Dava, en genel ve teknik anlamıyla, bir hakkın ihlâli, ihlâl tehlikesi veya hukukî belirsizlik nedeniyle mahkemeden hukukî koruma istenmesini ve bu istemin usul hukukunun öngördüğü çerçevede yargılamaya konu edilmesini ifade eder. Kavramın özünde, mahkemeye yöneltilmiş bir hukukî koruma talebi, bu taleple birlikte doğan usulî yargılama ilişkisi ve verilen hükmün şartları gerçekleştiğinde uyuşmazlığı bağlayıcı biçimde sonuçlandıran kesin hüküm etkisi yer alır. Bu bakımdan dava, gündelik dilde kullanılan şikâyet, yakınma veya başvuru kavramlarından ayrılır; mahkeme önünde usulüne uygun biçimde ileri sürülmüş ve hükme elverişli bir hukukî istemi anlatan teknik bir terim niteliği taşır.
Kullanım
Medeni yargıda dava, dava dilekçesinin mahkemece kaydedildiği tarihte açılmış sayılır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu sisteminde dava türleri arasında özellikle eda davası ile tespit davası ayrımı önem taşır. Eda davasında, davalının bir şeyi vermeye, yapmaya veya yapmamaya mahkûm edilmesi istenir. Tespit davasında ise bir hakkın veya hukukî ilişkinin varlığının ya da yokluğunun yahut bir belgenin sahte olup olmadığının belirlenmesi amaçlanır. Tespit davası bakımından, kanunun istisna olarak kabul ettiği hâller dışında, davacının hukuken korunmaya değer ve güncel bir yararının bulunması gerekir.
İdari yargıda dava, idarenin işlem ve eylemlerinden doğan uyuşmazlıkların çözümü amacıyla açılan yargısal başvurudur. İdari Yargılama Usulü Kanunu, idari davaları iptal davaları, tam yargı davaları ve tahkim yolu öngörülenler dışında kalan idari sözleşmelerden doğan davalar olarak üç ana grupta düzenler. İdari dava, bu yönüyle özel hukuk davasından ayrılır; esasen idari işlemin veya idari eylemin hukuka uygunluğunun denetlenmesi ve idari faaliyet nedeniyle ihlâl edilen menfaat ya da hakkın yargısal koruma altına alınması işlevini görür.
Ceza yargısında dava, özellikle kamu davası görünümünde teknikleşir. Ceza muhakemesinde kamu davasını açma görevi Cumhuriyet savcısına aittir. Soruşturma sonunda yeterli şüphe oluşursa savcı tarafından iddianame düzenlenir; kamu davası ise iddianamenin mahkemece kabulüyle açılmış olur. Bu nedenle ceza yargısında dava, özel hukuk anlamında bireyin mahkemeden bir edim veya tespit istemesinden çok, devletin cezalandırma yetkisinin yargılama yoluyla kullanılmasını ve suç isnadının hükme bağlanmasını ifade eder.
Günlük dilde kullanım
Gündelik dilde dava kelimesi çoğu zaman “mahkemelik olma”, “hakkını arama”, “bir kuruma şikâyette bulunma” veya “bir uyuşmazlığı resmî mercilere taşıma” anlamlarında kullanılmaktadır. Hukukî teknik anlam bakımından ise her başvuru dava niteliği taşımaz. Savcılığa yapılan şikâyet, tek başına kamu davası sayılmaz; kamu davası, ceza muhakemesi sisteminde iddianamenin kabulüyle doğar. Benzer biçimde, idareye yapılan idarî başvuru da kendiliğinden idari dava niteliği kazanmaz. Bu sebeple dava kavramı, hukuk dilinde, mahkeme önünde usulüne uygun biçimde yürütülen yargısal süreci ifade eden teknik anlamıyla değerlendirilir.
Mevzuatta ve hukuk dilinde kullanım biçimi
Mevzuat metinlerinde dava kavramı çoğunlukla mahkemeden istenen hukukî koruma türü veya ilgili yargı koluna özgü dava biçimi üzerinden kullanılır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu, davayı eda ve tespit gibi temel türler altında düzenler ve davanın açılmasını dava dilekçesinin kaydı anına bağlar. İdari Yargılama Usulü Kanunu, idari dava türlerini ayrı ayrı sayarken idari yargı yetkisinin sınırını da açıkça gösterir. Ceza Muhakemesi Kanunu ise kamu davasını savcının iddianamesi ve mahkemenin kabulü ekseninde kurar. Doktrinde ve yüksek mahkeme kararlarında dava, genel olarak mahkemeden talep edilen hukukî koruma ile hükümle sonuçlanan yargısal süreç arasında kurulan usulî ilişki çerçevesinde tanımlanır.
Köken (Etimoloji)
Dava kelimesi, Arapça دعوى (da‘vâ) kökünden Türkçeye geçmiştir. Kelimenin köken anlam alanı, talep, iddia, ileri sürme ve istem gibi karşılıklar etrafında şekillenir. Türk hukuk dilinde bu tarihî anlam çekirdeği korunmuş; ancak kavram, modern usul hukukunda özellikle mahkeme önünde ileri sürülen ve yargılama ilişkisini başlatan hukukî istem anlamında teknik bir içerik kazanmıştır.
bkz: Eda davası, bkz: Tespit davası, bkz: Kamu davası bknz: Ceza davası