Terör Grupları İçin Finans Kaynaklarının Önemine Genel Bakış

Ülke yönetimlerinin adil ve istikrarlı olmaması, diğer komşu ülkeler ile olan uyuşmazlıklar, uluslararası sözleşmelerde yer alan yükümlülüklerin ve yerel mevzuatın uygulanmaması, spesifik olarak komşu ülkelerin birbirlerinin ulusal birlik ve beraberliğine gereken ihtimamı göstermemesi, ülkelerde yasadışı ekonomik faaliyetlerinin oluşma sebeplerinin başında gelmektedir.

Kayıt dışı ekonomide yasa dışı ekonomik faaliyet, terör örgütlerinin finans kaynağı temin etmesinde önemli yer almaktadır. Terör örgütlerinin bu finans kaynakları sonucunda ise ülke ekonomileri zarar gördüğü gibi güvenliklerini de olumsuz etkilemektedir. Ülke yönetimlerinin adil ve istikrarlı olmaması, diğer komşu ülkeler ile olan uyuşmazlıklar, uluslararası sözleşmelerde yer alan yükümlülüklerin ve yerel mevzuatın uygulanmaması, spesifik olarak komşu ülkelerin birbirlerinin ulusal birlik ve beraberliğine gereken ihtimamı göstermemesi, ülkelerde yasadışı ekonomik faaliyetlerinin oluşma sebeplerinin başında gelmektedir.

Giriş

Terör, topluma travma yaşattığı gibi devlet güvenliğine ve ekonomisine de zarar vermektedir. Çeşitli ideolojileri ve amaçları olan terör örgütleri, kavramsal olarak 19. yüzyılda irdelense de, köklü bir geçmişe sahiptir.
Soğuk savaşın sona ermesi ile birlikte dünya yeniden yapılanmaya giderken küresel egemenlik adına yeni çalışmalara başlanmıştı. Bu çer- çevede terör, özellikle etnik kimlik ve dini ayrılık olgusu üzerinde inşa edilmiştir. Bu nedenledir ki terör, yeni bir döneme girerken devletlerin ve toplumların olaylara karşı tutumlarını pek çok kez belirsizleştirmiştir.4
Özellikle, 11 Eylül 2001 tarihinde Dünya Ticaret Merkezi’ne yapılan saldırılar, sadece Amerika Birleşik Devletleri’nin değil, tüm dünyanın te- röre hassasiyet göstermesine sebep olmuştur. Bu saldırı ile birlikte terör kavramı yeniden yorumlanmıştır. Dünya kamuoyunca ve devletlerce, te- rör ve terörizm kavramı, tanımı, etkisi, zararı ve finans kaynakları hassa- siyet ile irdelenmiştir.5
Bölücülük faaliyeti gösteren terör gruplarının irtica ve sol ideoloji çerçevesinde misyonları bulunmaktadır. Radikal dinci terör örgütleri, irtica kapsamında incelenirken, devletler günümüzde terör tehdidi algısını bö- lücü terör örgütleri üzerinde yoğunlaştırmaktadır.6 Ancak terör örgütleri- nin finans kaynaklarına değinilmeden önce terör örgütlerinin finans kay- naklarının temelini oluşturan kayıt dışı ekonomi’de yasa dışı ekonomik faaliyetleri belirtilmesi gerekmektedir.
1. Kayıt Dışı Ekonomi Tanımı
Kayıt dışı ekonomi evrensel bir olgu olup pek çok ülkenin karşılaşmış olduğu ekonomik bir sorundur. Kayıt dışı ekonominin tanımlanmasın- daki diğer bir husus ise devletten gizlenen ve / veya kayda geçirilmemesi sebebiyle denetlenemeyen faaliyetlerden olmasıdır. Bu tür çeşitli tanımla- malarda bulunulurken kayıt dışı ekonomi, literatürlerde farklı kavram- larla da kullanılmaktadır. Bunlar; vergi dışı ekonomi, yeraltı ekonomisi, illegal ekonomi, kara ekonomi, resmi olmayan ekonomi, gizli ekonomi, düzensiz ekonomi, kayıp ekonomi, karaborsa ekonomi, gözlemleneme- yen ekonomi, paralel ekonomi, enformel ekonomilerdir.7
Kayıt dışı ekonomide ticari etkinlikler resmi belge kullanılmadan, ka- yıt altına alınmadan, vergi ve diğer sosyal güvenlik kurumlarının denetimi altına girilmeden gerçekleşmektedir. Kayıt dışı ekonomi, yasal alanlarda yasadışı iş yapmak olarak da görülmektedir. Böyle bir durumda kayıt dışı ekonominin bütün ülkeler için ortak bir sorun olduğu, gelişmekte olan ülkeler için ise daha yıkıcı etkiye sahip olduğu söylenebilir.8
Kayıt dışı ekonomi, kapsamlı bir yapıya sahiptir. Bu sebeple kayıt dışı ekonominin nedenleri bütün ülkeler için aynı değildir. Gelişmiş veya ge- lişmekte olan ülkeler için kayıt dışı ekonominin nedenleri farklılık göste- rebilmektedir. Kayıt dışı ekonomi gelişmekte olan ülkelerde, artan nüfus ve göç sebebi ile iş gücü piyasasında vergi yükünden kurtulmak olarak ortaya çıkmaktadır. Gelişmiş ülkelerde vergi kaçırma sık olması sebebi ile kayıt dışı ekonominin önlenmesine dair yapılan çalışmaların pek çoğu vergi kaçırma ve bu durumu önleyici yasal düzenlemeler üzerine yoğun- laşmaktadır. Yasa dışı ekonomik faaliyet ise kayıt dışı ekonominin türleri arasında yer almaktadır.
