1. Miras Hukukuna Giriş ve Temel İlkeler
Miras hukuku, bir gerçek kişinin ölümüyle sona ermeyen, başkalarına devri kabil olan malvarlığı değerlerinin akıbetini düzenler. Bu hukuk dalı, külli halefiyet ilkesi üzerine inşa edilmiştir.
Temel Kavramlar
- Muris (Mirasbırakan): Yalnızca gerçek kişiler olabilir. Tüzel kişilerin mirasbırakan olması hukuken mümkün değildir.
- Tereke (Miras): Murisin ölümüyle mirasçılarına geçen hakların ve borçların tamamıdır.
- Külli Halefiyet: Mirasçıların, murisin malvarlığına bir bütün olarak, kanun gereği ve aynı anda sahip olmasıdır. Borçlardan kişisel sorumluluk bu ilkenin doğal sonucudur.
- Cüzi Halefiyet: Murisin belirli bir malı (vasiyet alacaklısı lehine) bırakmasıdır.
2. Kanuni Mirasçılık: Zümre Sistemi
Türk hukukunda kan hısımlığına dayalı mirasçılıkta “Parentel (Zümre) Sistemi” geçerlidir. Bu sistem üç temel kurala dayanır:
- Bir önceki zümrede mirasçı varsa, sonraki zümreye miras geçmez.
- Zümre içinde “halefiyet ilkesi” geçerlidir (Ölen çocuğun yerine onun çocukları geçer).
- Eşitlik ilkesi uyarınca aynı derecedeki mirasçılar eşit pay alır.
Zümrelerin Dağılımı
- Birinci Zümre: Mirasbırakanın altsoyudur (Çocuklar, torunlar, torun çocukları).
- İkinci Zümre: Ana, baba ve onların altsoyudur (Kardeşler, yeğenler).
- Üçüncü Zümre: Büyük ana, büyük baba ve onların altsoyudur (Amca, hala, teyze, dayı).
3. Sağ Kalan Eşin Miras Hakları
Sağ kalan eş, hangi zümre ile birlikte mirasçı olduğuna göre farklı oranlarda pay alır:
| Birlikte Bulunulan Zümre | Eşin Miras Payı | Diğer Mirasçıların Payı |
|---|---|---|
| 1. Zümre (Altsoy) | 1/4 | 3/4 |
| 2. Zümre (Ana-Baba) | 1/2 | 1/2 |
| 3. Zümre (Büyük Ana-Baba) | 3/4 | 1/4 |
4. Saklı Pay ve Tasarruf Edilebilir Kısım
Mirasbırakan, malvarlığının tamamı üzerinde dilediği gibi tasarruf edemez. Kanun, bazı yakın akrabaların miras paylarını koruma altına almıştır.
Saklı Pay Oranları:
- Altsoy İçin: Yasal miras payının 1/2’si.
- Ana ve Baba İçin: Yasal miras payının 1/4’ü.
- Sağ Kalan Eş İçin: 1. ve 2. zümre ile birlikteyse payının tamamı; 3. zümre ile birlikteyse payının 3/4’ü.
5. Ölüme Bağlı Tasarruflar (Vasiyetname ve Miras Sözleşmesi)
Mirasbırakan, kanuni mirasçılarının yanı sıra kendi iradesiyle de mirasçı atayabilir veya belirli mal bırakabilir. Bu işlemler “Ölüme Bağlı Tasarruf” (ÖBT) olarak adlandırılır.
A. Vasiyetname Türleri ve Geçerlilik Şartları
- Resmi Vasiyetname: İki tanığın katılımıyla resmi memur (noter veya sulh hakimi) tarafından düzenlenir. Okuma yazma bilenler ve bilmeyenler için farklı usulleri vardır.
- El Yazılı Vasiyetname: Başından sonuna kadar mirasbırakanın kendi el yazısıyla yazılmış, tarih (gün, ay, yıl) belirtilmiş ve imzalanmış olması şarttır. Bilgisayar çıktısı geçersizdir.
- Sözlü Vasiyet: Olağanüstü durumlar (savaş, salgın hastalık, ulaşımın kesilmesi) nedeniyle diğer formların imkansız olduğu hallerde başvurulur. Tanıklara beyan edilir ve en kısa sürede mahkemeye bildirilir.
B. Miras Sözleşmesi
Vasiyetnameden farklı olarak iki taraflı bir işlemdir. Mirasbırakan bir başkasına mirasını bırakmayı taahhüt eder. Ancak miras sözleşmesinin yapılabilmesi için resmi vasiyetname şeklinde (noter huzurunda) düzenlenmesi zorunludur.
6. Mirastan Iskat (Çıkarma)
Mirasbırakan, saklı paylı bir mirasçısını ancak kanunda sınırlı olarak sayılan hallerde mirastan çıkarabilir:
- Mirasçının, murise veya yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemesi.
- Mirasçının, aile hukukundan doğan ödevlerini önemli ölçüde yerine getirmemesi.
Sonuç: Çıkarılan kişi mirastan pay alamaz ve tenkis davası açamaz. Payı, sanki o kişi muristen önce ölmüş gibi altsoyuna geçer.
7. Mirasın Reddi (Redd-i Miras)
Mirasçılar, murisin borçlarından sorumlu olmamak için mirası reddetme hakkına sahiptir.
- Gerçek Ret: Mirasın açılmasından itibaren 3 ay içinde sulh mahkemesine yapılan yazılı veya sözlü beyandır.
- Hükmi Ret: Ölüm tarihinde murisin ödemeden aczi (borca batıklığı) açıkça belli ise, miras reddedilmiş sayılır. Süre şartı aranmaz.
8. Miras Hukukunda Temel Davalar
A. Tenkis Davası
Mirasbırakanın tasarruf edilebilir sınırı aşarak saklı paylara el attığı durumlarda açılır. Amacı, saklı paylı mirasçının hakkını yasal sınırına geri getirmektir.
B. Miras Sebebiyle İstihkak Davası
Mirasçı olduğunu ve tereke mallarının kendisine ait olması gerektiğini iddia eden kişinin, bu malları elinde bulunduran zilyetlere karşı açtığı davadır.
C. İzale-i Şuyu (Ortaklığın Giderilmesi)
Mirasçılar arasında tereke mallarının paylaşımı konusunda anlaşma sağlanamazsa, mahkeme yoluyla malın aynen taksimi veya satılarak bedelinin paylaştırılması istenir.
9. Mirasçıların Müteselsil Sorumluluğu
Mirasçılar, tereke borçlarından dolayı kendi malvarlıklarıyla da sorumludurlar. Bu sorumluluk müteselsildir; yani alacaklı borcun tamamını mirasçılardan herhangi birinden talep edebilir. Paylaşmadan sonra dahi bu sorumluluk (istisnalar hariç) 5 yıl boyunca devam eder.