Boşanma davalarının ardından aile hukukunda en sık karşılaşılan uyuşmazlıklardan biri, velayeti alamayan ebeveynin (genellikle babanın) çocuğuyla olan bağının zaman içinde zayıflaması ve bu durumun nafaka ödemelerine yansımasıdır. Pratik hayatta boşanan babaların sıklıkla, “Çocuğum benimle görüşmek istemiyor”, “Bana sürekli tepki gösteriyor”, “Eski eşim tarafından bana karşı kışkırtılıyor” veya “Beni artık babası olarak görmüyor” gibi gerekçeler öne sürerek iştirak nafakası ödeme yükümlülüğünden kurtulmaya çalıştıkları görülmektedir. Bu tür yaklaşımlar, aile hukukunun birbirinden tamamen bağımsız iki temel kurumu olan “çocuğun giderlerine iştirak etme yükümlülüğü” ile “çocukla kişisel ilişki kurma hakkı” kavramlarının birbirine karıştırılmasından kaynaklanmaktadır.

Türk Medeni Kanunu (TMK) sistematiği incelendiğinde, iştirak nafakasının ebeveyn ile çocuk arasındaki sevgi bağının, iletişimin veya ilişkinin yoğunluğunun bir karşılığı olmadığı açıkça görülür. Bu mali yükümlülüğün temelinde, ebeveynlerin çocuklarının eğitim, bakım, gelişim ve korunma masraflarına kendi mali güçleri nispetinde katılma zorunluluğu yatmaktadır. Bu sebeple, çocuğun babaya karşı takındığı psikolojik ya da davranışsal mesafe, nafaka borcunu tek başına ortadan kaldıran bir sebep olamaz. Nafakanın miktarının değişmesi veya tamamen kaldırılması; ebeveynlerin ekonomik durumlarındaki ciddi değişimler, çocuğun reşit olması veya kendi gelirini elde etmeye başlaması gibi somut hukuki ve maddi olgulara bağlıdır.

Bu makalede, çocuğun boşanma sonrası babasını reddetmesi durumunun iştirak nafakasına etkileri; Türk Medeni Kanunu’nun ilgili hükümleri, “çocuğun üstün yararı” ilkesi ve kişisel ilişki tesisi bağlamında detaylıca incelenecektir. Ek olarak, böylesi bir durumla karşılaşan bir babanın nafaka kesmek yerine hangi yasal yollara başvurması gerektiği açıklanacaktır.

I. İştirak Nafakasının Temeli ve Hukuki Karakteri

Çocuğun ebeveynine karşı tutumunun nafakaya etkisini doğru analiz edebilmek için öncelikle iştirak nafakasının hukuki niteliğini kavramak gerekir. İştirak nafakası, velayet hakkı kendisine verilmeyen tarafın, çocuğun hayatını idame ettirebilmesi ve eğitimini sürdürebilmesi için kendi mali gücü oranında yaptığı kanuni bir katkıdır. Bu ödeme ebeveynler arası duygusal bir bağın bedeli değil, doğrudan soybağından kaynaklanan bir bakım borcudur.

Konunun temel dayanağı Türk Medeni Kanunu’nun 327. maddesinde şu şekilde ifade edilmiştir:

TÜRK MEDENİ KANUNU – Madde 327
Çocuğun bakımı, eğitimi ve korunması için gerekli giderler ana ve baba tarafından karşılanır. Ana ve baba, yoksul oldukları veya çocuğun özel durumu olağanüstü harcamalar yapılmasını gerektirdiği takdirde ya da olağan dışı herhangi bir sebebin varlığı hâlinde, hâkimin izniyle çocuğun mallarından onun bakım ve eğitimine yetecek belli bir miktar sarfedebilirler.

İlgili yasa maddesi, çocukların masraflarının anne ve baba tarafından müştereken karşılanmasını emreder. Giderlere katılma yükümlülüğü sadece velayeti elinde tutan tarafa ait değildir; velayet kendisinde olmayan taraf da bu yüke ortak olmak zorundadır. Bu yasal çerçeve bize nafakanın bir “ceza” veya “ödül” olmadığını kanıtlar. “Çocuk babasını severse nafaka alır, sevmezse alamaz” şeklindeki bir mantık, kanunun koruyucu ruhuna aykırıdır. Hukuken sorulması gereken soru çocuğun babaya duyduğu sevginin boyutu değil; çocuğun mevcut ihtiyaçları ile ebeveynlerin bu ihtiyaçları karşılama kapasitesidir.

