Alâ, Osmanlı Türkçesi ve klasik hukuk dili içinde “üzerine, üstünde, hakkında, gereğince, uyarınca” anlamlarında kullanılan Arapça kökenli bir edat ve bağlaçtır. Terim özellikle hukukî ve resmî metinlerde başka bir hükme, kanuna, iradeye veya emre dayanmayı ifade eden kalıplarda yer alır. Bu kullanımda “alâ”, bir işlemin veya hükmün belirli bir dayanağa göre yapıldığını belirtir. Osmanlı hukuk belgelerinde ve şer‘iyye sicillerinde sıkça görülen “alâ vech”, “alâ kâide”, “alâ mâ cerâ bihil-amel” gibi tamlamalarda terim, işlemin belirli bir usule, geleneğe veya kurala uygun olarak gerçekleştirildiğini ifade eder.
Kullanım
- Hukukî kullanım: Osmanlı hukuk belgelerinde ve kadı sicillerinde bir işlemin belirli bir kural, teamül veya hükme uygun şekilde yapıldığını belirtmek için kullanılır. Özellikle “alâ vech”, “alâ kâide”, “alâ mâ cerâ bihil-amel” gibi kalıplaşmış ifadelerde görülür.
- Gündelik kullanım: Klasik Osmanlı Türkçesinde “üzerine, hakkında, göre” anlamlarında edat olarak kullanılmıştır; modern Türkçede bu işlev büyük ölçüde “üzere, üzerine, göre” gibi kelimelerle karşılanmaktadır.
... ve hükm olundu ki mezbûr iş alâ mâ cerâ bihil-amel görülüp icrâ oluna.
— Şer‘iyye Sicilleri, Osmanlı Kadı Mahkemesi kayıtları
Köken (Etimoloji)
Arapça على (ʿalā) kelimesinden gelir. Kelime temel olarak “üstünde, üzerinde, üzerine” anlamına sahip bir edattır. Osmanlı Türkçesinde bu anlam genişleyerek “göre, uyarınca, gereğince” gibi hukukî ve resmî kullanımlar kazanmıştır.
(Bkz: Alâ Vech, Alâ Kâide, Alâ Mâ Cerâ Bihil-Amel, Şer‘iyye Sicili, Osmanlı Hukuku