1.Tanımı
2.Unsurları
3.İlkeler
4.Özellikler
5.Kıymetli Evrakın Tasnifi
6.Kıymetli Evrak Çeşitleri


1.Tanımı
Hakkın senede bağlı olduğu ve senet ibraz edilmeksizin (gösterilmeksizin ( hakkın ispatının ve istenmesinin mümkün olmadığı senetlere kıymetli evrak denir.
2.Unsurları
§ Senet
Bir kağıt parçasını ifade eder. Bu sıradan bir kağıt parçası değildir. Bono ve çek gibi belli şekil şartları ve sözcüklerin yer aldığı bir kağıt parçasıdır.
§ Hak
Bu hak bir para alacağı hakkı, bir eşya üzerindeki hak,bir şirkette ortaklık hakkı olabilir.
§ Hakkın Senede Yerleşmesi
Hak sadece üzerine yazılı olduğu senet ile ifade edilebilir. Senet kaybedildiği veya çalındığı vakit kambiyo eski senet iptal edilip yerine yeni bir senet oluşturmadıkça hak da kaybolur.
3.İlkeler
§ Kıymetli Evrakta Mücerretlik (Soyutluk)
Kıymetli evrakın düzenlenmesine sebep olan hukuki ilişkinin geçersizliği kıymetli evrakın geçerliliğini olumsuz etkilemez.Mesela 100 ton pamuk borcu için düzenlenen bono pamuklar bozuk çıksa bile bono düzenlenip ciro ile üçüncü kişinin eline geçtikten sonra bononun geçerliliğini etkilemez.
§ Kıymetli Evrakta Şekilcilik
Kıymetli evrakın zorunlu unsurlarından biri mesela bonoda düzenleyenin imzsı eksik olduğu zaman senet kıymetli evrak olma özelliğini kaybeder.
§ Kıymetli Evrakta Kanunilik
Sadece kanunda yazılı senetler kıymetli evrak sayılır. Kanunda yazılı senetlerden başkası kıymetli evrak sayılmaz. Kanunen tanınmayan senetler en fazla adi senet olabilir.
4.Özellikler
§ Kıymetli Evrakın Tedavül Kabiliyeti Vardır
Kıymetli evrak ya para ya da mal gibi değerleri sembolize eder.Bu senetlerin devredilmesi ile para ve mallar üzerindeki alacak hakkı ve buna bağlı diğer haklar devredilmiş sayılır.Para ve mal yerinde durduğu halde para ve malları aynen teslim olmadan elden ele dolaşabilir.
§ Kıymetli Evrakın İçerdiği Hak Parasal Değeri Olan Bir Hak Olmalıdır
Yani para ile ölçülebilen bir hak olmalıdır.Dolayısı ile bu senetler objektif olmalıdır.Değeri herkes tarafından aynı şekilde algılanmalıdır.Malvarlığı hakları kıymetli evrakın konusu olur.Kişi varlığı hakları kıymetli evrak konusu olmaz.Mesela kıymetli evrak para değeri,menkul ve gayrimenkul (ev ,arazi,arsa) gibi hakları içerir.Fakat kişinin haysiyeti,şeref ve namusu gibi para ile ölçülemeyen kişilik haklarını içermez.
§ Kıymetli Evrakta Hakkın Devri Ve Talep Edilmesi Senedin Devrine Ve İbrazına Bağlıdır
Para hakkını temsil eden çek,şirkette pay,kar payı ve tasfiye payı hakkını içeren hisse senetlerinin,malları temsil eden emtia senetlerinin birisine devri ile hak da devredilmiş olur.Senet devredilmedikçe bu hakların devri ve içerdiği hakları talep sözkonusu olmaz.Bankada ki alacağınızı çekin senedini ibraz etmeden almanız mümkün değildir.
5.Kıymetli Evrakın Tasnifi
5.1.Temsil ettikleri hakkın türü bakımından senetler
A-Para senetleri
Aşağıda belirtilen senetler parayı temsil ederler.
Ø Poliçe
Ø Bono
Ø Çek
B-Pay senetleri
Aşağıda belirtilen senetler payı temsil ederler.
Ø Hisse senetleri
Ø İlmühaberler
C-Emtia (mal) senetleri
Aşağıda belirtilen senetler malı temsil ederler.
Ø Konişmento
Ø Taşıma senedi
D-Katılma senetleri
Aşağıda belirtilen senetler sadece kar payını temsil ederler.Pay kar payından daha geniş bir kavramdır. Pay aynı zamanda kar payını da içerir.Fakat sadece kar payına sahip olan pay sahibini sahip olduğu diğer haklara örneğin oy hakkına sahip olamaz.
Ø Katılma intifa senedi
Ø Kara iştirakli tahvil
Ø Gelir ortaklığı senedi