II. Yükümlülüğün Devam Süresi: Reşitlik ve Eğitimin Sürmesi

İştirak nafakasının hangi yaşa veya duruma kadar devam edeceği hususu, TMK’nın 328. maddesi ile güvence altına alınmıştır. Bu madde, kural olarak bakım borcunun çocuk ergin (reşit) olana dek süreceğini, ancak eğitim hayatı devam ediyorsa bu sürenin uzayacağını belirtir.

TÜRK MEDENİ KANUNU – Madde 328
Ana ve babanın bakım borcu, çocuğun ergin olmasına kadar devam eder. Çocuk ergin olduğu halde eğitimi devam ediyorsa, ana ve baba durum ve koşullara göre kendilerinden beklenebilecek ölçüde olmak üzere, eğitimi sona erinceye kadar çocuğa bakmakla yükümlüdürler.

Burada yapılması gereken en kritik ayrım, çocuğun yaşıdır. Boşanma travması yaşayan, ergenlik döneminde olan veya velayet sahibi ebeveynin yönlendirmesiyle (ebeveyne yabancılaşma sendromu) babasından uzaklaşan küçük bir çocuğun bu tepkisel tavrı, nafakanın kesilmesine gerekçe yapılamaz.

Ancak çocuk 18 yaşını doldurup ergin hale geldiğinde hukuki zemin değişir. Reşit olmuş bir çocuk için artık klasik anlamda bir iştirak nafakasından ziyade, “yardım nafakası” veya eğitim nedeniyle süren “destek yükümlülüğü” devreye girer. Yetişkin bir bireyin kendi hür iradesiyle babasını reddetmesi ve hiçbir şekilde görüşmek istememesi, eğitim masraflarının karşılanması taleplerinde hâkim tarafından genel hakkaniyet kuralları çerçevesinde değerlendirilebilir. Fakat yine de bu durum, ebeveynin ekonomik gücü ve çocuğun eğitim ihtiyacı göz önüne alındığında tek başına nafakayı bitiren mutlak bir neden olarak görülmemelidir.

III. Nafaka Tutarını Belirleyen Kriterler

Hâkimin nafaka miktarını takdir ederken hangi somut verilere dayanacağı, TMK’nın 330. maddesinde açıkça sınırlandırılmıştır. İştirak nafakası soyut veya keyfi bir ödeme değil, ekonomik gerçeklere dayanan bir kurumdur.

TÜRK MEDENİ KANUNU – Madde 330
Nafaka miktarı, çocuğun ihtiyaçları ile ana ve babanın hayat koşulları ve ödeme güçleri dikkate alınarak belirlenir. Nafaka miktarının belirlenmesinde çocuğun gelirleri de göz önünde bulundurulur. Nafaka her ay peşin olarak ödenir. Hâkim istem hâlinde, irat biçiminde ödenmesine karar verilen nafakanın gelecek yıllarda tarafların sosyal ve ekonomik durumlarına göre ne miktarda ödeneceğini karara bağlayabilir.

Kanuna göre miktar belirlenirken şu dört ana unsur dikkate alınır:

• Çocuğun temel ve eğitimsel ihtiyaçları
• Anne ve babanın sosyal yaşam standartları
• Ebeveynlerin ödeme güçleri (gelirleri)
• Varsa çocuğun kendi kişisel gelirleri

Görüldüğü üzere, yasada “çocuğun babaya karşı sergilediği tutum” bir kriter olarak yer almamaktadır. Çocuğun babayla iletişim kurmaması, nafakanın rakamsal değerini düşürecek bir etken değildir. Ancak babanın bu iddiası hukuken tamamen değersiz de değildir. Çocuğun babayı reddetmesi, nafaka davasından ziyade; kişisel ilişki günlerinin yeniden düzenlenmesi, çocuğa psikolojik destek sağlanması ve velayet hakkının kötüye kullanılıp kullanılmadığının tespiti gibi konularda oldukça önemlidir. Kısacası baba, “Çocuk beni sevmiyor, nafakamı düşürün” talebiyle değil; “İşsiz kaldım, ödeme gücüm düştü” veya “Çocuğum düzenli bir işe girdi” gibi ekonomik gerçeklerle mahkemeye başvurduğunda sonuç alabilecektir.

IV. Çocuğun Babayı Reddetmesi Eyleminin Nafakaya Doğrudan Etkisi

Boşanmanın yarattığı yıkım sonrası çocuğun babayla iletişimini koparması, onunla görüşmeyi reddetmesi veya “baba” vasfını kabul etmemesi oldukça sarsıcı bir durumdur. Ancak hukuk sistemi, olaylara duygusal pencerelerden ziyade çocuğun üstün yararı ilkesi çerçevesinde yaklaşır. Hukuk nezdinde çocuk, korunmaya muhtaç “zayıf taraf”tır ve nafaka kurumu bu koruma kalkanının en önemli parçasıdır.

