Akd-i muvazaa, Osmanlı hukuk terminolojisinde karşılıklı ödün verilerek yapılan akit, anlaşma, sözleşme olarak tanımlanan, modern hukukta muvazaalı işlem kavramına tekabül eden klasik terimdir.
Kullanım
Bu terim Osmanlı döneminde iki farklı anlamda kullanılmaktadır:
- Genel anlamda: İki bedelin (ivaz) değişilmesini veya konusu böyle bir değişim olan akidleri ifade eden ve muâvaza kavramından türetilen, karşılıklı edim içeren sözleşme türleri için kullanılır. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre fıkıh literatüründe hukukî muameleler işlevleri bakımından temlîkât, ıtlâkāt ve ıskātât şeklinde bir sınıflandırmaya tâbi tutulduğu gibi iki taraflı olanlar (akidler) için her bir tarafın bedel alıp almamasına göre muâvazât ve teberruât şeklinde de bir ayırım yapılır.
- Özel anlamda: Modern hukukta bu işlemin muvazaalı olduğu savunmasında bulunamaz ifadesinde görüldüğü gibi, tarafların üçüncü kişileri aldatmak amacıyla gerçek iradelerine uymayan açıklamalarda bulunmaları ve sözleşme yapmış görünmeleri anlamında kullanılır.
Modern Türk hukukunda Türk Borçlar Kanunu'nun 19. maddesinde düzenlenen muvazaalı işlemler, tarafların yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere bakılmaksızın, gerçek ve ortak iradeleri esas alınır hükmü çerçevesinde ele alınmaktadır. Muvazaanın varlığının hiçbir süreye bağlı olmaksızın her zaman ileri sürülebileceği, mahkemece kendiliğinden (re'sen) göz önünde bulundurulması gerektiği kabul edilmiştir.
Terim günümüzde arkaik durumda olup, Adalet Bakanlığı Hukuk Sözlüğü'nde hala yer almakla birlikte uygulamada modern muvazaalı işlem terminolojisi tercih edilmektedir.
Köken (Etimoloji)
Akd-i muvazaa Arapça-Farsça hibrit bir yapıdır. İlk unsuru olan akd (عقد) Arapçada "bağlamak, düğümlemek" anlamındaki ʿaqada (عقد) kök fiilinden türeyen "sözleşme, anlaşma" demektir. İkinci unsuru muvazaa ise Arapçada muvāżaʿa (موضعة) şeklinde olup "karşılıklı koymak, yerleştirmek" anlamındaki vaḍaʿa kökünden türemiştir. Osmanlıca'da bu iki unsur Farsça izafet eki -i ile birleştirilerek akd-i muvazaa şeklini almıştır.
Bkz: Muvazaa, Akd, Muâvaza, Muvazaalı İşlem, Borçlar Kanunu
Kaynakça
- Adalet Bakanlığı Hukuk Sözlüğü (https://sozluk.adalet.gov.tr/)
- TDV İslam Ansiklopedisi - Muâvaza (https://islamansiklopedisi.org.tr/muavaza)
- 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu (https://mevzuat.gov.tr/)
