Küresel düzenin temelini oluşturan Uluslararası Hukuk Ders Notları; devletlerin egemenlik haklarından diplomasi muafiyetlerine, BM sistemindeki kuvvet kullanma yasağından uluslararası yargı yollarına kadar tüm teknik detayları Türk Medeni Kanunu ve Milletlerarası sözleşmeler ışığında ayrıntılı bir şekilde ele almaktadır.
1. Uluslararası Hukukun Tanımı ve Dayanağı
Uluslararası Toplumun Üyeleri
- Devletler: Yetkileri sınırlı veya sınırsız tüm devlet yapıları.
- Uluslararası Örgütler: BM, AB, NATO vb.
- Sui Generis Yapılar: Vatikan, Malta Şövalyeleri gibi kendine özgü statüsü olanlar.
- Gerçek Kişiler: Sınırlı ölçüde (İnsan hakları ve ceza hukuku bağlamında).
Uluslararası Hukuka Yapılan İtirazlar
Uluslararası hukukun “gerçek bir hukuk” olup olmadığına dair temel eleştiriler şunlardır:
- Yasama organının yokluğu (Merkezi bir kanun koyucu yoktur).
- Yürütme ve zorlama gücünün eksikliği (Polis gücü yokluğu).
- Yargı organının (UAD) zorunlu yetkiye sahip olmaması.
2. Uluslararası Hukukun Kaynakları
Uluslararası Adalet Divanı (UAD) Statüsü’nün 38. maddesi, uluslararası hukukun kaynaklarını ikiye ayırır:
Asli Kaynaklar
- Uluslararası Antlaşmalar (Konvansiyonlar): Yazılı ve bağlayıcı mutabakatlar.
- Uluslararası Teamül (Adet Hukuku): Genel uygulama ve bu uygulamanın hukuk olduğu inancı (Opinio Juris).
- Hukukun Genel İlkeleri: İyi niyet, ahde vefa, hakkaniyet gibi tüm hukuk sistemlerinde kabul gören ilkeler.
Yardımcı Kaynaklar
- Yargı Kararları (Mahkeme içtihatları).
- Öğreti (Doktrin / Bilimsel görüşler).
3. Uluslararası Hukukun Özneleri: Devlet
Bir yapının devlet sayılabilmesi için dört kurucu unsura sahip olması gerekir (Montevideo Konvansiyonu):
- Belirli Bir Toprak Parçası: Sınırların kesin olması şart değildir.
- Yerleşik Bir Nüfus: Süreklilik arz eden insan topluluğu.
- Egemen Bir Hükümet: Hem iç hem dış egemenliği tesis eden otorite.
- Diğer Devletlerle İlişki Kurma Kapasitesi: Uluslararası ehliyet.
Devletlerin Tanınması
Kurucu Teori: Tanıma, devletin doğuşu için şarttır. Açıklayıcı Teori: Tanıma sadece var olan durumu tespit eder (Genel kabul gören görüştür).
4. Diplomasi ve Konsolosluk İlişkileri
1961 Viyana Diplomatik İlişkiler Sözleşmesi ve 1963 Viyana Konsolosluk İlişkileri Sözleşmesi temel metinlerdir.
- Diplomatik Temsilciler: Siyasi ilişkileri yürütürler. Dokunulmazlıkları mutlaktır.
- Konsolosluklar: Ticari, adli ve idari işleri yürütürler. Dokunulmazlıkları görevsel (fonksiyonel) niteliktedir.
- Persona Non Grata: “İstenmeyen Kişi” ilanı ile bir diplomatın geri gönderilmesi sürecidir.
5. Uluslararası Uyuşmazlıkların Çözüm Yolları
Uluslararası hukukta uyuşmazlıklar “Barışçı Yollar” ile çözülmek zorundadır. Bu yollar siyasi ve hukuki olmak üzere iki ana kategoriye ayrılır:
A. Siyasi Çözüm Yolları (Diplomatik Yollar)
- Görüşme (Müzakere): Tarafların aracı olmaksızın doğrudan doğruya sorunu ele almasıdır. En yaygın yoldur.
- İyi Niyet (Pons Officia): Üçüncü bir tarafın (devlet veya örgüt) tarafları sadece masa etrafında toplamak için girişimde bulunmasıdır.
- Arabuluculuk (Mediation): Üçüncü tarafın çözüm önerisi sunabildiği aktif bir süreçtir.
- Soruşturma: Uyuşmazlığın maddi olaylarının tarafsız bir komisyonca saptanmasıdır.
- Uzlaştırma (Conciliation): Hem soruşturma hem de arabuluculuk unsurlarını içerir; komisyonun sunduğu rapor bağlayıcı değildir.
B. Hukuki Çözüm Yolları (Yargısal Yollar)
- Uluslararası Hakemlik (Tahkim): Tarafların seçtiği hakemler tarafından verilen bağlayıcı karardır. Genellikle tek bir olay için kurulur.
- Uluslararası Adalet Divanı (UAD): BM’nin temel yargı organıdır. Sadece devletler taraf olabilir. Kararları taraflar için bağlayıcıdır ancak icra gücü BM Güvenlik Konseyi’ne aittir.
6. Uluslararası Sorumluluk Hukuku
Bir devletin uluslararası bir yükümlülüğü ihlal etmesi durumunda ortaya çıkan hukuki sonuçlardır.
Sorumluluğun Doğması İçin Şartlar:
- Hukuka Aykırı Fiil: Uluslararası bir kuralın veya antlaşmanın ihlali.
- Devlete İsnat Edilebilirlik: Fiilin devlet adına hareket eden organlar (yasama, yürütme, yargı) veya kişilerce işlenmesi.
- Zarar ve İlliyet Bağı: İhlal sonucunda bir zarar doğmalı ve bu zarar ihlalden kaynaklanmalıdır.
Sorumluluğu Ortadan Kaldıran Haller: Rıza, meşru müdafaa, mücbir sebep, beklenmedik olay ve zaruret hali.
7. Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanımı
BM Şartı’nın 2/4 maddesi uyarınca, devletlerin uluslararası ilişkilerinde kuvvet kullanması veya kuvvet kullanma tehdidinde bulunması yasaklanmıştır.
Kuvvet Kullanma Yasağının İstisnaları
- Meşru Müdafaa (Madde 51): Bir devletin silahlı saldırıya uğraması durumunda, Güvenlik Konseyi önlem alana kadar kendini savunma hakkıdır.
- BM Güvenlik Konseyi Kararı: Barışın bozulması veya saldırı fiili durumunda Konsey’in (Madde 42 uyarınca) aldığı askeri müdahale kararları.
- İnsani Müdahale ve Koruma Sorumluluğu (Tartışmalı): Ağır insan hakları ihlallerini durdurmak amacıyla yapılan müdahaleler (doktrinde tartışılmaktadır).
8. BM Güvenlik Konseyi ve Zorlama Önlemleri
BM Şartı 7. Bölüm uyarınca Konsey iki tür önlem alabilir:
- Askeri Olmayan Önlemler (Madde 41): Ekonomik yaptırımlar, diplomatik ilişkilerin kesilmesi, ulaşım ve iletişimin durdurulması.
- Askeri Önlemler (Madde 42): Hava, deniz veya kara kuvvetleri aracılığıyla yapılan operasyonlar ve ablukalar.