Adalet, hukuk düşüncesinin en köklü ve en belirleyici kavramlarından biridir. Hukuk düzeni bakımından adalet, yalnızca ulaşılması arzu edilen bir ideal değil, aynı zamanda normların değerlendirilmesinde başvurulan temel bir ölçüttür. En geniş anlamıyla adalet; kişiler arasındaki hukuki ilişkilerde, kamu gücünün kullanılmasında ve yargısal faaliyetlerde keyfîliğin dışlanmasını, benzer durumlarda benzer çözümlerin benimsenmesini, farklılıkların ise ancak haklı ve makul sebeplerle gözetilmesini ifade eder. Bu yönüyle adalet, salt “iyi” veya “tatmin edici” bir sonuçtan ibaret değildir; sonuca götüren yolun da hukuken meşru, usulen güvenilir, öngörülebilir ve tutarlı olmasını zorunlu kılar.
Adalet kavramı, Türk hukukunda tek bir norm içinde tanımlanmış müstakil bir kavram olarak düzenlenmemiştir. Bununla birlikte, hukuk düzeninin birçok temel ilkesinde ve çeşitli kanun hükümlerinde adalet düşüncesinin yansımaları açık biçimde görülür. Özellikle Türk Medeni Kanunu’nun 1, 2 ve 4. maddeleri ile Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 27. maddesi, adaletin pozitif hukuk içinde hangi araçlarla görünür hâle geldiğini anlamak bakımından özel önem taşır.
Türk Medeni Kanunu’nun 1. maddesi, kanunun sözüyle ve özüyle temas ettiği bütün konularda uygulanacağını; uygulanabilir bir hükmün bulunmaması hâlinde hâkimin önce örf ve âdet hukukuna, bunun da yokluğu hâlinde ise kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar vereceğini kabul eder. Ayrıca hâkimin bu süreçte bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanacağı belirtilir. Bu hüküm, adaletin yalnızca yazılı normların mekanik biçimde tatbikinden ibaret olmadığını gösterir. Hukuk hayatında her ihtimalin önceden ve eksiksiz olarak kanun metnine yerleştirilmesi mümkün olmadığından, bazı durumlarda adalet, kanun boşluğunun doldurulması yoluyla gerçekleşir. Burada hâkimin rolü, keyfî bir tercih yapmak değil; hukuk düzeninin bütünlüğünü, sistematiğini ve amacını gözeterek somut olaya en uygun çözümü kurmaktır. Böylece adalet, katı norm uygulamasının ötesinde, hukuk düzeninin kendi iç mantığına sadık kalınarak eksik alanların tamamlanmasında da kendini gösterir.
Türk Medeni Kanunu’nun 2. maddesi ise herkesin haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymak zorunda olduğunu, bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasının hukuk düzenince korunmayacağını hükme bağlar. Bu düzenleme, adalet düşüncesinin en canlı ve pratik tezahürlerinden biridir. Çünkü hukuk, bir hakkın sırf biçimsel olarak mevcut olmasını, onun her durumda korunması için yeterli görmez. Hakkın kullanım biçimi, amacı, doğurduğu sonuç ve karşı taraf bakımından meydana getirdiği etkiler de değerlendirmeye alınır. Bir kişi hukuken tanınmış bir yetkiyi, korunmaya değer meşru bir menfaat için değil de karşı tarafı zarara uğratmak, baskı altına almak ya da dürüstlük düzeniyle bağdaşmayacak biçimde menfaat sağlamak için kullanıyorsa, artık burada adaletle bağdaşan bir hak kullanımından söz edilemez. Bu nedenle adalet, yalnızca “hak vardır” noktasında değil, o hakkın nasıl kullanıldığı noktasında da belirleyici olur.
Türk Medeni Kanunu’nun 4. maddesi adaletin bir başka boyutunu, yani hakkaniyet unsurunu öne çıkarır. Kanunun takdir yetkisi verdiği veya durumun gereklerini yahut haklı sebepleri dikkate almayı emrettiği hâllerde hâkimin hukuka ve hakkaniyete göre karar vereceği belirtilmiştir. Hakkaniyet, genel ve soyut hukuk kuralının somut olayın özellikleri karşısında adil bir dengeye ulaştırılması işlevini görür. Her somut uyuşmazlığın tarafları, ekonomik ve sosyal şartları, zarar ve kusur yoğunluğu, kişisel durumları veya olayın meydana geliş biçimi birbirinden farklı olabilir. Bu nedenle aynı hukuk normu, her olayda aynı sertlikte ve aynı sonuçla uygulanmayabilir. Hakkaniyet burada hukuk dışı bir merhamet ölçüsü değil; aksine, hukukun adalete yaklaşmasını sağlayan bireyselleştirici bir değerlendirme tekniğidir. Özellikle tazminatın belirlenmesi, aile hukukuna ilişkin bazı uyuşmazlıklar, kişisel durumların dikkate alınması gereken hâller ve takdir yetkisinin doğrudan kanun tarafından tanındığı alanlarda adalet, çoğu kez hakkaniyet yoluyla görünür olur.
