Cübbenin Hikâyesi: Mahkeme Salonunda Bir Kıyafetin Hukukî Hafızası

Cübbenin Anatomisi

Resmî örnek, biçim ve renk üzerinden okunur.

Genel görünüm: siyah

Türkiye Barolar Birliği’nin resmî kılık yönergesinde cübbenin genel görünümü siyah olarak tarif edilir.

Yaka: kırmızı

Resmî örnekte kırmızı yaka, cübbenin en görünür ayırt edici parçalarından biridir.

Ön yüz: parlak siyah

Ön tarafın dış yüzü boydan boya parlak siyah olarak tanımlanır.

Yeşil alanlar

Ön parçanın arka yüzü ile kol kapakları yeşildir. Renk ve biçim tutarlılığının barolarca korunması öngörülür.

Efsane mi, Belge mi?

Meslek folkloru ile resmî metni birbirine karıştırmamak gerekir.

Yaygın anlatılar

• “Düğme yoktur; avukat kimsenin önünde iliklenmez.”
• “Cep yoktur; adalet para için yapılmaz.”
• Cübbedeki her rengin tek ve değişmez bir sembolik anlamı olduğu söylenir.

Belgelerin söylediği

• Kanun ve meslek düzenlemeleri cübbenin zorunluluğunu ve resmî biçimini düzenler.
• TBB’nin yönergesi siyah, kırmızı ve yeşil alanların yerini somut ölçülerle tarif eder.
• Popüler sembolik açıklamaların önemli bir bölümü mevzuat gerekçesi değil, mesleğin zaman içinde ürettiği yorumlardır.

1924: “Kıyafeti mahsusa” kanuna giriyor

Avukatın mahkeme salonundaki kıyafetinin Cumhuriyet dönemindeki ilk açık hukukî dayanaklarından biri 3 Nisan 1924 tarihli ve 460 sayılı Muhâmât Kanunu’dur. Kanunun 13. maddesi, hâkimlerin resmî kıyafetlerine ilişkin düzenlemenin uygulandığı yerlerde avukatların da Adliye Vekâletince belirlenecek özel kıyafetle duruşmada bulunmasını zorunlu tutuyordu. Aynı maddede mahkemelerde avukatlara özel bir yer ayrılması ve baro için ayrıca daire tahsis edilmesi de düzenlenmişti.

Bu nokta önemlidir. Cübbe, sonradan baroların ürettiği dekoratif bir gelenek olarak ortaya çıkmadı. Mesleğin mahkeme önündeki resmî görünümü, avukatlığın kurumsallaşmasıyla birlikte hukuk metinlerinin konusu oldu. Avukatın durduğu yer, meslek örgütü, disiplin düzeni ve duruşmadaki kıyafeti aynı kanunun içinde yan yana yer aldı. Böylece görünüş ile meslek statüsü birbirinden bağımsız meseleler olarak görülmedi.

1969: Resmî kılık Türkiye Barolar Birliği’ne bırakılıyor

19 Mart 1969 tarihli 1136 sayılı Avukatlık Kanunu, avukatlık mesleğinin bugün de temelini oluşturan düzenlemeyi kurdu. Kanunun ilk hâlindeki 49. madde, avukatların mahkemelere Türkiye Barolar Birliğinin belirleyeceği resmî kılıkla çıkmasını zorunlu tutuyordu. Böylece 1924’te Adliye Vekâletine bırakılan kıyafet belirleme yetkisi, meslek örgütünün ulusal çatısı olan Türkiye Barolar Birliğine geçti.

Bu değişiklik yalnız teknik bir yetki devri değildir. Avukatlık, yargı sisteminin içinde görev yapan fakat devlet hiyerarşisinin parçası olmayan bağımsız bir meslektir. Resmî kıyafetin biçiminin meslek örgütü tarafından belirlenmesi de bu kurumsal konumla uyumludur. Cübbe burada hâkim veya savcıyla aynılaşmanın değil, savunmanın kendi resmî kimliğini görünür kılmasının aracıdır.

TBB’nin resmî kılık yönergesi ayrıntıya kadar iner: kırmızı yakanın, kol kapağının, ön taraftaki parlak siyah bölümün ve arka yüzdeki yeşil bölümün genişlikleri belirtilir. Birliğin mühürlü örneği esas alınır; barolara örnek gönderilir ve renk ile biçim tutarlılığının barolarca sağlanması istenir. Böyle bakıldığında cübbe yalnız sembolik bir giysi değil, meslek örgütünün standartlaştırdığı resmî bir formdur.