5.2.Hakkın Senetten Önce Var Olup Olmadıklarına Göre Senetler
A-Kurucu senetler (ihdasi senetler)
Bu tür kıymetli evrakta hak, senedin düzenlenmesinden önce mevcut değildir. Hak, senedin düzenlenmesi ile birlikte doğar. Poliçe, bono ve çek bu niteliktedir. Asıl haktan bağımsız yeni bir hak doğmaktadır.

B-Gösterici senetler (ihzari senetler)
Bu tür senetlerde hak, kıymetli evrakın düzenlenmesinden önce mevcuttur. Ör. Hisse senetleri, konişmento, makbuz senedi.
5.3.Alt ilişkiye olan bağlılıkları yönüyle senetler
A-Soyut senetler(İlletten mücerret kıymetli evrak)
Kıymetli evrakın doğumuna neden olan asıl hukuki ilişki, kıymetli evrakı etkilemez. Poliçe, bono ve çek illetten mücerret senetlerdir. Bu tür senetlerde asıl borç ilişkisi geçersiz ise, bunu ispat etme yükü borçludadır. Fakat asıl borç ilişkisinin geçersizliği senedi iyiniyetle kazanan kişilere karşı ileri sürülemez.
B-Sebebe bağlı senetler(illi senetler- İllete bağlı kıymetli evrak)
Asıl borç ilişkisi ile kıymetli evrak arasında yakın bir ilişki bulunur. Asıl borç ilişkisindeki sakatlık kıymetli evrakı da etkiler. Bu gibi senetlere ör. Konişmento, hisse senetleri.
5.4.Asli senet olup olmadıklarına göre senetler
A-Asli senetler
Ø Hisse senedi
Anonim ortaklıklarda, esas sermayenin belirli bir bölümünü oluşturan payları temsil etmek üzere çıkarılan kıymetli evrak niteliğindeki senetleri hisse senedi denir.Hisse senetleri asli senetlerdir,varlıkları kendilerine bağlıdır.Başka bir senedin varlığından dolayı ortaya çıkmazlar.
Ø Tahvil
Devletin 1 yıl, anonim ortaklıkların en az 2 yıl ve daha uzun vadeyle, ödünç para bulmak amacıyla, itibari kıymetleri eşit ve ibareleri aynı olmak üzere çıkardıkları borç senetleridir.