Adaletin yalnızca maddi sonuca ilişkin olmadığı, aynı zamanda sürecin adilliğini de kapsadığı kabul edilmelidir. Bir kararın içerik bakımından makul görünmesi tek başına yeterli değildir; o kararın hangi usulle verildiği, tarafların süreç içinde nasıl muamele gördüğü, iddia ve savunmalarını ne ölçüde ileri sürebildikleri, mahkemenin açıklamaları gerçekten değerlendirip değerlendirmediği de adaletin ayrılmaz parçasıdır. Bu nedenle öğretide ve uygulamada usulî adalet ya da prosedürel adalet olarak ifade edilen anlayış büyük önem taşır.
Bu çerçevede Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 27. maddesi, tarafların ve yargılamanın diğer ilgililerinin hukuki dinlenilme hakkına sahip olduğunu düzenler. Bu hak; yargılama hakkında bilgi sahibi olmayı, açıklama ve ispat imkânına sahip olmayı, ileri sürülen beyan ve delillerin mahkemece dikkate alınmasını ve kararların somut, açık ve denetlenebilir biçimde gerekçelendirilmesini içerir. Bu düzenleme, adaletin yalnızca mahkemenin doğru sonuca varmasıyla tamamlanmadığını; tarafların o sonuca ulaşan sürecin gerçek öznesi olarak tanınmasını da gerektirdiğini ortaya koyar. Taraflardan birinin dinlenmemesi, delillerinin dikkate alınmaması ya da kararın neden verildiğinin anlaşılmaması, maddi bakımdan isabetli görünse dahi yargılamanın adil olduğu anlamına gelmez. Çünkü adalet, aynı zamanda görünür, denetlenebilir ve gerekçelendirilebilir olmalıdır.
Adalet düşüncesi, Türk hukukunda çoğu zaman eşitlik, hukuki güvenlik, belirlilik, dürüstlük ve hakkaniyet ilkeleriyle birlikte değerlendirilir. Eşitlik, benzer durumdaki kişilere benzer hukukî muamelenin yapılmasını gerektirirken; hukuki güvenlik ve belirlilik, kişilerin hukuk düzenine güvenebilmesini, davranışlarının sonuçlarını makul ölçüde öngörebilmesini sağlar. Dürüstlük kuralı, hukuki ilişkilerin kötü niyetli veya istismar edici bir zemine kaymasını önler. Hakkaniyet ise soyut normların somut olayda sert ve ölçüsüz sonuçlar doğurmasını frenler. Bu ilkelerin kesişim alanında adalet, hem normatif hem uygulamalı bir üst ilke niteliği kazanır.
Bununla birlikte adalet, her zaman kolayca tanımlanabilen veya tek biçimde gerçekleşen bir kavram değildir. Hukuki uyuşmazlıklarda tarafların her biri çoğu zaman kendi lehine olan sonucu “adil” olarak görme eğilimindedir. Bu sebeple hukuk düzeni, adaleti yalnızca sübjektif tatmin duygusuna bırakamaz. Adaletin hukuki anlamda değer kazanabilmesi için, kişisel kanaatlerin ötesinde, genel ilkelere bağlı, tutarlı, denetlenebilir ve makul gerekçelere dayanan bir karar yapısı gerekir. Başka bir ifadeyle adalet, yalnızca vicdani sezgi değil; hukuki yöntemle sınanabilir bir değerlendirme biçimidir.
Yargı kararları bakımından da adalet, salt uyuşmazlığın sona erdirilmesi anlamına gelmez. Verilen kararın benzer uyuşmazlıklarda uygulanabilecek nitelikte olması, hukuk düzeninin bütünlüğünü zedelememesi ve keyfî izlenim yaratmaması gerekir. Bu yönüyle adalet, bireysel uyuşmazlığın çözümünü aşarak, toplumun hukuk düzenine duyduğu güveni de besler. Mahkemelerin gerekçeli karar verme yükümlülüğü, içtihatların tutarlılığına verilen önem, dürüstlük ve hakkaniyet ilkelerinin tekrar tekrar vurgulanması hep bu sebepledir.
Sonuç olarak adalet, Türk hukukunda tek maddelik tanıma sığdırılmış teknik bir terimden çok daha geniş bir anlama sahiptir. Kanun boşluklarının doldurulmasında, hakkın kötüye kullanılmasının önlenmesinde, hâkime tanınan takdir alanının hakkaniyetle sınırlandırılmasında ve yargılamanın tarafları gerçekten dinleyen, açıklamaları değerlendiren, gerekçesini açıkça ortaya koyan bir usulle yürütülmesinde adalet fikri sürekli olarak etkisini gösterir. Bu nedenle adalet, hem hukuki sonucun içeriğini hem de o sonuca ulaştıran sürecin niteliğini belirleyen kurucu bir ilkedir; hukuk düzeninin meşruiyeti de büyük ölçüde bu ilkenin ne ölçüde gerçekleştiğine bağlıdır.