O. J. Simpson Vakası – Fotoğrafın Çökerttiği İnkâr

Bir fotoğraf karesi, bazen suç anını göstermez.

Ne bıçağı gösterir, ne kanı, ne de ölümün birkaç saniye öncesini. Bir çığlığı, bir kaçışı, bir saldırıyı kaydetmez. Buna rağmen yıllar sonra bir mahkeme salonunda ortaya çıktığında, sanığın bütün cümlelerinden daha ağır bir tanıklık yapabilir.

O. J. Simpson vakasında fotoğrafın yaptığı da buydu.

Fotoğraf, cinayeti göstermedi.
Ama inkârı gösterdi.

Amerika’nın Gözleri Önünde Bir Dava

1994 yılı Haziran ayında Nicole Brown Simpson ve Ronald Goldman, Los Angeles’ta öldürülmüş halde bulundu. Şüpheler kısa sürede eski Amerikan futbolu yıldızı, aktör ve medya figürü O. J. Simpson üzerinde yoğunlaştı.

Dava yalnızca bir ceza yargılaması değildi. Televizyon ekranlarına taşınan, gazete manşetlerinden inmeyen, Amerika’nın ırk, polis, şöhret, adalet ve medya ilişkisini aynı anda tartışmaya açan büyük bir toplumsal kırılma anıydı.

Mahkeme salonu, artık sadece hukukçuların değil, milyonların baktığı bir sahneye dönüşmüştü. Her delil, her mimik, her itiraz ve her suskunluk kamuoyunun gözü önünde yaşanıyordu.

Bu kalabalık sahnenin içinde küçük, sessiz ve ilk bakışta sıradan görünen bir iz vardı:

Bir ayakkabı izi.

Kanlı İz

Cinayet mahallinde bulunan kanlı ayakkabı izleri, soruşturmanın en dikkat çekici delillerinden biri haline geldi. Bu izlerin nadir bulunan bir Bruno Magli ayakkabı modeliyle uyumlu olduğu ileri sürüldü.

Ayakkabı izi, hukukta çoğu zaman doğrudan değil, dolaylı bir delildir. Tek başına “fail budur” demez. Ama failin olay yeriyle, olay zamanı ile veya olayın fiziksel koşullarıyla ilişkisini kurmaya yarayabilir. Bir ayakkabı tabanının deseni, numarası, basma biçimi, zeminde bıraktığı iz ve kanla kurduğu temas; olay yerinin suskun geometrisini anlamlı hale getirebilir.

Simpson dosyasında da ayakkabı izi, olay yerinde bırakılmış sessiz bir işaret gibiydi.

Fakat sorun şuydu:

Ayakkabılar ortada yoktu.

Bir eşya bulunamadığında, hukuk başka şeylere bakar. Eşyanın izi, faturası, tanığı, fotoğrafı, alışkanlığı, kullanıldığı yer, görüldüğü an… Delil, bazen yokluğun etrafında dolaşarak varlığa ulaşmaya çalışır.

Bu dosyada da öyle oldu.

“Ben Böyle Ayakkabı Giymem”

Simpson’ın Bruno Magli marka ayakkabılara sahip olmadığı, hatta böyle bir ayakkabıyı tercih etmeyeceği yönündeki inkârı, dosyanın kritik noktalarından biri haline geldi.

Bir sanık veya davalı, yalnızca suçu değil, suçla ilişkilendirilen nesneyi de inkâr edebilir. “Orada değildim” kadar güçlü bir savunma bazen “o bana ait değil” cümlesidir. Çünkü nesne ile kişi arasındaki bağ koparsa, olay yeri ile kişi arasındaki bağ da zayıflayabilir.

Ayakkabı da böyle bir nesneydi.

Eğer Simpson’ın o ayakkabıyla ilgisi yoksa, mahallin kanlı zemini ile Simpson arasında kurulmak istenen bağ eksik kalacaktı. Eğer ilgisi varsa, inkâr yalnızca yanlış bir beyan olmaktan çıkacak, delillerin anlamını değiştiren bir davranış haline gelecekti.

İşte fotoğraf tam burada sahneye çıktı.

Fotoğrafın Geciken Tanıklığı

Bir fotoğraf karesi, çekildiği anda sıradan olabilir.