1.1. Yasadışı Ekonomi ve Türleri (Yeraltı Ekonomisi)
Yeraltı ekonomi, organize suç örgütleri tarafından yürütülen, yasadışı
yollardan gelir elde edilen her türlü ekonomik faaliyet olarak tanımlan- maktadır. Bu gelirin elde edilmesindeki özellikler ise şiddet içermesi, ma- sum insanların öldürülmesi, örgütlü ve sistematik olmasıdır.9
Kayıt dışı ekonomik faaliyetleri gerçekleştirenler sadece vergi cezaları ile cezalandırılırken yeraltı ekonomik faaliyetinde veya yasadışı ekonomik faaliyette bulunanlar hakkında, hapis veya para cezasına hükmedilmekte- dir. Daha çok kamu düzenini ilgilendiren ve devletin kolluk kuvvetlerinin faaliyet alanı içinde olan bu ekonomik faaliyet, silah kaçakçılığı, insan ticareti ve göçmen kaçakçılığı, uyuşturucu kaçakçılığı, sigara kaçakçılığı, gümrüklerdeki rüşvet gibi yasadışı pek çok faaliyet bu yeraltı ekonomik faaliyetin içinde örneklendirilebilir.10
Ülkelerce topluma maddi ve manevi zararlar veren bu tür yasadışı eko- nomik faaliyetlerin sona erdirilmesi amaçlanmaktadır. Zira kanunlarca yasaklanmış faaliyetlerden elde edilen gelirlerin kayda geçirilmesi ve ver- gilendirilmesi beklenemez. Kaçakçılığa konu olan eşyanın ülke ile komşu ülke arasındaki fiyat farkının yüksek olması kaçakçılığın iktisadi sebep- leri arasındadır. Bu durum kolay para kazanmak için uygun koşulları oluşturmaktadır.11
Kaçakçılığın sebepleri arasında, kaçakçılıkla mücadelenin etkin olarak yapılamaması, hukuki yetersizlik ve/veya yaptırım yetersizliği gibi faktör- ler yer almaktadır. Kaçakçılık ile etkin mücadele için, adlî makamlar baş- ta olmak üzere, kolluk birimler ile Millî Emlak ve Tasfiye İşletmeleri gibi kurumlar arasında iyi bir işbirliği ve eşgüdümün olması gerekmektedir.12
1. Terör Grupları İçin Finans Kaynaklarının Önemi
Terör örgütlerinin son 10 – 15 yıllık dönemde, organize suç örgütlerine benzer şekilde faaliyet gösterdikleri görülmektedir. Terör örgütleri, baş- ta uyuşturucu ticareti olmak üzere, gelir getirici yasadışı alanlara yoğun olarak yönelmektedirler. Örgütlerin yasadışı alanlara yönelmesinde iki husus etkilidir: Bunlardan ilki, terör örgütlerine verilen yabancı devlet desteklerindeki nispi gerileme, ikincisi ise; yüksek getirili suç piyasasının artan cazibesidir.13
Terör gruplarının faaliyete geçmeleri ve uygulayacakları eylemlerin sü- rekliliği için ekonomik gelirlerinin olması gerekmektedir. Terör grupları, daha fazla gelir elde etmek adına yeraltı ekonomik faaliyete yönelirken, vergi yükü gibi, gelirlerini düşürecek şartlardan da uzaklaşmaktadırlar. Bu doğrultuda, terör gruplarının yeraltı ve/veya yasadışı ekonomik faali- yetleri, ülke ekonomisine, toplumun sosyal yaşantısına vb. durumlarına zarar vermektedir. Teröre maruz kalmış veya terörle mücadele eden ül- kelerin güvenliğini tehlikeye sokan yasadışı ekonomik faaliyetler, terörist faaliyetleri güçlendirmektedir.14
Terör örgütlerinin, faaliyet ve eylemlerinin finansmanında fonların ger- çek sahiplerinin kimlikleri gizlenerek kullanılması, takipten korunmak için sık uygulanılan yöntemlerdendir. Uygulanan bu yöntem ile terör ey- lemlerinin gizliliği sağlanarak terörü finanse edenlerin asıl suçla ilgisinin kurulması engellenmektedir.15
Terör örgütlerinin giderleri, barınma ve beslenme ihtiyaçları, lojistik destek ve diğer giderler olarak üç gruba ayrılmaktadır. Terör gruplarının, değişik şehir ve ülkelerde, halktan uzak yerlerde genellikle dağlık arazi- lerde kalmalarından dolayı barınma ve beslenme ihtiyacı bulunmaktadır. Ayrıca şehirlerin kozmopolit yerleşimi olan bölgelerinde, hücre evi şek- linde barınmaları ve lojistik destek almaları terör örgütleri için maliyet sebeplerindendir. Terör örgütlerinin, temel felsefesi silahlı eylemlerde bulunmaktır. Bu eylem türünde; silah, mayın, telekomünikasyon imkânı, yayın faaliyetleri önemli dört giderdir. Terör örgütlerinin diğer giderleri ise militanların giyecek, tedavi, ulaşım masrafları propaganda amaçlı gi- derleridir. Bu sebeple; terör örgütleri giderlerini karşılamak için çeşitli yasadışı faaliyetlerle gelir sağlamaya çalışmakta veya yabancı ülkelerden finans desteği almaktadırlar.16
Terör gruplarının, yasal olarak kurmuş oldukları dernek, vakıf, koo- peratif gibi örgütlenmeler, para transfer araçları olarak kullanılmaktadır. Bu durum yasa uygulayıcılarının dikkatini çekmemektedir. Teröristlerin ve terör örgütlerinin nihai amaçları belirtildiği üzere, gelir elde etmek olsa da faaliyetlerini finanse edebilmeleri için mali kaynak bulmaları da gerek- mektedir. Terör örgütleri, ağırlıklı olarak yasadışı faaliyetlerden gelir elde etse de yasal sayılan kaynaklardan da gelir sağlayabilmektedir. Örneğin; aidat ve bağışlar, terör örgüt üyesi olmayan ve örgütle bağlantısı olmayan kişilerin para, yiyecek, ilaç, araç-gereç yardımları yasal olan gelir kaynakları arasındadır.17
Kar amacı gütmeyen kuruluşlar aracılığı ile terör örgütlerine mali kay- nak sağlanmaktadır. Burada, masum vatandaşın yaptığı yardımların te- rör örgütüne aktarılması, yasal çerçevede gerçekleştirilmektedir. Gazete, dergi ve kitaplar ile hem ideolojik propaganda yapılmakta hem de bu örgütsel yayınların satılmasıyla, terör örgütlerine finans kaynağı sağlan- maktadır. Dış destek ise; ülkelerin terör örgütlerine kendi çıkarları doğrultusunda yardım ve destek vermesidir.18
