Adli (hukuk dilinde sıklıkla adlî biçimiyle), genel olarak adalet, yargı ve yargısal işleyiş ile ilgili olanı; daha dar bağlamda ise ceza muhakemesi, yargılama faaliyeti ve yargı teşkilatı çevresindeki kurum, işlem ve nitelikleri ifade eden sıfattır. Türkçede “idari” (yönetimsel) gibi karşıt terimlerle birlikte, bir işin veya makamın hangi rejime/alanına ait olduğunu ayırt etmek için yerleşik biçimde kullanılır.
Kullanım
Hukuki kullanım: “Adli/adlî” sıfatı, bir kavramı yargı alanına bağlayan niteleyici unsur olarak çok sayıda birleşik terimde görünür. Başlıca örnekler:
- Adli yargı: Genel mahkemeler sistemine (ceza ve hukuk yargısı) ilişkin alanı ifade eder.
- Adli merci / adli makam: Yargılama yetkisi kullanan veya yargısal süreçte görev alan makamları belirtir.
- Adli sicil: Mahkûmiyet ve güvenlik tedbiri kayıtlarına ilişkin kurumsal alanı anlatır.
- Adli para cezası: Ceza yaptırımları içinde para cezası türünü ifade eder.
- Adli kontrol, adli kolluk, adli tatil, adli tıp: Sırasıyla koruma tedbirleri, soruşturma-kovuşturma fonksiyonu, yargı takvimi ve tıbbi incelemenin yargısal bağlamını gösterir.
Günlük kullanım: Gündelik dilde “adli” sıfatı çoğu kez “yargıya intikal eden”, “cezai sürece konu olan” veya “forensik (adli tıp/inceleme gerektiren)” çağrışımlarla kullanılır; örneğin “adli vaka”, “adli olay”, “adli rapor” gibi. Bu kullanım, kelimenin “adalet/yargı ile ilgili” çekirdek anlamını korur; ancak bağlama göre ceza soruşturması, delillendirme ve resmi raporlama süreçlerini özellikle vurgulayabilir.
Suç karşılığında uygulanan yaptırım olarak cezalar, hapis ve adlî para cezalarıdır.
Kaynak: 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, m. 45.
Köken (Etimoloji)
Adli/Adlî kelimesi, Arapça ʿadl (عدل) kök ailesiyle bağlantılıdır ve “adalet, denge, doğruluk” anlam alanı etrafında şekillenir. Arapçada nispet ekiyle kurulan ʿadlī (عدليّ) biçimi, “adalete/yargıya ilişkin” anlamını verir; Türkçedeki “adli” sıfatı bu ilişkilendirme mantığını koruyarak hukuk dilinde yerleşmiştir.
Yazımda adlî biçimi (î) özellikle mevzuat ve yerleşik hukuk dilinde sık görülür; güncel yazım pratiklerinde ise adli biçimi de yaygındır. Anlam bakımından her iki kullanım da aynı kavram alanına işaret eder.