Bir spor etkinliğinde, bir davette, bir kalabalığın içinde, bir gazete arşivinde ya da bir ajans dosyasında bekleyen görüntü, yıllarca hiçbir anlam taşımayabilir. Fotoğraftaki kişi ünlüdür; üzerinde bir takım elbise vardır; ayağındaki ayakkabı kimsenin dikkatini çekmez. O kare yalnızca sosyal hayatın, medyanın veya gündelik arşivin bir parçası olarak kalır.

Ta ki bir gün, mahkeme salonunda o ayakkabının adı söylenene kadar.

O. J. Simpson hukuk davasında, Simpson’ı Bruno Magli tipi ayakkabılarla gösterdiği belirtilen fotoğraflar gündeme geldi. Fotoğrafın gücü burada ortaya çıktı. O kareler cinayet anını göstermiyordu. Fakat Simpson’ın “ben böyle ayakkabı giymem” anlamına gelen savunmasını tartışmalı hale getiriyordu.

Fotoğraf, geçmişte çekilmişti.
Ama bugünün inkârına cevap veriyordu.

Adli fotoğrafçılık açısından bu çok çarpıcıdır. Çünkü fotoğraf her zaman olay yerinde çekilmiş olmak zorunda değildir. Bazen adli değeri, olaydan önceki bir zamanda çekilmiş olmasından doğar. Bir kişinin hangi eşyaya sahip olduğunu, hangi kıyafeti giydiğini, hangi kişiyle temas kurduğunu, hangi yerde bulunduğunu veya hangi alışkanlığa sahip olduğunu gösterebilir.

Fotoğraf, bu yönüyle yalnızca bir görüntü değil; zamanlar arasında kurulan bir bağdır.

Görüntünün Hukuki Dili

Hukuk, fotoğrafa daima temkinli yaklaşır. Çünkü fotoğraf da yanılabilir. Kadraj eksiktir. Açı yanıltabilir. Işık şekli değiştirebilir. Görüntü bağlamından koparılabilir. Fotoğrafın tarihi, kaynağı, bütünlüğü, kimin tarafından çekildiği, neyi gösterdiği ve neyi göstermediği ayrıca tartışılmalıdır.

Ama bütün bu ihtiyat payına rağmen, fotoğrafın mahkeme salonundaki etkisi büyüktür.

Çünkü fotoğraf, soyut iddiayı somutlaştırır.

Bir tanık “gördüm” der.
Bir belge “yazıldı” der.
Bir fotoğraf ise çoğu zaman “bak” der.

Bu “bak” emri, yargılamada güçlüdür. Hakim, jüri, avukatlar ve kamuoyu, fotoğrafın sunduğu görüntüye bakar. Fakat asıl mesele görmek değildir; görülenin ne anlama geldiğini çözmektir.

O. J. Simpson vakasında fotoğraflar da bu nedenle önemliydi. Fotoğraflar, tek başına cinayetin filmi değildi. Ancak olay yerindeki ayakkabı iziyle, Simpson’ın inkârı arasında kurulan tartışmada, inkârın güvenilirliğini zedeleyen görsel bir karşılık sundu.

Fotoğraf, burada gerçeği doğrudan açıklamadı.
Ama yalanın etrafındaki sis perdesini inceltti.

Ceza Davası, Hukuk Davası ve İki Ayrı Eşik

O. J. Simpson vakasının en dikkat çekici yönlerinden biri, ceza yargılaması ile hukuk yargılaması arasındaki sonuç farkıdır.

Ceza davasında beraat kararı verildi. Ceza yargılamasında mahkûmiyet için aranan ispat standardı çok yüksektir. Şüphe, sanık lehine değerlendirilir. Bir kişinin özgürlüğünü ortadan kaldıracak karar, ancak ağır ve ikna edici bir ispat zemininde kurulabilir.

Buna karşılık hukuk davasında mesele ceza sorumluluğundan farklıdır. Burada tazminat sorumluluğu, haksız fiil, zarar ve illiyet gibi kavramlar üzerinden başka bir yargılama yürür. İspat eşiği de ceza yargılamasındaki kadar ağır değildir.

Bu nedenle aynı olay, farklı yargılama türlerinde farklı sonuçlara ulaşabilir.

Simpson dosyasında da kamuoyunun zihninde uzun süre şu soru kaldı:

Bir insan ceza davasında beraat edip, hukuk davasında ölümlerden sorumlu tutulabilir mi?