Özellikle küçük yaşlardaki çocukların geliştirdiği tepkiler, çoğunlukla kendi özgür iradelerinin bir yansıması değildir. Bu tepkiler; yaşın getirdiği toyluk, ebeveynler arasındaki şiddetli geçimsizliğin travmatik etkileri veya velayeti elinde bulunduran ebeveynin manipülasyonu (yönlendirmesi) sonucu oluşabilir. Bu bağlamda hukuk, çocuğun anlık veya yönlendirilmiş psikolojik durumunu nafaka ödemesini durduracak bir gerekçe saymaz.

Bunun aksi bir uygulamanın kabul edilmesi, tehlikeli sonuçlar doğururdu. Şayet “çocuğun görüşmek istememesi” nafakanın kesilmesi için yeterli bir sebep olsaydı; nafaka kurumu, çocuğun maddi güvencesini tehlikeye atan ve ebeveynler arasında şantaj malzemesi olarak kullanılan bir silaha dönüşürdü. Kanun koyucu, tam da bu tehlikenin önüne geçmek adına nafaka borcunu yalnızca maddi kapasiteye ve çocuğun reel ihtiyaçlarına bağlamıştır. Çocuğun tepkisi nafakayı kaldırmaz; ancak mahkemenin olaya el atarak uzman pedagoglar aracılığıyla durumu incelemesini ve gerekiyorsa velayet/kişisel ilişki düzenlemesine gitmesini gerektirir.

V. Nafaka Kurumu ile Kişisel İlişki Kurumunun Birbirinden Kesin Olarak Ayrılması

Hukuk pratiğinde sıklıkla düşülen en büyük yanılgı, çocukla görüşemeyen ebeveynin bunu bir “hizmet alamama” gibi değerlendirip karşılığında nafakayı (yani ödemeyi) durdurma hakkına sahip olduğuna inanmasıdır. Oysa kişisel ilişki hakkının engellenmesi nafakayı ödememe hakkı vermediği gibi, nafakanın ödenmemesi de çocuğun diğer ebeveyne gösterilmemesi için hukuki bir zemin oluşturmaz.

Çocukla kişisel ilişkinin tesisi sırasında çocuğun görüşmeyi reddetmesi halinde uygulanacak prosedür, ilgili yönetmeliklerde açıkça belirtilmiştir:

Çocuk Teslimi ve Çocukla Kişisel İlişki Kurulmasına İlişkin Yönetmelik – Madde 39
(1) Kişisel ilişki kurma sürecinde çocuğun hak sahibi ile görüşmeyi reddetmesi hâlinde hak sahibi ile çocuğun görüşebilmesini temin etmek amacıyla uzman veya öğretmen tarafından öncelikle çocukla ve taraflarla ayrı ayrı görüşmeler gerçekleştirilir. Buna rağmen çocuğun görüşmeyi kabul etmemesi hâlinde bu durum gerekçeleri ile birlikte ayrıntılı şekilde tutanak altına alınır.

Bu yasal düzenleme son derece nettir: Çocuğun babayı görmek istememesi, nafakayı otomatik iptal eden bir süreç değil; uzmanların devreye girmesini gerektiren psikososyal bir süreçtir. Babanın bu noktada yapması gereken hukuki hamle nafakayı ödemeyi durdurmak değil; görüşmenin fiilen gerçekleşemediğini uzmanlar eşliğinde tutanak altına aldırmak ve Aile Mahkemesinden çocukla ilişkisinin yeniden ve sağlıklı bir şekilde düzenlenmesini talep etmektir.

VI. Nafakanın Azaltılması ya da Kaldırılması Hangi Durumlarda Mümkündür?

Çocuğun duygusal reddi tek başına yeterli olmasa da, bağlanan bir iştirak nafakasının ömür boyu aynı şekilde devam etmesi de beklenemez. Yasalar, şartların değişmesi durumunda nafakanın uyarlanmasına imkân tanır. Ancak bunun için ileri sürülen sebeplerin “duygusal” değil, “somut ve maddi” olması şarttır.

Bu husus TMK’nın 331. maddesi ile düzenlenmiştir:

TÜRK MEDENİ KANUNU – Madde 331
Durumun değişmesi hâlinde hâkim, istem üzerine nafaka miktarını yeniden belirler veya nafakayı kaldırır.

