Adlî kaza

Adlî kaza; adalet (yargı) teşkilatı içinde, mahkemeler tarafından
yürütülen genel yargı faaliyetini ifade eder. Bu kapsamda adlî kaza; uyuşmazlıkların
ve bazı hâllerde uyuşmazlık bulunmasa bile yargısal denetim gerektiren işlerin,
hukuk ve ceza mahkemeleri (ve ilgili yargı kolları) eliyle görülmesini içerir.

Kapsamı

• Cezai yargı (ceza yargısı): Suç isnadı, soruşturma/kovuşturma ve yaptırımlar.
• Hukuki yargı (hukuk yargısı): Özel hukuk uyuşmazlıkları (borçlar, aile, miras, eşya vb.).
• Ticari yargı: Ticari nitelikteki uyuşmazlıklar (ticaret mahkemeleri bağlamında).
• Nizalı yargı: Taraflar arasında çekişme/uyuşmazlık bulunan işler.
• Nizasız yargı: Kural olarak çekişme olmaksızın, mahkemenin izin, tespit, onay gibi
  işlemleri yaptığı yargısal işler (ör. bazı çekişmesiz yargı işleri).

Hukuki bağlam

• Adlî kaza terimi, çoğu metinde idarî kaza (idarenin işlem ve eylemlerinin
  yargısal denetimi) kavramına karşılık olarak kullanılır.
• Güncel dilde “adlî yargı” ifadesi, “adlî kaza”nın karşılığı olarak daha yaygındır.

Köken (Etimoloji)

Adlî Arapça ʿadl (عدل) kökünden gelir; “adalete/yargıya ilişkin” anlamını taşır.

Kaza kelimesi Arapça kökenlidir; klasik kullanımda “hüküm verme, yargılama”
anlam alanına dayanır (Arapça qaḍāʾ / قضاء). Türkçede özellikle hukuk dilinde “yargı/yargılama”
manasında yerleşmiştir.

Not

Terim, öğretide ve eski metinlerde geniş bir şemsiye kavramdır; pratikte “ceza yargısı”,
“hukuk yargısı” gibi alt ayrımlar üzerinden ifade edilir.