Kesin Yetki

Kesin yetki, bir uyuşmazlığın yalnızca kanunun belirlediği yer mahkemesinde görülebilmesini ifade eden kamu düzenine ilişkin yetki rejimidir. Taraf iradesiyle bertaraf edilemez; mahkeme, yetkisini davanın sonuna kadar re’sen denetlemekle yükümlüdür.

Kesin yetki, görevden farklıdır: görev, uyuşmazlığın hangi mahkeme türü veya derecesinde görüleceğini; yetki ise aynı görev alanındaki mahkemelerden hangisinin coğrafi olarak davaya bakacağını belirler.

1. Usulî nitelik ve sonuçları

6100 sayılı HMK m. 19/1 uyarınca kesin yetkili davalarda mahkeme, yetkili olup olmadığını davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırır; taraflar da yetkisizlik itirazını yargılamanın her aşamasında ileri sürebilir. Bu itiraz, kesin olmayan yetkideki gibi cevap dilekçesiyle sınırlı değildir.

Mahkeme kesin yetki kuralına aykırılığı tespit ederse, tarafların kabulü, susması veya yetkisizlik itirazında bulunmaması sonucu değiştirmez. Yetkisizlik kararı verirken yetkili mahkemeyi de göstermek zorundadır. (6100 sayılı HMK m. 19/3)

Buna karşılık kesin olmayan yetkide davalı, yetki ilk itirazını cevap dilekçesinde ileri sürmek; ayrıca yetkili mahkemeyi veya seçimlik mahkemelerden hangisini tercih ettiğini belirtmek zorundadır. Süresinde ve usulüne uygun yetki itirazı yoksa, davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir. (6100 sayılı HMK m. 19/2, 4)

2. Kesin yetki–kesin olmayan yetki ayrımı

Kesinlik, yorum yoluyla genişletilmez. Bir yetki hükmünde “kesin yetkilidir” ibaresinin bulunması veya düzenlemenin niteliğinden açıkça münhasır yetki sonucunun çıkması gerekir. Salt “yetkilidir” veya “dava … yer mahkemesinde açılır” formülasyonu her durumda kesin yetki anlamına gelmez.

HMK’daki başlıca kesin yetki halleri

a. Miras hukukuna ilişkin belirli davalar

Ölenin son yerleşim yeri mahkemesi; terekenin paylaşılması, paylaşma sözleşmesinin geçersizliği, ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisi, miras sebebiyle istihkak, mirasçılar arasında tereke yönetiminden doğan davalar ile terekenin kesin paylaşımına kadar mirasçılara karşı açılan tüm davalarda kesin yetkilidir. (6100 sayılı HMK m. 11/1)

Bununla birlikte, mirasçılık belgesinin iptali ve yeni mirasçılık belgesi verilmesi davalarında mirasçıların her birinin oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir; bu nedenle m. 11’in her fıkrası aynı düzeyde münhasır bir yetki sonucu doğurmaz.

b. Taşınmazın aynına, zilyetliğine ve hapis hakkına ilişkin davalar

Taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin veya ayni hak sahipliğini değiştirebilecek davalarda; ayrıca taşınmazın zilyetliği veya alıkoyma/hapis hakkına dair davalarda, taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir. (6100 sayılı HMK m. 12/1)

Bu kapsamda tipik olarak tapu iptal ve tescil, elatmanın önlenmesi, taşınmazın aynına ilişkin istihkak, geçit hakkı, irtifak hakkı kurulması veya terkini, taşınmaz zilyetliğine ilişkin davalar yer alır. İrtifak davaları da yüklü taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinde açılır. (6100 sayılı HMK m. 12/2)

Birden çok taşınmaza ilişkin bu nitelikte davalarda, taşınmazlardan birinin bulunduğu yerde diğer taşınmazlar bakımından da dava açılabilir. (6100 sayılı HMK m. 12/3)

Burada kritik ayrım, davanın taşınmazla ekonomik veya fiilî bağlantısının bulunması değil, dava sonucunun ayni hakka, ayni hak sahipliğine, zilyetliğe ya da alıkoyma hakkına doğrudan etki etmesidir. Örneğin taşınmaz satışından kaynaklanan salt alacak, bedel iadesi veya tazminat talepleri kural olarak m. 12 kapsamındaki kesin yetkiyi doğurmaz.

c. Ortaklık veya üyelik ilişkilerinden doğan davalar

Özel hukuk tüzel kişilerinin, ortaklık veya üyelik ilişkisiyle sınırlı olmak üzere, bir ortak ya da üyeye karşı; yahut ortak veya üyenin bu sıfatla tüzel kişiye, diğer ortaklara veya üyelere karşı açacağı davalarda tüzel kişinin merkezinin bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir. (6100 sayılı HMK m. 14/2)

Davanın ortaklık/üyelik sıfatından kaynaklanması belirleyicidir. Taraflar arasında ayrıca bir ticari, hizmet, eser veya haksız fiil ilişkisi varsa, uyuşmazlık bu sıfattan bağımsız biçimde doğmuşsa m. 14/2’nin kesin yetkisi uygulanmaz.

Yetki sözleşmesiyle ilişki

Kesin yetki hâllerinde yetki sözleşmesi yapılamaz. (6100 sayılı HMK m. 18/1) Dolayısıyla örneğin taşınmazın aynına ilişkin bir uyuşmazlıkta tarafların sözleşmeye “İstanbul Mahkemeleri yetkilidir” kaydı koyması, taşınmaz başka yerde ise m. 12’deki kesin yetkiyi bertaraf etmez.

Yetki sözleşmesi, kural olarak yalnız tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında yapılabilir; taraflar aksini kararlaştırmadıkça dava sadece sözleşmede gösterilen mahkemede açılır. (6100 sayılı HMK m. 17) Ancak bu düzenleme kesin yetki hallerine uygulanamaz.

İş hukukunda ayrıca, İş Mahkemeleri Kanunu’ndaki yetki kurallarına aykırı yetki sözleşmeleri geçersizdir. Bu geçersizlik, HMK anlamında kesin yetkiyle özdeş değildir; işçinin korunması amacına dayalı özel bir emredici düzenlemedir. (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 6/5)