Hukuken evet. Çünkü iki yargılama aynı şeyi ölçmez. Aynı olaydan doğsa bile, aynı hukuki eşiği kullanmaz.

Fotoğraflar da özellikle hukuk davası bağlamında güçlü bir anlam kazandı. Çünkü burada artık yalnızca “cinayeti kim işledi?” sorusu değil; “bu kişi olayla bağlantılı olabilecek maddi unsurlar hakkında doğru mu söylüyor?” sorusu da önem kazanmıştı.

Bir Ayakkabının Hafızası

Ayakkabı, gündelik hayatın en sıradan eşyalarından biridir. Sabah giyilir, gün boyunca taşır, akşam çıkarılır. İnsan çoğu zaman ayakkabısının yerde bıraktığı izi düşünmez.

Oysa adli bilimler açısından ayakkabı, bedenin yere yazdığı imzadır.

Her adım, zemine bir bilgi bırakır. Taban deseni, basınç dağılımı, numara, yıpranma biçimi, çamur, kan, toz, cam kırığı veya başka bir maddeyle kurduğu temas; ayakkabıyı sahibinin hareketleriyle ilişkilendirebilir.

Bu nedenle bir ayakkabı izi, yalnızca “buradan biri geçmiş” demez. Bazen “buradan bu özelliklere sahip bir ayakkabıyla biri geçmiş” der. Daha da önemlisi, kişinin o ayakkabıya sahip olduğu veya onu giydiği başka delillerle gösterilebilirse, iz artık çok daha dar bir anlam alanına girer.

Simpson vakasında fotoğrafın önemi de buradan doğar. Fotoğraf, ayakkabının kendisi değildi. Ama ayakkabının Simpson’ın hayatındaki varlığını gösterebilecek bir görsel kayıt olarak dosyaya girdi.

Bir başka deyişle fotoğraf, kayıp ayakkabının hafızasıydı.

Objektifin İtiraf Ettirdiği Şey

Bu dosyada fotoğraf kimseye “ben yaptım” dedirtmedi.

Ama başka bir şeyi yaptı:
Bir inkârı yalnız bıraktı.

Bazen adaletin ihtiyaç duyduğu şey, bütün gerçeğin tek bir görüntüde yakalanması değildir. Bazen küçük bir çelişki, büyük bir savunmayı çatlatır. Bazen bir ayakkabı, bir iz, bir gölge, bir fotoğraf karesi; anlatılan hikâyenin sağlam olup olmadığını test eder.

O. J. Simpson vakasında fotoğrafın adli değeri, cinayet anını göstermesinden değil, sanığın kendi sözleriyle gerçeklik arasında bir gerilim oluşturmasından kaynaklandı.

Bu nedenle bu vaka, “Adli Objektif” için çok şey söyler.

Fotoğraf, masumiyeti de gösterebilir.
Suçu da düşündürebilir.
Ama en çok, insanın kendisi hakkında kurduğu hikâyeyi sınar.

Bir kare, bazen binlerce sayfalık savunmayı geçersiz kılmaz.
Ama o savunmanın tam ortasına küçük ve tehlikeli bir soru bırakır:

“Peki, bu fotoğraftaki kim?”

Son Söz: Fotoğraf Her Şeyi Göstermez

O. J. Simpson dosyası, fotoğrafın adli yargılamadaki gücünü ve sınırlarını aynı anda gösteren çarpıcı örneklerden biridir.

Fotoğraf, gerçeğin kendisi değildir.
Ama gerçeğe giden yolda güçlü bir iz olabilir.

Kimi zaman objektif, mahkeme salonuna geç gelir. Olay bitmiştir, dava açılmıştır, ifadeler verilmiştir, savunmalar kurulmuştur. Fakat arşivin bir yerinde bekleyen bir kare, yıllar sonra dosyanın ortasına düşer ve bütün cümlelerin tonunu değiştirir.

O karede kan yoktur.
Silah yoktur.
Saldırı yoktur.

Sadece bir insan ve ayağındaki ayakkabı vardır.

Ama hukuk bazen tam da bu kadar küçük bir görüntüden büyük bir soruya ulaşır.

Çünkü adaletin objektifinde, hiçbir ayrıntı gerçekten küçük değildir.