Terör eylemlerinin, nihai aşamasının gerçekleştirilmesi için yapılan harcamalar, terör örgütlerinin doğrudan maliyeti olarak isimlendirilmek- tedir. İstatistiklere göre; terör örgütlerinin şiddet içerikli eylemleri, bom- balama (%38), ateşli silahla vurma (%24), intihar bombalaması (%10) ve rehin alma (%5) olarak sıralanmaktadır. Terör eylemlerinde gerekli olan teçhizat ve ekipman için yapılan harcamalar örgütün doğrudan maliyetleri arasında yer almaktadır.19
Tablo.1.Bazı Terör Eylemlerinin Tahmini Doğrudan Maliyetleri
2. Terör Örgütlerinin Yasadışı Ekonomik FaaliyetleriTerör örgütleri, varlıklarını sürdürebilmek ve eylemlerindeki etkilili- ğini arttırabilmek için finans kaynaklarına ihtiyaç duymaktadırlar. Terör örgütleri özellikle, yasadışı ekonomik faaliyet olarak; silah, sigara, insan ticareti ve göçmen kaçakçılığı, gümrüklerde hayali ihracat kaçakçılığı yap- maktadır.20Bu bölümde, Amerika Birleşik Devletleri’ne 11 Eylül tarihinde İkiz Ku- lelere yapılan saldırı sonrasında dikkatleri üzerine çeken El- Kaide terör örgütünün, 1959 yılından sonra İspanya’da eylemlerde bulunan ETA te- rör örgütünün ve İsrail başta olmak üzere, Amerika’nın çeşitli stratejik noktalarına eylemlerde bulunan Hizbullah terör örgütünün finans kay- naklarına değinilmektedir.21
2.1. Silah Kaçakçılığı
1989 yılında Berlin duvarının yıkılmasından sonra silah kaçakçılığı ve terör olaylarında artış olmuştur. Bu tip organize suç faaliyetlerindeki hızlı artışa bağlı olarak Avrupa devletleri ve bu tehdide maruz kalan diğer dev- letler, güvenlik stratejilerini yeniden belirlemiş, istihbarat servisleri terör ile mücadelede yeni stratejiler belirlemiştir.22
Silah kaçakçılığında dünyanın en büyük silah kaçakçısı olan Victor Bout, Rus askeri üslerindeki silahları rüşvetle ülkeden çıkarıp Afganistan, Lübnan, Kolombiya, Liberya, Kongo gibi çatışma noktalarındaki terörist- lere silah satmasıyla tanınmıştır. KGB ajanı ve aynı zamanda da iş adamı olan Victor Bout, Liberya’da on yılda üç yüz bin kişiyi öldüren diktatör Charles Taylor’a silah satışı yapmıştır. Ayrıca Victor Bout, Taliban’a üç yılda elli milyon dolarlık silah satmıştır. Victor Bout, yasadışı ekonomik faaliyet sonucunda zengin olmuş ancak 05.03.2008 tarihinde Tayland’da yakalanmıştır. Terör gruplarını ve illegal örgütleri “silah satış pazar” ı olarak belirleyen Victor Bout, yasadışı silah satışı ile her yıl milyonlarca insanın ölümüne sebep olmuştur. Silah kaçakçılığı kendi amaçları doğ- rultusunda gerçekleştiren terör örgütleri aynı zamanda silah satışı için bir “pazar” olarak haksız kazanç elde etmek isteyen kişilerce görülmektedir.23
Kalaşnikof marka silahların üreticisi olan, IZHMASH Rus firması, yap- mış olduğu basın açıklamalarında ABD, Bulgaristan, Romanya, Polonya,
Çin ve İsrail’de bulunan, on adet anlaşmalı fabrikada, 1990 yılında anlaş- malarının bitmesine rağmen, Kalaşnikof silahı üretilmeye devam edildi- ğini belirtmiştir.24 2011 yılında ise; Rus yetkili firması ile Venezuela’nın imzalamış olduğu anlaşma gereğince, Venezuela’da da Kalaşnikof silah üretimine başlandığı kamuoyunda yer almıştır.25 Altmış yılda yüz milyon- dan fazla üretilen, ucuz maliyetli, dayanıklı ve birbirinden bağımsız par- çalardan oluşan bu silah, teröristler için cazip olmuştur.
Silah şirketlerinin, teröre farklı boyut kazandırdığı bir gerçektir. Örne- ğin; Türkiye Genel Kurmay Başkanlığı 2007 yılında yapmış olduğu basın açıklamasında, teröristlerden ele geçirilen ve menşei tam olarak belirle- nen 4.500 Kalaşnikof silahın %71,6’sının Rusya, %14,7’sinin Çin, %3,6’sı- nın Macaristan, %3,6’sı da Bulgaristan orijinli olduğunu açıklamıştır.26
El Kaide özellikle, Afganistan ve Pakistan Bölgesi’nde etkinliğini sürdü- rüyor olsa da, tehdidi, geniş coğrafyaları etkilemektedir.109 El-Kaide, bu coğrafyalarda finans kaynağı temin ederek hedef ülkelere karşı tehdidine farklı boyut kazandırmaktadır. Özellikle silah kaçakçılığında aktif olan El-Kaide terör örgütünün, diğer radikal dinci terör örgütlerine ve muhalif örgütlere silah sattığı, kamuoyunda ve istihbarat raporlarında yer almak- tadır. İstihbarat raporlarında, El-Kaide terör örgütünün, Orta Asya’da yer alan Fergena Bölgesi’ndeki diğer radikal dinci terör örgütlerine, silah sat- tığı kamuoyunda açıklanmıştır.27
2.2. İnsan Ticareti ve Göçmen Kaçakçılığı
Her yıl milyonlarca insan açlık, iç savaş, sefalet, ekonomik kriz vb. pek çok sebep yüzünden yasal olmayan yollara başvurarak göç etmekte veya göç etmeye çalışmaktadır. Kadınlar ve kız çocukları seks kölesi yapılması için çeşitli vaatler ile kandırılıp farklı ülkelere yasal olmayan yollar ile göç ettirilmektedir. Bu durumu organize edenler ise mafya veya terör örgüt- leridir.28
Amerikan istihbarat servislerinin, Somali’deki terörist gruplara yönelik gerçekleştirdiği istihbarat çalışmaları neticesinde, El-Kaide terör ör- gütünün bu bölgede örgütlenmiş radikal, dinci terör örgütleri ile organik bağı olduğu belirlenmiştir.29 Somali’de istikrarsız siyasi yapı ve kıyı gü- venliğinin sağlanamaması sebebi ile Gine Körfezi, Aden Körfezi ve Batı Hint Okyanusu kıyılarında, El-Kaide terör örgütünün desteği ile insan ka- çakçılığı yapıldığı belirtilmektedir.30
