Ceza muhakemesinde arama ve elkoyma tedbirleri, kişi hak ve özgürlüklerine doğrudan müdahale niteliği taşıdığından, Anayasa, Ceza Muhakemesi Kanunu ve özel kanunlar çerçevesinde sıkı şekil ve usul kurallarına bağlanmıştır; bu metinde, söz konusu müdahalelerin hukuki sınırları mevzuat ve içtihat ışığında bütüncül biçimde ele alınmaktadır.

Arama ve Elkoyma Tedbirleri

Anayasal Dayanak, Kanuni Düzenleme ve Uygulama Esasları

I. Anayasal Çerçeve

1. Özel Hayatın ve Aile Hayatının Gizliliği

Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine dokunulamaz (2709 S. K. m. 20).

2. Üst, Eşya ve Belgelerin Aranması

Milli güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlakın korunması veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebeplerinden biri veya birkaçına dayanılmadıkça; hâkim kararı olmadan, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde ise kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emri bulunmadıkça kimsenin üstü, özel kâğıtları ve eşyası aranamaz ve bunlara el konulamaz (2709 S. K. m. 20).

3. Kişisel Verilerin Korunması

Herkes, kendisiyle ilgili kişisel verilerin korunmasını isteme hakkına sahiptir. Kişisel veriler ancak kanunda öngörülen hâllerde veya kişinin açık rızasıyla işlenebilir (2709 S. K. m. 20).

4. Konut Dokunulmazlığı

Kimsenin konutuna dokunulamaz. Hâkim kararı olmaksızın veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde yetkili merciin yazılı emri bulunmaksızın konuta girilemez, arama yapılamaz ve eşyaya el konulamaz (2709 S. K. m. 21).

Avukat Hakkında Arama Ve Elkoyma

II. Arama Yetkisi ve Gecikmesinde Sakınca Bulunan Hâller

Adli aramaya karar verme yetkisi kural olarak hâkime aittir. Kolluk, arama kararı alınabilmesi için makul şüpheyi ortaya koyan ayrıntılı ve gerekçeli bir rapor hazırlar ve Cumhuriyet savcılığına başvurur.

Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, Cumhuriyet savcısına ulaşılamayan hâllerde ise kolluk amirinin yazılı emri ile arama yapılabilir. Bu emirler yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulmak zorundadır.

III. Arama Kararı veya Emrinin Unsurları

Arama karar veya emrinde açıkça;

• Aramanın nedenini oluşturan fiil,
• Aranılacak kişi, konut veya diğer yerin adresi ya da eşya,
• Kararın geçerli olacağı süre

gösterilmelidir (5271 S. K. m. 119).

Arama tutanağında işlemi yapan görevlilerin açık kimlikleri yer alır.

Önleme Araması – Yazılı Arama Emri – Hukuka Aykırı Delil

IV. Aramanın Yapıldığı Yere Göre Özel Kurallar

1. Konut ve Kapalı Alanlar

Cumhuriyet savcısı hazır olmaksızın konut, işyeri veya kapalı alanlarda arama yapılması hâlinde, o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişi hazır bulundurulur (5271 S. K. m. 119).

2. Ticarethane ve Kamuya Açık Yerler

Ticarethane, işyeri, eğlence yerleri ve eklentilerinde arama; hâkim kararıyla, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde ise mülki amir veya Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle yapılabilir. Ancak özel konutlarda hâkim kararı olmaksızın arama yapılamaz.

3. Askerî Mahaller

Askerî mahallerde yapılacak arama ve elkoyma işlemleri, Cumhuriyet savcısının istemi ve katılımıyla askerî makamlar tarafından yerine getirilir.

V. Kaçakçılık Suçlarına Özgü Arama Hükümleri

Kaçak eşya, silah, mühimmat, patlayıcı ve uyuşturucu maddelerin bulunduğu şüphe edilen her türlü kap, ambalaj ve taşıma araçlarında arama yapılır.

Arama sırasında suçun işlendiğini gösteren veya suçun kanıtlanmasına yarayan belgeler, usulüne uygun şekilde mühürlenir, tutanak altına alınır ve soruşturma makamına teslim edilir.

VI. Elkoyma İşlemi

Elkoyma kararı kural olarak hâkim tarafından verilir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, savcıya ulaşılamayan hâllerde ise kolluk amirinin yazılı emriyle elkoyma işlemi yapılabilir (5271 S. K. m. 127).

Hâkim, elkoymadan itibaren kırksekiz saat içinde kararını açıklamazsa elkoyma kendiliğinden kalkar.

VII. Tesadüfen Elde Edilen Deliller

Arama veya elkoyma sırasında, yürütülen soruşturma veya kovuşturmayla ilgisi olmayan ancak başka bir suçun işlendiği şüphesini uyandırabilecek deliller muhafaza altına alınır ve derhal Cumhuriyet savcılığına bildirilir (5271 S. K. m. 138).

VIII. Hukuka Aykırılık ve Tazminat

Koşulları oluşmadan yapılan arama ve elkoyma işlemleri nedeniyle eşyasına veya malvarlığı değerlerine zarar verilen kişiler, Devletten maddi ve manevi tazminat talep edebilir (5271 S. K. m. 141).

IX. Kapsam Dışı Hâller

Bu açıklamalar, olağanüstü hâl ilan edilen dönemleri kapsamamaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

 BU AÇIKLAMALAR, OLAĞANÜSTÜ HAL İLAN EDİLEN DÖNEMLERİ KAPSAMAMAKTADIR.