Açık artırma, önceden ilan edilen yer, zaman ve koşullar çerçevesinde, ilgililerin birbirleriyle rekabet ederek artan bedeller üzerinden teklif sundukları ve kural olarak en yüksek teklifi verenin satış konusunu kazandığı satış usulüdür. Türk Borçlar Kanunu’nun 274. maddesi, açık artırmayı doğrudan doğruya “en yüksek bedeli öneren ile yapılan satış” olarak ifade eder. Bu yönüyle açık artırma, yalnızca bir satış tekniği değil; niteliğine göre farklı hukukî rejimlere bağlanan bir devir ve ihale mekanizmasıdır.
Hukukî bakımdan açık artırma, tek tip bir kurum olarak değerlendirilmez. Uygulamada ve öğretide, bu kavram esasen iki ana görünüm altında ele alınır. Bunlardan ilki, satıcının veya malikin kendi iradesiyle düzenlediği ihtiyarî (özel) açık artırmadır. Bu tür artırmalarda Türk Borçlar Kanunu hükümleri belirleyicidir ve ihale anı, sözleşmenin kurulması bakımından temel öneme sahiptir. İkinci görünüm ise, alacağın tahsili amacıyla kamu gücü kullanılarak yürütülen cebrî (icra) açık artırmadır. Bu hâlde satış, sıradan bir özel hukuk sözleşmesi olmaktan ziyade, devletin cebrî icra yetkisi çerçevesinde gerçekleştirdiği bir icra tasarrufu niteliği kazanır. Aynı terimin iki farklı alanda kullanılması, doğurduğu sonuçların da farklılaşmasına yol açtığından, bu ayrım sözlük ve ansiklopedi çalışmalarında özel önem taşır.
Kullanım
Uygulamada açık artırma denildiğinde en çok karşılaşılan örnek, icra daireleri tarafından yürütülen taşınır ve taşınmaz satışlarıdır. İcra ve İflâs Kanunu’nun 114. maddesi, satışın açık artırma yoluyla yapılacağını açıkça düzenler ve ilan ile elektronik erişim sisteminin temel çerçevesini ortaya koyar. Aynı Kanun’un 115. maddesinde ise artırmanın başlangıç değeri, asgarî ihale bedeli ve şartların gerçekleşmesi hâlinde malın en yüksek teklif verene ihale edilmesi usulü gösterilmiştir. Buna göre özellikle cebrî icra hukukunda açık artırma, alacağın tahsilini sağlamaya yönelik resmî bir satış prosedürü niteliği taşır.
Güncel uygulamada açık artırma usulü büyük ölçüde elektronik ortama taşınmıştır. Elektronik satış portalı üzerinden yapılan artırmalarda, tekliflerin sisteme belirlenen süre içinde verilmesi ve ihale sonucunun dijital ortamda oluşması esastır. Özellikle Yönetmelik’in 14/6. maddesinde yer alan ve son dakikalarda yeni teklif gelmesi hâlinde artırma süresinin uzamasını öngören düzenleme, klasik müzayedelerde görülen son anda pey sürme davranışının elektronik satış düzenine uyarlanmış görünümüdür. Böylece açık artırmanın rekabet mantığı, fizikî satış salonundan çevrim içi ortama aktarılmış olur.
Özel hukuk alanında ise açık artırma, çoğu zaman sanat eseri, koleksiyon eşyası, araç, taşınmaz veya çeşitli ticari malların satımında görülür. Bu tür artırmalarda temel belirleyici, satıcının iradesi ve artırma şartnamesidir. Dolayısıyla açık artırma her zaman icra hukukuna özgü bir kavram değildir; kimi zaman tamamen özel hukuk ilişkisi içinde ortaya çıkan bir satış yöntemi olarak da karşımıza çıkar.
Günlük dilde kullanım
Gündelik dilde açık artırma terimi, çoğu kez müzayede sözcüğüyle eş anlamlı biçimde kullanılmaktadır. Nitekim uygulamada “açık artırmayla satış”, “müzayedeyle satış”, “e-ihale” veya “icradan satış” gibi ifadeler sıkça birbirinin yerine geçebilmektedir. Bununla birlikte hukukî değerlendirme yapılırken, yalnızca kelimenin gündelik kullanımına değil, işlemin hangi mevzuata tâbi olduğuna da bakmak gerekir. Zira bir sanat eserinin müzayede yoluyla satılması ile bir taşınmazın icra dosyası üzerinden açık artırmaya çıkarılması aynı terminolojiyle anılsa da, uygulanacak hukuk kuralları ve doğacak sonuçlar aynı değildir.
Bu sebeple günlük kullanımda yer alan “icradan açık artırmayla araç satışı”, “elektronik açık artırma” veya “sanat eseri müzayedesi” gibi örneklerin her biri, teknik olarak açık artırma niteliği taşımakla beraber, dayandıkları hukukî rejim bakımından birbirinden ayrılır.
Mevzuatta ve akademik eserlerde kullanım biçimi
Hukuk dilinde açık artırma çoğu zaman süreci, ihale ise bu sürecin sonucunda ortaya çıkan hukukî bırakma işlemini ifade eder. Başka bir anlatımla açık artırma, tekliflerin artan şekilde verildiği rekabet usulünü; ihale ise malın en yüksek teklifi verene bırakıldığı ve hukukî sonuç doğuran ânı belirtir. Türk Borçlar Kanunu rejiminde bu an, sözleşmenin kurulmasıyla yakından bağlantılıdır. İcra ve İflâs Kanunu rejiminde ise ihale, cebrî icra işleminin tamamlanması ve mülkiyetin devriyle ilişkili özel sonuçlar doğurur.
Akademik eserlerde de açık artırma–ihale ayrımı çoğu kez bu çerçevede kurulmaktadır. Açık artırma, usulî rekabet aşamasını; ihale ise bu sürecin bağlayıcı hukukî sonucunu ifade eder. İcra hukukunda ayrıca ihalenin feshi gibi kurumlar, açık artırmanın kanuna uygun biçimde yürütülüp yürütülmediğinin denetlenmesini sağlayan özel başvuru yolları olarak önem taşır.
Köken (Etimoloji)
Açık artırma ifadesi, Türkçe kökenli bir tamlamadır. “Açık” kelimesi, gizli veya kapalı olmayan, alenî biçimde yapılan işlemi; “artırma” ise artırmak fiilinden türeyerek bedelin yükseltilmesini ifade eder. Bu bakımdan terim, mekanizmayı doğrudan anlatan açıklayıcı bir yapıya sahiptir: fiyatın alenî biçimde yükseltildiği satış usulü.
Gündelik dilde ve uygulamada sıkça kullanılan müzayede kelimesi ise Arapça kökenlidir ve özünde artırma düşüncesini taşır. Buna rağmen modern mevzuat dili, özellikle icra satışları bakımından ağırlıklı olarak açık artırma terimini tercih etmektedir. Müzayede daha çok geleneksel kullanımda, uygulama dilinde ve bazı karar metinlerinde yerleşik bir karşılık olarak varlığını sürdürmektedir.
bkz: icra takibi