Kenya’nın başkenti Nairobi’de, El Kaide’nin Somali kolu olan El Şe- bab terör örgütünün yetmiş kişiyi bir alışveriş merkezinde öldürdüğü kamuoyunda yer almıştır. Bu eylemde, El-Kaide üyesi bir Türk’ün de ak- tif olduğu belirtilmektedir. Etkililiğini Afrika’da gösteren El-Kaide terör örgütü, El-Şebab örgütü ile organik bir bağ içerisindedir. El-Kaide terör örgütü, Afrika coğrafyasında etkililiğini artırabilmek için Wesgate alış ve- riş merkezine 21.09.2013 yılında saldırı düzenlemiştir. Saldırının bir ay öncesinde, kendine bir dükkân kiralayan Türk şüphelinin, El Şebab terör örgütü üyelerinin silahlarını bu dükkânda gizlediği, bu durumun da Ame- rikan istihbarat servisleri tarafından ifşa edildiği uluslararası kamuoyun- da yer almıştır. Bu silahlı eylemden sonra militanların ve sempatizanların bir kısmının sığınmacı olarak Hindistan’a ve Somali sınırlarında yer alan mülteci kamplarına kaçtıkları, bir kısmının da deniz yolları ile kaçak ola- rak Hindistan’a yakın bölgelere kaçtıkları belirtilmektedir.31
2.3. Sigara Kaçakçılığı
Soğuk savaşın bitmesi ile terör örgütlerinin finans kaynakları farklı- lık göstermiştir. Bunun sonucunda dünya uyuşturucu baronları ile terö- ristler arasındaki ittifak derinleşmiş, yasadışı ekonomik faaliyetler daha profesyonel bir hal almıştır. Özellikle kaçakçılık üzerine yoğunlaşan bu ittifak, terörizmin ödemeler dengesini destekleyen unsur olmuştur.32
Vergi artışlarının tüketici üzerinde yük olmasından dolayı, tüketicinin yasadışı yollara başvurmayı tercih etmesi, teröre katkı sağlamakta, dev- letin gelirini de olumsuz etkilemektedir. Birleşik Krallığın Organize Suç Görev Kuvveti raporlarına göre, sadece 2000 yılında Kuzey İrlanda ve İr- landa Cumhuriyeti arasında yapılan sahte tütün kaçakçılığından Birleşik Krallığın beş yüz altmış sekiz milyon dolar gelir kaybına uğradığı, İRA te- rör örgütünün sahte tütün ve mal kaçakçılığından elde ettiği paranın yedi ile on iki milyon dolar arasında olduğu tahmin edilmektedir.33
Sigara kaçakçılığı, terör grupları ve illegal yapılanmalarda bulunan ör- gütler için getirisi yüksek cazip bir finans kaynağıdır. Lübnan’daki Hiz- bullah terör örgütü, uyuşturucu ve silah kaçakçılığı dışında sigara kaçak- çılığından da finans kaynağı sağlamaktadır.34 ABD’de Güney Carolina’da güvenlik güçleri tarafından 18 eve düzenlenen baskın sonucunda, Hizbul- lah terör örgütü üyelerinin yakalandığı açıklanmıştır. Yakalanan kişilerin evlerinde, gece görüş dürbünü, kaçakçılıktan elde edilen para, silah ve bunlara ait mühimmat ele geçirildiği basında yer almıştır. Sigara kaçakçı- lığından elde edilen, bir milyon dolardan fazla paranın Lübnan’a transfer edildiği basında yer almıştır.35
2.4. Gümrüklerde Yaşanılan Rüşvet ve Kaçakçılık
Mehmet Çardak “Türkiye’mden Gümrük Manzaraları” eserinde güm- rükleri, “ekonominin ahlakı” olarak belirtilmektedir. Ekonominin zayıf- latılmasında ve hazineye verilen büyük zararlarda gümrükler kilit rolde sahip bölgelerdir. İkinci dünya savaşından sonra ekonomik krize çözüm bulmak için Washington, Londra ve Paris gibi merkezlerde ihracatı arttır- maya yönelik çalışmalar yapılmış, yapılan çalışmalar sonucunda 1947’de Cenevre’de “Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması” imzalanmış- tır. Türkiye’nin de imzaladığı anlaşmanın amacı, gümrük mevzuatları arasında bütünlüğü ve uyumu sağlamaktır.36
Ülkeler ve terör örgütleri için gümrük sınır kapıları önem taşımakta- dır. Çünkü yapılacak olan kaçakçılığın güzergâhları, sınır kapılarındaki güvenliğe bağlı olarak belirlenmektedir. Ayrıca, sınır kapılarından terör örgütleri tarafından sahte evraklarla, belgelerle, piyasaya getirilen ürün- ler, iç piyasada haksız rekabet ve kazanca sebep olmakta ve devleti zarara uğratmaktadır.37
Kaçakçılık suçunun oluşması için belge ibrazında bulunan kişilerin niyetinin yetkili vergi organları tarafından değerlendirilmesi gerekmekte- dir. Ancak, bürokratik işlemlerin uzun zaman alması ve nitelikli perso- nel temin edilememesi gerekli denetimlerin yapılmasına engel olmaktadır. Gümrüklerde ve gümrük sınır kapılarında, kaçakçılığın gerçekleşmesin- deki diğer bir etken ise yetkili ve görevli memurun kötü niyetli davranarak çıkar karşılığında kaçakçılığa göz yummasıdır.38
2013 yılında, Kenya Westgate alışveriş merkezine, El Şebab terör ör- gütü tarafından yapılan eylemden önce, örgüt üyesi bir Türk’ün alışve- riş merkezinden silah saklamak için dükkân kiraladığı ve bu dükkânın camlarını kurşungeçirmez camlarla değiştirdiği, kurşungeçirmez camla- rın, Kenya Gümrük Kurumu’ndan bir yetkilinin rüşvet karşılığında örgüte yardım etmesiyle ülkeye sokulduğu uluslararası basında yer almıştır.39
5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu Madde 3 kaçakçılığı şu şe- kilde açıklamaktadır:
“Sahte belgeler kullanmak suretiyle gümrük vergileri kısmen veya tamamen ödenmeksizin, transit rejimi çerçevesinde taşınan serbest dolaşımda bulunmayan eşyayı, rejim hükümlerine aykırı olarak güm- rük bölgesinde bırakan kişi, belli bir amaç için kullanılmak veya işlen- mek üzere ülkeye geçici ithalat ve dâhilde işleme rejimi çerçevesinde getirilen eşyayı, sahte belge ile yurt dışına çıkarmış gibi işlem yapan kişi, bunların konusunu oluşturan eşyayı, bu özelliğini bilerek ve ticarî amaçla satın alan, satışa arz eden, satan, taşıyan veya saklayan kişi, ithali kanun gereği yasak olan eşyayı ithal eden kişi, gümrük idaresi- nin izni olmadan kısmen veya tamamen çıkaran veya değiştiren kişiler, kaçakçılık yapmış kabul edilmektedir.”