Bu maddeden yola çıkarak nafakanın azaltılması veya kaldırılması talebinin haklı bulunabileceği başlıca durumlar şunlardır:

• Nafaka yükümlüsü babanın işini kaybetmesi veya gelirinin ciddi oranda düşmesi.
• Babanın çalışma hayatını sekteye uğratacak ağır ve kalıcı bir hastalık geçirmesi.
• Babanın geçim yükümlülüklerinin (örneğin yeni bir evlilik veya yeni bir çocuk sebebiyle) ödeme gücünü aşacak şekilde artması.
• Çocuğun kendi yaşam giderlerini karşılayacak düzeyde sürekli bir gelire kavuşması.
• Çocuğun fiili olarak velayet sahibi anneyle değil, babanın yanında yaşamaya başlaması.

Mahkemeler, “Çocuğum bana kötü davranıyor” argümanı ile “İflas ettim, gelirim kalmadı” argümanını aynı terazide tartmaz. İlk iddia velayet ve kişisel ilişkinin konusuyken, ikinci iddia doğrudan nafaka hukukunun konusudur.

VII. İspat Sorunu ve Delillerin Sunulması

Nafakanın indirilmesi veya kaldırılması talebiyle açılacak bir davada, iddiaların ispatlanması davanın kaderini belirler. Hukukta iddia edilen durumların somut delillerle mahkemeye sunulmaması halinde, soyut şikayetler reddedilmeye mahkûmdur. Hak arama hürriyeti, ileri sürülen vakıaların yasal delillerle kanıtlanması zorunluluğunu ortadan kaldırmaz. Özellikle nafaka gibi ekonomik temelli bir konuda ispat yükü çok daha kritiktir.

Nafakanın kaldırılmasını veya azaltılmasını talep eden bir babanın mahkemeye sunması gereken somut deliller şunlardır:

• Maaş bordroları, işten ayrılış bildirgesi (SGK kayıtları).
• Vergi levhası ve şirket muhasebe kayıtları (esnaf veya ticaret erbabı ise).
• Banka hesap hareketleri ve kredi ödeme planları.
• Sağlık kurulu raporları (çalışma gücü kaybı varsa).
• Çocuğun kendi gelirine veya çalışma hayatına dair belgeler.
• Kişisel ilişkinin anne tarafından kasıtlı olarak engellendiğine veya çocuğun yabancılaştırıldığına dair resmi tutanaklar, mesaj kayıtları veya tanık beyanları.

Sadece “Çocuğum telefonlarımı açmıyor” veya “Bana baba demiyor” gibi beyanlar, aile ilişkilerindeki çöküşü gösterse de ekonomik bir yükümlülük olan nafakayı kaldırmak için yeterli delil sayılmaz. Bu beyanlar ancak; eski eşin çocuğu sistematik olarak kışkırttığını (ebeveyn yabancılaştırması) ve velayet hakkını kötüye kullandığını kanıtlamak amacıyla yan delil olarak kullanılabilir.

VIII. Sonuç

Boşanma sürecinin ardından çocuğun babaya karşı tepki geliştirmesi, onu reddetmesi veya görüşmekten kaçınması, hiç şüphesiz derin bir psikososyal sorundur. Ne var ki, bu sosyolojik ve psikolojik yıkım, nafaka hukukunda doğrudan bir iptal gerekçesi yaratmamaktadır.

Türk Medeni Kanunu’nun 327, 328, 330 ve 331. maddeleri bir bütün olarak değerlendirildiğinde; iştirak nafakasının varlık sebebinin “ebeveyn-çocuk arasındaki duygusal bağ” olmadığı, aksine “çocuğun hayatını sürdürebilmesi ve eğitilmesi için gerekli maddi katkının sağlanması” olduğu tartışmasızdır. Çocuğun menfaatini en üstte tutan hukuk sistemimiz gereği, nafakanın devam etmesi asıl kuraldır. İstisnai olarak nafakanın kesilmesi veya azaltılması ancak ekonomik gücün sarsılması, çocuğun reşit olması veya kendi gelirini kazanması gibi hukuken geçerli somut nedenlerle mümkündür.

Çocuğun babasıyla bağının kopması sorunu nafaka kesilerek değil; uzman pedagoglar eşliğinde kişisel ilişki günlerinin revize edilmesi, çocuğun üstün yararının yeniden değerlendirilmesi ve gerekirse velayet hakkının yeniden gözden geçirilmesi yoluyla çözülmelidir. Bu iki farklı hukuki kurum (nafaka ve kişisel ilişki) birbirine karıştırıldığı sürece, tarafların mahkemelerden beklentileri boşa çıkmaya devam edecektir.

Sonuç itibarıyla; boşanan bir babanın salt çocuğu tarafından duygusal olarak reddedildiği için nafaka ödemekten imtina etmesi mevcut yasal düzenlemeler ışığında mümkün değildir. Hukukun aradığı şart, duygusal bir reddedilme değil; ödeme gücünde veya çocuğun ihtiyaçlarında meydana gelen somut, maddi ve ispatlanabilir değişikliklerdir.