Aciz, hukuk dilinde (özellikle icra–iflas/takip hukukunda) kişinin veya bir kuruluşun borcunu vadesinde ödeyememesi, başka bir ifadeyle ödeme gücünün yetersizliği hâlini ifade eder. Bu anlam, gündelik dildeki “güçsüzlük, yetersizlik” kullanımından ayrılarak, borç ilişkisi ve cebrî icra bağlamında teknik bir içerik kazanır.
Kullanım
Hukuki kullanımda “aciz”, çoğunlukla borçlunun malvarlığının borca yetmemesi veya takibin sonuçsuz kalması olgusuyla bağlantılıdır. Takip hukukunda bu durum, belirli hâllerde belgeye bağlanır:
- Haciz sırasında haczi kabil mal bulunmaması (ya da haczi kabil malların borcu karşılamaya yetmeyeceğinin anlaşılması) hâlinde düzenlenen haciz tutanağı, kanunun öngördüğü sonuçları doğuracak şekilde aciz vesikası rejimine bağlanabilir.
- Paraya çevirme ve paylaştırma aşamasında, haczedilen malların satışı sonunda alacağını tamamen alamayan alacaklıya, kalan miktar için icra dairesince borç ödemeden aciz vesikası verilir.
- Öğretide, aciz vesikasının (belgesinin) takip hukuku bakımından çeşitli sonuçlar doğurduğu; örneğin belirli hâllerde alacaklıya takipte kolaylıklar ve bazı davaları açabilme imkânları sağladığı kabul edilir.
Günlük kullanımda ise “aciz”, çoğu kez “güçsüzlük” veya “beceriksizlik” anlamıyla; ayrıca “acze düşmek”, “aciz içinde olmak” gibi kalıplarla “çaresiz kalmak / gücü yetmemek” manasında kullanılır. Hukuki metinlerde ise aynı kelime, bağlama göre doğrudan “ödeyememe/ödeme güçlüğü” teknik anlamını taşır.
Haczi kabil mal bulunmazsa haciz tutanağı 143 üncü maddedeki aciz vesikası hükmündedir.
— 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu, m. 105
Köken (Etimoloji)
Türkçedeki aciz kelimesi Arapça ʿacz (عجز) kök/kelimesiyle ilişkilidir ve temel anlam alanı “güç yetirememek, yetersizlik”tir. Aynı kökten gelen âciz (Arapça ʿāciz, عاجز) ise daha çok “bir işi yapabilecek gücü/becerisi olmayan” sıfat değerindeki kullanımla yerleşmiştir. Hukuk dilinde “aciz” (isim) biçimi, borcun ödenememesi olgusunu karşılayan teknik terimleşmiş anlamıyla öne çıkar.
Bkz: Aciz vesikası