Madde 3’te kaçakçılık faaliyetleri belirtilse de bavul ticareti ile para giriş-çıkışına değinilmemektedir. Kara para aklama faaliyetinin kontrol edilememesi yasadaki boşluktan kaynaklanmaktadır. Kara para aklama ve kayıtlara girilmeyen döviz giriş-çıkışı, kayıt dışı ekonomiye sebep oldu- ğu gibi, eylemi gerçekleştiren kişinin niyetine bağlı olarak kaçakçılığa da zemin hazırlamaktadır.40
2.5. Uyuşturucu Kaçakçılığı
16. yüzyılda Avrupa ve Amerika kıtasında yerlilerce kullanılan uyuş- turucu, zamanla Çinli göçmenlerce Avrupa’ya tanıtılmıştır. 1877 yılında Nevada eyaleti tarafından uyuşturucu ile mücadelenin ilk temelleri atıl- mış, uyuşturucunun doktor reçetesi ile kullanılması bu tarihte başlamış- tır. 1906 yılında ilk federal yasa düzenlenmiştir.41
Uyuşturucunun ülkelere ve toplumlara sosyal, kültürel, psikolojik et- kisi olduğu gibi ülke ve birey ekonomisine de olumsuz manada etkile- ri bulunmaktadır. Bu nedenle Avrupa Birliği üye ülkeleri tarafından suç örgütlerinin uyuşturucu faaliyeti hakkında bilgi toplamak maksadı ile Avrupa Polis Kurumu kurulmuştur. Avrupa Polis Kurumu’nun görevleri arasında terör örgütlerinin finans kaynağı olan uyuşturucu ile mücadele yer almaktadır.42
Rus “Moskovakiy Komsomolest” gazetesinde, dünyada uyuşturucu üretiminin %90’ına sahip olan Afganistan’da uyuşturucu üretiminin artması ile Afganistan’da yer alan ABD ordusu arasında bağlantı olduğu belirtilmektedir. ABD ordusunun 2001 yılında Afganistan’a intikalinden sonra uyuşturucu üretim çiftliklerinde, eroinin ve haşhaşın üretiminde artış olduğu belirtilen diğer bir husustur. Ancak bu açıklamaların aksine diğer uluslararası basın kuruluşları tarafından, Amerika’nın, uyuşturu- cuyla mücadelede Tacikistan için yirmi yedi milyon dolar, Afganistan, Pa- kistan ve Orta Asya ülkeleri için toplam dört yüz elli altı milyon dolarlık bir bütçe ayırdığı belirtilmektedirler.43
Her yıl, milyarlarca dolarlık uyuşturucu kaçakçılığı dünyanın çeşitli bölgelerinde gerçekleşmektedir. 1990’lı yıllarda Afganistan dünyanın en büyük afyon üreticisi olmuştur. Rakamsal olarak Afganistan dünyada uyuşturucu üretiminin, 1999 yılında dört bin beş yüz seksen bir met- rik ton ham afyon üretimi ile %79’unu, 2000 yılında %70’ini karşılamış- tır. Temmuz 2000’de afyon ekim yasağı uygulamaya başlanmış ve 2000
– 2001 Ekim sezonunda üretimde belirgin oranda düşüş görülmüştür.
2001 yılı üretim tahmini, 2000 yılının toplam üç bin iki yüz yetmiş altı metrik tonluk üretimi ile karşılaştırıldığında üretimde %90 civarında bir azalma olduğu açıklanmıştır.44
2.6. Terör Örgütlerinin Diğer Finans Kaynakları
ETA terör örgütü, İspanya’da totaliter rejimin baskıları sonucunda,
1959 yılında dil, kültür gibi İspanya Bask Bölgesi’nin özelliklerini koru- maya yönelik olarak kurulmuş bir örgüttür. Franco rejiminin, yönetimi ele geçirip Kastilya dili haricindeki dillerin, kullanılmasını yasaklaması nedeniyle milliyetçi istekler hiçbir zaman sistematik olarak ifade edileme- miştir. 1950 yılında İspanya ekonomisindeki sıkıntı, Bask Bölgesi’ndeki işçi grevlerini başlatmış, Franco rejimi de bölgedeki baskısını arttırmıştır. Bunun üzerine, Bask Direniş Hareketi radikal gençlerin eline geçerek 31 Temmuz 1959’da ETA (Euzkadi Ta Azkatasuna-Bask Anayurdu Ve Öz- gürlük) kurulmuştur.45
ETA terör örgütü, 1979 ve 1986 yılları arasında şantaj yoluyla önemli miktarlarda para elde etmiş “devrim vergisi” adı altında halktan vergi almış, banka ve işletmelerde soygunlarda bulunmuştur. 1970’lerde ETA için ana gelir kaynağı ise “gasp” olmuştur.46
ETA terör örgütü gelirini, fidye amaçlı adam kaçırmalardan elde et- miştir. Örneğin, Katalan işadamı Jesus Serra Santamans Nisan 1980’de kaçırılmış ve bir milyon beş yüz bin dolar karşılığında serbest bırakılmış- tır. Sanayici Adolfo V. Martin, yaklaşık üç aylık kaçırılma döneminden sonra, 24 Şubat 1990’da iki milyon sekiz yüz bin dolar, fidye karşılı- ğında serbest bırakılmıştır. Temmuz 1993’te kaçırılan barış hareketinin önemli isimlerinden, Zamona kaçırıldıktan sonra serbest bırakılması için ETA’ya büyük miktarda fidye ödenmek zorunda kalınmıştır.47
ETA, 1978’den 2010 yılına kadar, fidye için adam kaçırmadan seksen bin dört yüz otuz altı nokta altı euro, gasptan kırk iki bin yedi yüz kırk beş nokta üç euro elde etmiştir. 2000-2004 yılları arasında adam kaçır- madan toplamda, dokuz yüz elli altı virgül beş euro gelir elde edilmişken,