2020: Kanun ilk kez doğrudan “cübbeyle” diyor

2020’de 7249 sayılı Kanun’la Avukatlık Kanunu’nun 49. maddesi başlığıyla birlikte değiştirildi. Yeni metin artık “resmî kılık” demekle yetinmedi; avukatların mahkemelere Türkiye Barolar Birliği tarafından şekli belirlenen cübbeyle çıkmak zorunda olduğunu açıkça yazdı. Aynı maddede, staj dönemi de dâhil olmak üzere baro ve Birlik işlemlerinde ve mesleğin icrası kapsamında cübbe dışında kılık kıyafet zorunluluğu getirilemeyeceği hükme bağlandı.

Bu ikinci cümle, cübbenin anlamını tersinden de tarif eder. Cübbe zorunludur; fakat onun altında ya da mesleğin diğer alanlarında avukata ayrıca tek tip bir giyim rejimi dayatılamaz. TBMM görüşmelerindeki önerge gerekçesinde bu düzenleme, avukatlığın serbest meslek niteliğine uygun biçimde özgürce icra edilebilmesiyle ilişkilendirilmiştir.

Hâkim, savcı ve avukat cübbeleri aynı şey değildir

Mahkeme salonunda cübbe tek bir kurumsal kimliği temsil etmez. Hâkim ve savcıların resmî kıyafetleri kendi mevzuatlarına, avukatların cübbesi ise Avukatlık Kanunu ve TBB’nin belirlediği örneğe dayanır. Aynı mekânda kullanılan bu kıyafetler, yargılamanın farklı işlevlerini görünür hale getirir. Hâkim hüküm kurar, savcı iddia makamını temsil eder, avukat ise savunmayı üstlenir. Cübbeler arasındaki biçim ve renk farklarını da bu görev ayrılığından bağımsız düşünmemek gerekir.

Bu nedenle avukat cübbesindeki kırmızı ve yeşili hâkim cübbelerindeki renk kodlarıyla karıştırmak doğru değildir. Avukat cübbesinin renk düzeni TBB’nin kendi resmî örneğinde tanımlanır. Hâkim ve savcıların kıyafeti ise ayrı yönetmeliklerle düzenlenir.

Cep, düğme ve bağımsızlık anlatıları nereden geliyor?

Mesleklerin kendilerine ait sembolik hikâyeler üretmesi şaşırtıcı değildir. Doktorun beyaz önlüğü, akademisyenin cübbesi veya hâkimin kürsüsü gibi avukat cübbesi de mesleğin kendisini anlatma biçimlerinden biri olmuştur. “Düğmesiz cübbe kimsenin önünde iliklenmez” sözü bu bakımdan son derece güçlüdür; avukatın bağımsızlığı fikriyle kolayca birleşir. Aynı şekilde “cepsiz cübbe” anlatısı, adalet hizmetinin kişisel çıkara indirgenmemesi gerektiği düşüncesini simgeler.

Fakat tarih yazımında sembolik güzellik ile belgeyi birbirinden ayırmak gerekir. Mevzuat cübbenin zorunluluğunu, yetkili kurumu ve biçim standardını gösterir. Popüler açıklamaların hangi tarihte ve kim tarafından ilk kez kurulduğunu kanıtlayan sağlam bir birincil kaynak yoksa bunları “kanunun gerekçesi” gibi sunmak doğru değildir. Hukukun Hafızası bakımından bu ayrım, cübbenin değerini azaltmaz; tam tersine, onun gerçek hukukî tarihini daha görünür kılar.

Cübbenin bugün söylediği şey

Bir avukat cübbesini giydiğinde, yalnız geçmişten devralınmış bir kıyafeti üzerine geçirmez. O cübbe aynı anda iki zıt fikri taşır: mesleğin kamusal ciddiyetini ve avukatın bağımsızlığını. Resmîdir; ama devlet memuru üniforması değildir. Standarttır; ama avukatın kişiliğini ve düşüncesini tek tipe sokmayı amaçlamaz. Mahkeme salonunda görünür bir düzen kurar; fakat savunmanın yargı içindeki ayrı yerini de korur.

Bu nedenle cübbenin hikâyesi kumaşın tarihinden daha büyüktür. 1924’te “kıyafeti mahsusa” olarak kanun metnine giren, 1969’da meslek örgütünün belirlediği resmî kılığa dönüşen ve 2020’de adı açıkça “cübbe” diye yazılan bu kıyafet, Türkiye’de avukatlık mesleğinin kurumsal yolculuğunu üzerinde taşımaya devam ediyor.

Kaynaklar

Sık Sorulan Sorular