AKARÂTI MEVKÛFE, Klasik İslam hukukunda, vakıf kuruluşunda gelir getirmek amacıyla tahsis edilen gayrimenkul malların tümünü ifade eden teknik vakıf terimi.
Kullanım
Vakıf yapılarının iki ana kategorisinden birini oluşturan akarâtı mevkûfe, vakfın gelir kaynaklarını teşkil eden ve ticari, sınai, sıhhi faaliyetlere altyapı oluşturan müesseselerdir. Çarşı, dükkan, ev, han, hamam ve imalathaneler şeklinde vakıflara gelir getirmek için oluşturulan bu mallar, şehirlerin ticari ve sınâî altyapısını oluşturmakta, mesken ihtiyacının karşılanmasını sağlamaktaydı.
Klasik vakıf sisteminde işleyiş: İkinci grupta ise cami, mektep, medrese, imaret, dergah, darüşşifa gibi müessesât-ı hayriyye yer almakta; akarâtı mevkûfeden elde edilen gelirler vakfın gelir kaynağını oluşturmakta, müessesât-ı hayriyyenin faaliyetleri bu kaynaktan elde edilen gelirlerle finanse edilmekteydi.
Hanefî mezhebi özelliği: Hanefîler mevkûfun akar/gayrimenkul olmasını gerekli görmüşler, zaman içinde ihtiyaçlara göre bu kaideye istisnalar getirilmiş ve akarların mütemmim cüzü kabul edilen menkullerle akarların işleyiş ve devamına hizmet edebilecek malların akara tâbi olarak vakfı geçerli sayılmıştır.
İşletme biçimleri:
- İcâre-i vâhideli akarâtı mevkûfe: Kısa süreli kira akdiyle işletilen vakıf akarları
- Mukātaalı vakıf: Uzun süreli kira sözleşmesiyle arsası/arazisi üzerinde bina yapılmasına/ağaç dikilmesine izin verilen vakıf türü
Hukuki statü: Arazi-i mevkûfe sahiha: Usulüne göre bir cihete vakfolunan arazi olup, mevkufun mülk olması şarttır. Arazi-i mevkûfe-i gayr-i sahiha: Veliyyü'l-emr veya anın izniyle vakfolunan arazi olup, vakfiyet yalnız âşar ve vergilerin bir cihete tahsisinden ibarettir.
Modern dönemde arkaik terim statüsündedir; bugün vakıf malları veya vakıf taşınmazları kavramları kullanılmaktadır.
Köken (Etimoloji)
Akarât: Arapça ˁaḳārāt عقرات çoğul şeklinden alıntı olup "gelir getiren mülkler" anlamındadır. Arapça ˁḳr kökünden gelen ˁaḳār عقار "gelir getiren mülk" sözcüğünün çoğuludur. "Akar" da fıkıh ilminde gayrimenkul demektir.
Mevkûfe: Arapça وَقَفَ (waḳafa) "durmak, durdurmak" fiilinden türeyen mef'ūle kalıbında sıfat. "Vakfedilen, durdurulmuş" anlamında.
Bkz: Vakıf, Müessesât-ı Hayriyye, İcâre-i Vâhide, Mukātaalı Vakıf, Akar
Kaynakça
- TDV İslâm Ansiklopedisi - Vakıf (https://islamansiklopedisi.org.tr/vakif)
- T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü - Vakıf Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü (https://www.vgm.gov.tr/kurumsal/tarihce/vakif-deyimleri-ve-terimleri-sozlugu)
- TDV - Vakıf ve Medeniyet (https://tdv.org/tr-TR/vakif-ve-medeniyet/)
- Etimoloji Türkçe - Akaret (https://www.etimolojiturkce.com/kelime/akaret/)