2005 yılı sonrasında gelirini ise sadece gasptan elde etmiştir. ETA tarafın- dan, iş adamlarının kaçırılması 1972 yılında başlamış ve kaçırma olayları
1995’e kadar üst seviyeye ulaşmıştır. Buesa. M, Baumert, ETA terör örgü- tünün finans kaynağını şu şekilde açıklamaktadır:
“1996 Yılında iyi eğitilmiş militanların kaçırılması ve pahalı alt ya- pıların olması eylemlerde riske neden olduğu için adam kaçırmayı bı- rakmıştır. Bask Bölgesindeki belediyelerin ve hükümetin ETA’ya varlık tahsis ettiği ve aktardığı, Bask milliyetçi partilerin de ETA’yı destekle- mektedirler.”48
Hizbullah terör örgütünün diğer finans kaynakları arasında, yardım kurumları arasında yoksul ve sakatlar için tıbbi yardım ve eğitim hizmeti veren “imdad’ ve İsrail’e karşı savaşta ölenlerin ailelerine yardım sağlayan “Şehitler Müessesesi” bulunmaktadır. Bu kurumlar; bir bakıma sivil top- lum örgütü gibi faaliyet göstermektedir. Hizbullah’ın birden fazla hastane, klinik, okul ve tarım merkezleri bulunmaktadır. Hizbullah’ın, Al Manar isimli televizyon kanalı, Nur isimli radyo kanalı, Lahit isimli gazetesi ve El Mukaveme adını taşıyan dergisi de bulunmaktadır.
3. Terör ve Terörizmin Finans Kaynaklarına İlişkin Uluslararası Düzenleme
Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından, 09.12.1999 tarihinde “Terörizmin Finansmanının Önlenmesine Dair Uluslararası Sözleşme” te- rörizmin finansmanıyla mücadele konusundaki ayrıntılı düzenlemelerini içeren, ilk ve en önemli uluslararası sözleşme olarak kabul edilmiş ve ülkelerin imzasına açılmıştır. Sözleşme, 10.01.2002 tarihli ve 4738 Sayılı Kanun’la uygun bulunmuş ve 01.03.2002 tarihli ve 2002 / 3801 Sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla onaylanarak, 2002 tarihli Resmî Gazetede ya- yımlanmak suretiyle, iç hukukumuzun bir parçası hâline gelmiştir.49
Birleşmiş Milletler Kurucu Antlaşması, uluslararası barış ve güvenlik nedeni ile devletlerarasında, iyi ilişkiler sağlamayı hedeflemektedir. Te- rörist eylemlerin, dünya çapında artış göstermesi devletleri endişelen- dirmektedir. Sözleşmede, Birleşmiş Milletlere üye devletlerin, nerede ve kim tarafından yapıldığına bakılmaksızın devletler ve halklar arasındaki dostane ilişkileri, devletlerin güvenliğini ve toprak bütünlüğünü tehlikeye düşürenler de dâhil olmak üzere yapılan tüm terörist eylem, yöntem ve uygulamaların suç olduğunu ve bu eylemlerin haklı gösterilemeyecekleri gerekçesiyle açık bir şekilde kınandığı hatırlatılmaktadır.50
Sözleşmede, terör örgütleri tarafından yasadışı veya yasal kaynaklar- dan elde edilen finans kaynaklarına devletlerce el konulması hükmü ge- tirilmiştir. Herhangi bir kişi ya da devletin, her ne suretle olursa olsun terör örgütlerine, fon sağlaması halinin, terörün finansmanı olarak kabul edildiği sözleşmede yer almaktadır.51
Doç. Dr. Elnur Hasan MİKAİL1
Andaç KARABULUT2 – Av. Filiz DEĞER3

dipnotlar

1 Kafkas Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Öğretim Görevlisi
2 Kavram MYO. Öğr. Gör
3 Avukat
4 Aydın, N., “Küresel Terör Ve Terörizm”, Kumsaati Yayın Dağı, İstanbul, 2009, Sf. 21-22.
5 Cirhinlioğlu, Z., “Terör Ve Toplum”, Gündoğan Yayınları,İstanbul, 2004, Sf.7-8.
6 Karabulut., A., “Terör Örgütlerinin Yasadışı Finansman Kaynakları ve PKK Terör Örgütü Örneği” Beykent Üniversitesi Uluslar arası İlişkiler Yüksek Lisans Tezi, 2013, Sf.28
7 Gelir İdaresi Başkanlığı., “Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Stratejisi Eylem Planı”, Yayın No. 89, Ankara, 2012, Sf. 3
8 Karabulut. A., “Terör Örgütlerinin Yasa Dışı Finansman Kaynakları ve PKK Terör Örgü- tü Örneği” Beykent Üniversitesi Uluslar arası İlişkiler Yüksek Lisans Tezi, 2013, Sf.5.
9 Katkat, M.,“Muhasebede Vergi Yönünden Denetimin Kayıt Dışı Ekonomi Üzerindeki Başa- rısı”, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, Erzurum, 2007, Sf. 24.
10 Sugözü, İ. H.,“Kayıt Dışı Ekonomiyi Önlemede Vergi Politikaları”,Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, Konya, 2008, Sf. 18.
11 Karabulut. A., A.g.e. Sf.16-17
12 KİHBİ., “Kaçakçılık ve Organize Suçlarla Mücadele 2011 Raporu”, Kaçakçılık ve Organi- ze Suçlarla Mücadele Daire Başkanlığı, Yayın No. 78, Ankara, 2012, Sf. 2.
