Giriş
Demokrasi, siyasal iktidarın meşruiyet kaynağı olarak halkı görür ve bu rıza belirli aralıklarla yapılan seçimler aracılığıyla zuhur eder. Seçim, yalnızca sandığın kurulmasından ibaret değildir; evrensel standartlara (genel, eşit, serbest, gizli oy) uygun gerçekleşmesi gerekir.
Ancak bazı durumlarda siyasal otorite, hukuki şartları yerine getirmiş görünse de seçimlerde kendisine avantaj sağlayacak düzenlemeler yapabilir. Seçim çevrelerini manipüle etme girişimi olan gerrymandering, Türkçeye “hileli seçim bölgesi taksimatı” olarak tercüme edilmiştir. Bu çalışmada, 6360 Sayılı Kanun sonrası büyükşehir belediye meclis üyelerinin belirlenmesinde eşit oy prensibine aykırı uygulamalar ve temsilde adalete halel getiren sonuçlar analiz edilecektir.
Gerrymandering: Seçim Bölgelerinin Hileli Şekilde Taksim Edilmesi
Gerrymandering, siyasal iktidarın kamu yararını bir kenara bırakarak seçim çevrelerini kendi lehine, rakiplerinin aleyhine belirlemesini ifade eder. Kavramın kökeni 1812 yılında ABD’de Massachusetts Valisi Elbridge Thomas Gerry‘nin, seçim bölgesini kendi partisi lehine semender (salamander) şekline benzeyecek şekilde haritalandırmasına dayanır.
Gerrymandering Türleri ve Taktikleri
- Partizan Gerrymandering: Siyasal iktidarın, rakip parti oylarının boşa gitmesini sağlamak için yaptığı düzenlemelerdir.
- Packing (Toplama): Rakip seçmenlerin dar bir seçim çevresine sıkıştırılması.
- Cracking (Dağıtma): Rakip seçmenlerin belli çevrelerde azınlık kalacak şekilde dağıtılması.
- Irksal Gerrymandering: Etnik veya dini grupların temsilini etkilemek için yapılan düzenlemelerdir.
Türkiye’deki Gerrymandering Uygulamaları
Türk siyasal hayatında özellikle Demokrat Parti (DP) döneminde bu yönteme başvurulmuştur:
- Adıyaman Örneği: 1954 seçimlerinde Malatya’da tüm milletvekillerini CHP’nin kazanması üzerine, DP hükümeti Adıyaman’ı Malatya’dan ayırarak il yapmış ve böylece CHP’nin milletvekili sayısını düşürürken kendi vekil sayısını artırmıştır.
- Kırşehir Örneği: 1954’te Osman Bölükbaşı’nın partisine oy veren Kırşehir ilçe yapılarak cezalandırılmış ve Nevşehir’e bağlanmıştır. Daha sonra tekrar il yapılsa da muhalif ilçeler Nevşehir’de bırakılarak partizan bir taksimat sürdürülmüştür.