B-Tali senetler
Ø Faiz ve temettü kuponları
Hisse senedine bağlı olarak çıkarılan,kıymetli evrak niteliğinde olmakla birlikte menkul kıymet sayılmayan senetlerdir.
Ø Talonlar
Kuponların bitmesi halinde kupon alma imkanı sağlayan senetlerdir.Talon zilyeti kupon alma hakkına sahiptir.
5.5.Devir şekilleri açısından kıymetli evrak
Ø Nama yazılı kıymetli evrak
Sadece senette ismi yazılan kişiye ödeme yapılacağı belirtilen senettir
Ø Emre yazılı kıymetli evrak
Senette adı yazılan kişi ve onun ödeyiniz diye emir verdiği kişi lehine ödeme yapılabilen senetlerdir.
Ø Hamile yazılı kıymetli evrak
Senedi kim taşıyorsa ona ödeme yapılacak olan senetlerdir
5.6.Kamu güvenini kazanmış olup olmamalarına göre kıymetli evrak
Ø Kamu güvenini kazanmış olan kıymetli evrak
Hamile yazılı senetler, emtia senetleri ve emre yazılı senetler kamu güvenliğine sahip senetlerdir. Bu tür senetlerde, temel borç ilişkisinden doğan kişisel def’iler iyi niyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez.
Ø Kamu güvenini kazanmamış olan kıymetli evrak
Bu tür senetlerde kişisel def’ilerin ileri sürülmesi imkanı vardır. Ör. nama yazılı çekler, nama yazılı poliçeler.
5.7.Kıymetli evrakın tedavüle çıkarılma biçimine göre kıymetli evrak
Ø Seri halinde çıkarılan kıymetli evrak
Ör. Hisse senetleri, tahviller.
Ø Tek tek çıkarılan kıymetli evrak
Ör. Poliçe, bono

6.Kıymetli Evrak Çeşitleri
6.1.Emtia Senetleri
o Makbuz senedi ve varant
Umumi mağazalara tevdi edilen malların mülkiyetini temsil eden belgeye makbuz senedi, umumi mağazalara tevdi edilen malların terhinini temin eden belgeye varant denir.
o Taşıma senedi
Malı gönderenle nakleden,malın ne şekilde nakledileceğine,teslim ve tesellümüne mahsus esasları kapsayan senettir.
o Konişmento
Deniz yoluyla yapılan taşımalarda geminin kaptan veya donatanına veya mümessili tarafından yükletene verilen malın kime ait olduğunu gösteren belgedir.
6.2.Eşya hukuku senetleri
o İpotekli borç senedi
Konut rehni ile güvence altına alınmış kişisel bir hak nedeniyle, yetkili tapu görevlilerince ilgili konuta değer biçilerek, konut değerinin bağlandığı (sürümünün kolaylaştırıldığı) kıymetli evrak.
o İrat senedi
Bir alacak nedeniyle üzerinde gayrimenkul mükellefiyeti kurulan bir konutun değerinin, konuttan ödenmesi gerekli bir para borcu biçiminde bağımsızlaştırılarak, sürümünü artırmak için bağlandığı kıymetli evraktır.

6.3.Menkul Kıymetler
6.3.1.Tanımı
Ortaklık veya alacaklılık sağlayan, belirli bir meblağı temsil eden, orta ve uzun vadeli yatırım aracı olarak kullanılan, dönemsel gelir getiren, misli nitelikte çok sayıda seri halinde çıkartılan ibareleri aynı olan kıymetli evraktır.

6.3.2.Çeşitleri
o Hisse senetleri
Anonim ortaklıklarda, esas sermayenin belirli bir bölümünü oluşturan payları temsil etmek üzere çıkarılan kıymetli evrak niteliğindeki senetleri hisse senedi denir.
o İlmuhaberler
İlmuhaber hangi tür olursa olsun henüz çıkarılmamış fakat çıkarılacak olan hisse senetlerin yerini tutmak üzere çıkarılan senetlerdir. Tabir caiz ise geçici hisse senetleridir. anonim şirket hisse sendi çıkardığında ilmuhaberler hisse senetleri ile değiştirilir.
o İntifa senetleri
Şirket genel kurulunun alacağı kararla bazı kimselere çeşitli hizmetler ve alacak karşılığı olarak kuruluştan sonra verilen ve sermaye payını temsil etmeyen hisse senetleridir.
o Tahviller
Devletin 1 yıl, anonim ortaklıkların en az 2 yıl ve daha uzun vadeyle, ödünç para bulmak amacıyla, itibari kıymetleri eşit ve ibareleri aynı olmak üzere çıkardıkları borç senetleridir.
o Kuponlar ve talonlar
Kuponlar hisse senedi sahiplerinin bazı ortaklık haklarının (kar payı, bedelli/bedelsiz sermaye artırımına katılma hakları) kullanımını teminen hisse senetleri üzerinde bulunan ve sistematik olarak numaralandırılmış kıymetli evraktır.

o Finansman bonosu
Anonim şirketler ara sıra kısa vadeli kredi (borç) ye ihtiyaç duyarlar. Oysa hisse senetleri, tahviler uzun vadeli kredi araçlarıdır. Şirketler kısa vadeli kredi ihtiyaçlarını bono ve poliçe vasıtasıyla karşılarlar. İşletmeleri Sermaye piyasası kurulunun iznini alarak sermaye piyasası kurulu tebliği hükümlerine göre bono ve poliçe şeklinde olabilen hazine bonolarını çıkararak piyasaya ihraç eder. Bonu ve poliçe menkul kıymet olmadığı halde bono ve poliçe şeklinde olan hazine bonoları menkul kıymettirler. A tipi, B tipi ve C tipi olarak üç türü vardır.

o Hazine bonoları
Hazinenin kısa vadeli finansman ihtiyacını karşılamak amacıyla çıkarttığı kıymetli evrak niteliğindeki borç senedidir. Hazine bonosu en çok 12 ay vadeli olabilir.

o Gelir ortaklığı senetleri
Kamu kurum ve kuruluşlarının altyapı yatırım gelirlerine gerçek veya tüzel kişilerin ortak olması için çıkarılan kıymetli evrak niteliğindeki senetlerdir. Belli bir kar payı garantisi verilmez, kar payı oranları alt yapı tesisinin elde edeceği karlara göre değişir.

o Yatırım fonları katılma belgeleri
Yetkili kuruluşlarca, katılma belgesi karşılığında tasarruf sahiplerinden toplanan kaynakların, çeşitli sermaye piyasası araçlarına dengeli şekilde dağıtılarak verimlendirilmesini sağlayan kurumlara "Yatırım Fonu" denir.

o Banka bonoları ve banka garantili bonolar
Banka bonoları; Kalkınma ve Yatırım Bankalarının borçlu sıfatıyla düzenleyip, ihraç ettiği emre veya hamiline yazılı bir sermaye piyasası aracıdır. Banka tarafından satışı yapıldığı tarihte vadesine en az 90, en çok 360 gün kalmış olması gerekir.
Banka garantili bonolar; Kalkınma ve Yatırım Bankalarından kredi kullanan ortaklıkların, bu kredilerin teminatı olarak borçlu sıfatı ile düzenleyip, alacaklı bankaya verdikleri emre muharrer senetlerden, bu krediyi kullandırmış olan bankaca kendi garantisi altında ihraç edilen bir sermaye piyasası aracıdır. Satış tarihi itibariyle vadelerine en az 60, en çok 720 gün kalmış olması gerekir.
o Varlığa dayalı menkul kıymetler
Varlığa Dayalı Menkul Kıymet, ihraçcıların kendi ticari işlemlerinden doğmuş alacakları veya temellük edecekleri alacaklar karşılığında, ihraç edebilecekleri kıymetli evraktır. [1]

o Depo sertifikaları
Yerel bir saklama kuruluşunda depo edilen yabancı menkul kıymetleri temsilen çıkarılan ve bu menkul kıymetlerin verdiği hakları aynen sağlayan, bunlara özdeş, hamiline yazılı, nominal değeri temsil ettiği yabancı menkul kıymetin para birimi cinsinden ifade edilen sermaye piyasası aracıdır.[2]

o Türev araçlar
ü Forward
ü Swap
ü Futures
ü Opsiyon

6.4.Ticari senetler (Kambiyo senetleri)
§ Poliçe
§ Bono
§ Çek
Açıklamalar için ilgili başlıklara bakınız.

[1] http://www.bankeuropa.com/Investment...ecurities.aspx


[2] http://www.euroyatirim.com.tr/borsa_sozlugu.asp