13 Baybaş, Ş., “Türkiye’deki Terör ve Terörle Mücadele Yöntemleri Üzerine Sosyolojik Bir İnceleme”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Elazığ, 2007, Sf. 8.
14 Karabulut., A., A.g.e. Sf.37-38.
15 MASAK., “MASAK Faaliyet Raporu 2011”, Mali Suçlar Araştırma Kurulu, Kom Yayınları, No. 78, Ankara, 2011, Sf.15.
16 Quarbanov, İ. B., “Terörizmin Finansmanı İle Mücadelede Uluslararası Girişimlere Bir Bakış”, Azerbaycan Vergi Belgeleri, Sayı. 9, Azerbeycan, 2011, Sf. 95.
17 Karabulut., A., A.g.e. Sf.37-38.
18 MASAK., A.g.e. Sf.16-17-18.
19 Karabulut., A., A.g.e. P.39.
20 Karabulut., A., A.g.e. P.41.
21 Karabulut., A., A.g.e. P.41.
22 MI6 Secret Intelligence Service., “Our History”, https://www.sis.gov.uk/our-history.html(26.11.2013)
23 “Savaş Lordu Yakalandı.”, 06.03.2008, Vatan Gazetesi,http://haber.gazetevatan.com/Savas_Lordu_yakalandi_165716_30/165716/30/(10.10.2012)
24 Yalçın. A.,“Rusya ikinci ülkelerin Kalaşnikof üretmesinden rahatsız”, Rusya Haber, 07.05.2010,http://www.rusya.ru/Content/10642Rusya_+ikinci+%C3%BClkelerin+Ka-la%C5%9Fnikof+%C3%BCretmesinden+rahats%C4%B1z (05.10.2013).
25 “Venezuela Kalaşnikof Üretiyor”, Tıme Turk Gazetesi, 14.06.2012, http://www.timeturk.com/tr/2012/06/14/venezuela-kalasnikof-uretiyor.html (05.10.2013).
26Öztürk, S., “Genel Kurmay Belgelerine Göre PKK Silahları”, Hürriyet Gazetesi, 19.10.2007,http://www.hurriyet.com.tr/gundem/6922630.asp (05.10.2013).
27 Erol, M. S., “Orta Asya’da Güvenlik Sorunları.”, USAK OAKA Dergisi, Cilt. 1, Sayı. 2, Ankara, 2005, Sf. 97.
28 Erdal, H.,“Organize Bir Suç Türü Olarak İnsan Ticareti Ve Türkiye Örneğ”, Polis Bilim- leri Dergisi, Cilt. 10, Sayı. 2, Ankara, 2008, Sf. 1 -24.
29 Artokça, İ., “Eş-Şebap Terör Örgütü”, Stratejik Rapor No. 63, Ankara, 2013, Sf. 7.
30 Sarı, B., “Amerikan Ulusal Çıkarları ve Afrika”, Ankara Üniversitesi Afrika Çalışmaları
Dergisi, Cilt. 1, Sayı. 2, Ankara, 2012, Sf. 95-119.
31 Artokça, İ., A.g.e. Sf. 18.
32 Karabulut., A.g.e. Sf. 24.
33 Aykın, H., Sözmen, H.K., “Terörün Finansmanı”, Mali Suçları Araştırma Kurulu, Yayın
No. 12, Ankara, 2009, Sf. 27.
34 Karabulut., A.g.e. Sf. 46.
35 “ABD’de Hizbullah’a Operasyon”, NTV Haber, 22.06.2000, http://arsiv.ntvmsnbc.com/
news/19162.asp (23.10.2013).
36 Çardak, M., “Türkiye’mden Gümrük Manzaraları”, Evrim Yayın Evi, İstanbul, 2008, Sf. 8.
37 Karabulut., A.g.e. Sf. 47.
38 Karabulut., A.g.e. Sf. 47.
39 Artokça, İ., A.g.e. Sf. 27.
40 Karabulut. A., A.g.e. Sf. 27.
41 Öner, Z. M.,“Türk Ceza Hukukunda Uyuşturucu veya Uyarıcı Madde İmal ve Ticareti Suç- ları”, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, Ankara, 2013, P. 38.
42 Demirci, S.,” Terörizme Karşı Mücadele Modelleri”, Çankırı Karatekin Üniversitesi Sos- yal Bilimler Enstitüsü Dergisi,Cilt. 2, Sayı. 2, Çankırı, 2013, P. 206.
43 Askeroğlu, S., “Kırgızistan’da Rusya ve ABD’nin Üsler Mücadelesi”,21. Yüzyıl Türkiye
Enstitüsü, Ankara, 16.11.2013, http://www.21yyte.org (24.11.2013).
44 Çalışkan, İ., “Güneybatı Asya Eroini Strateji Konferansı”, Çağın Polisi, 03.11.2012,http://www.caginpolisi.com.tr/eski_sitemiz/3/11-12.htm (03.11.2012).
45 Bal, İ., “Alacakaranlıkta Terörle Mücadele ve Komplo Teorileri” Siyasal Basın Yayın
Dağıtım, Ankara, 2006.
46 Buesa, M., Baumert, T., “Dısmantlıng Terrorıst’s Economıcs:. Unıversıdad Compluten- se De Madrıd”, Facultad de Ciencias Económicas y Empresariales, Sayı. 11,Madrid,
2012, Sf. 11-28.
47 Alkan, N., “Terör Örgütlerinin Finans Kaynakları”, Emniyet Genel Müdürlüğü, Ankara,
2004, http://www.egm.gov.tr/temuh/terorizm10_makale5.htm (26.11.2012 ),
48 Karabulut., A., A.g.e. Sf.50.
49 Dışişleri Bakanlığı., “Birleşmiş Milletler Teşkilatı ve Türkiye”, Ankara, 2011, http://
www.mfa.gov.tr/birlesmis-milletler-teskilati-ve-turkiye.tr.mfa (11.09.2013).
50 Dışişleri Bakanlığı., A.g.e.
51 Birleşmiş Milletler., “Terörizmin Finansmanının Önlenmesine Dair Uluslararası Söz- leşmenin Onaylanmasının Uygun Bulunduğu Hakkında Kanun Tasarısı Ve Dışişleri Ko- misyonu Raporu (1/940)”, Birleşmiş Milletler, New York, 2000, Madde 2.
 

kaynakça

• Alkan, N., “Terör Örgütlerinin Finans Kaynakları”, Emniyet Genel Müdürlüğü, Ankara,
2004, http://www.egm.gov.tr/temuh/terorizm10_makale5.htm (26.11.2012 ).
• Artokça, İ., “Eş-Şebap Terör Örgütü”, Stratejik Rapor No. 63, Ankara, 2013.
• Askeroğlu, S., “Kırgızistan’da Rusya ve ABD’nin Üsler Mücadelesi”,21. Yüzyıl Türkiye Enstitüsü, Ankara, 16.11.2013,http://www.21yyte.org (24.11.2013).
• Aydın, N., “Küresel Terör Ve Terörizm”, Kumsaati Yayın Dağı, İstanbul, 2009.
• Aykın, H., Sözmen, H.K., “Terörün Finansmanı”, Mali Suçları Araştırma Kurulu, Yayın No. 12, Ankara, 2009.
• Bal, İ., “Alacakaranlıkta Terörle Mücadele ve Komplo Teorileri” Siyasal Basın Yayın Dağıtım, Ankara, 2006.
• Baybaş, Ş., “Türkiye’deki Terör ve Terörle Mücadele Yöntemleri Üzerine Sosyolojik Bir İnceleme”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Elazığ,2007.
• Birleşmiş Milletler., “Terörizmin Finansmanının Önlenmesine Dair Uluslararası Sözleşmenin Onaylanmasının Uygun Bulunduğu Hakkında Kanun Tasarısı Ve Dışişleri Komisyonu Raporu (1/940)”, Birleşmiş Milletler, New York, 2000, Madde 2.
• Buesa, M., Baumert, T., “Dısmantlıng Terrorıst’s Economıcs:. Unıversıdad Complutense De Madrıd”, Facultad de Ciencias Económicas y Empresariales, Sayı. 11,Madrid,
2012
• Cirhinlioğlu, Z., “Terör Ve Toplum”, Gündoğan Yayınları,İstanbul, 2004.
• Çalışkan, İ., “Güneybatı Asya Eroini Strateji Konferansı”, Çağın Polisi, 03.11.2012,http://www.caginpolisi.com.tr/eski_sitemiz/3/11-12.htm (03.11.2012).
• Çardak, M., “Türkiye’mden Gümrük Manzaraları”, Evrim Yayın Evi, İstanbul, 2008.
• Demirci, S.,” Terörizme Karşı Mücadele Modelleri”, Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi,Cilt. 2, Sayı. 2, Çankırı, 2013
• Dışişleri Bakanlığı., “Birleşmiş Milletler Teşkilatı ve Türkiye”, Ankara, 2011, http://www.mfa.gov.tr/birlesmis-milletler-teskilati-ve-turkiye.tr.mfa (11.09.2013).
• Erol, M. S., “Orta Asya’da Güvenlik Sorunları.”, USAK OAKA Dergisi, Cilt. 1, Sayı. 2, Ankara, 2005.
• Erdal, H.,“Organize Bir Suç Türü Olarak İnsan Ticareti Ve Türkiye Örneği”, Polis Bilimleri Dergisi, Cilt. 10, Sayı. 2, Ankara, 2008.
• Gelir İdaresi Başkanlığı., “Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Stratejisi Eylem Planı”, Yayın No. 89, Ankara, 2012,
• Karabulut., A., “Terör Örgütlerinin Yasadışı Finansman Kaynakları ve PKK Terör Örgütü Örneği” Beykent Üniversitesi Uluslar arası İlişkiler Yüksek Lisans Tezi, 2013.
• Katkat, M.,“Muhasebede Vergi Yönünden Denetimin Kayıt Dışı Ekonomi Üzerindeki Başarısı”, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, Erzurum, 2007.
• KİHBİ., “Kaçakçılık ve Organize Suçlarla Mücadele 2011 Raporu”, Kaçakçılık ve Orga- nize Suçlarla Mücadele Daire Başkanlığı, Yayın No.78, Ankara, 2012.
• MASAK., “MASAK Faaliyet Raporu 2011”, Mali Suçlar Araştırma Kurulu, Kom Yayınla- rı, No. 78, Ankara, 2011
• MI6 Secret Intelligence Service., “Our History”, https://www.sis.gov.uk/our-history.html(26.11.2013)
• “ABD’de Hizbullah’a Operasyon”, NTV Haber, 22.06.2000,
• http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/19162.asp (23.10.2013).
• Öner, Z. M.,“Türk Ceza Hukukunda Uyuşturucu veya Uyarıcı Madde İmal ve Ticareti Suçları”, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, Ankara, 2013.
• Öztürk, S., “Genel Kurmay Belgelerine Göre PKK Silahları”, Hürriyet Gazetesi, 19.10.2007,http://www.hurriyet.com.tr/gundem/6922630.asp (05.10.2013).
• Sarı, B., “Amerikan Ulusal Çıkarları ve Afrika”, Ankara Üniversitesi Afrika Çalışmaları
Dergisi, Cilt. 1, Sayı. 2, Ankara, 2012.
• “Savaş Lordu Yakalandı.”, 06.03.2008, Vatan Gazetesi,
• http://haber.gazetevatan.com/Savas_Lordu_yakalandi_165716_30/165716/30/ (10.10.2012).
• Sugözü, İ. H.,“Kayıt Dışı Ekonomiyi Önlemede Vergi Politikaları”,Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, Konya, 2008.
• “Venezuela Kalaşnikof Üretiyor”, Tıme Turk Gazetesi, 14.06.2012,
• http://www.timeturk.com/tr/2012/06/14/venezuela-kalasnikof-uretiyor.html (05.10.2013).
• Quarbanov, İ. B., “Terörizmin Finansmanı İle Mücadelede Uluslararası Girişimlere Bir Bakış”, Azerbaycan Vergi Belgeleri, Sayı. 9, Azerbeycan, 2011.
• Yalçın. A.,“Rusya ikinci ülkelerin Kalaşnikof üretmesinden rahatsız”, Rusya Haber, 07.05.2010,
• http://www.rusya.ru/Content/10642Rusya_+ikinci+%C3%BClkelerin+Kala%C5%9Fni-kof+%C3%BCretmesinden+rahats%C4%B1z (05.10.2013).

Daha Fazlası

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir