Refakatsiz Çocuklar ve Özel İhtiyaç Sahipleri: Yüksek Yarar, Yaş Tespiti, Mülakat ve Koruma Güvenceleri

Uluslararası koruma prosedürü herkes için aynı usul kalıbıyla yürütülemez. Çocuklar, engelliler, yaşlılar, hamileler, çocuğuyla yalnız yaşayan anne veya babalar ile işkence, cinsel saldırı ya da başka ciddi psikolojik, bedensel veya cinsel şiddete maruz kalan kişiler, başvuru sürecinde ek desteğe ve özel usul güvencelerine ihtiyaç duyabilir.

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK), bu kişileri özel ihtiyaç sahibi olarak tanımlar. Refakatsiz çocuklar için ise m. 66’da ayrıca özel bir koruma rejimi kurar. Bu rehber, refakatsiz çocuklar ile diğer özel ihtiyaç sahiplerinin kayıt, yaş tespiti, barınma, mülakat ve statü belirleme süreçlerindeki temel güvencelerini açıklar.

Kimler özel ihtiyaç sahibi sayılır?

YUKK m. 3’e göre özel ihtiyaç sahibi kavramı aşağıdaki kişileri kapsar:

• refakatsiz çocuklar,
• engelliler,
• yaşlılar,
• hamileler,
• beraberinde çocuğu olan yalnız anne veya babalar,
• işkence mağdurları,
• cinsel saldırı mağdurları,
• diğer ciddi psikolojik, bedensel veya cinsel şiddete maruz kalan kişiler.

Bu liste, kişinin yalnız sağlık durumunu değil, uluslararası koruma prosedürünü etkili biçimde takip edebilme kapasitesini de dikkate alan bir koruma yaklaşımını ifade eder.

Özel ihtiyaç nasıl tespit edilir?

YUKK Uygulama Yönetmeliği m. 113, başvuru sahibinin özel ihtiyaç sahibi olup olmadığının öncelikle tespit edilmesini öngörür. Kişinin özel ihtiyacı başvurunun ilk gününde fark edilmeyebilir; süreç içinde ortaya çıkması veya daha sonra anlaşılması mümkündür.

Özel ihtiyaç durumu uluslararası koruma işlemlerinin herhangi bir aşamasında tespit edilirse:

• kişiye iş ve işlemlerde öncelik tanınır,
• gerekli kolaylıkların gösterilmesi gerekir,
• özel ihtiyaç durumu kayıt altına alınır.

UNHCR Türkiye’nin 2026 tarihli güncel kayıt bilgilendirmesi de başvurucuların özel ihtiyaç veya hassasiyetlerini İGİM mülakat görevlisine bildirmelerini ve bu durumların kayda geçirilmesini özellikle önermektedir.

Refakatsiz çocuk kimdir?

YUKK’a göre refakatsiz çocuk; kanunen veya örf ve adet gereği kendisinden sorumlu bir yetişkinin refakati olmaksızın Türkiye’ye gelen veya Türkiye’ye giriş yaptıktan sonra refakatsiz kalan çocuktur.

Buradaki kritik unsur yalnız çocuğun yanında bir yetişkin bulunup bulunmaması değildir. Yanındaki yetişkinin çocuk üzerinde hukuken veya fiilen sorumluluk üstlenen kişi olup olmadığı da önemlidir.

Temel ilke: çocuğun yüksek yararı

YUKK m. 66, refakatsiz çocukla ilgili tüm işlemlerde çocuğun yüksek yararının gözetilmesini temel ilke olarak kabul eder. Başvurunun alındığı andan itibaren 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu hükümleri de uygulanır.

Çocuğun yüksek yararı soyut bir slogan değildir. Barınma, aile yanına yerleştirme, yaş tespiti, mülakat, eğitim, sağlık, kardeşlerin birlikte tutulması ve kalıcı çözüm seçenekleri değerlendirilirken çocuğun yaşı, olgunluğu, görüşü, güvenliği ve özel ihtiyaçları birlikte dikkate alınmalıdır.

UNHCR’nin 2025 tarihli refakatsiz çocuklara ilişkin tavsiyeleri de, bütün işlemlerde çocuğun yüksek yararının temel değerlendirme ölçütü olması; çocuk dostu bilgi verilmesi, hukuki desteğe erişim, uygun barınma ve aile birliğinin mümkün olduğunca korunması gerektiğini vurgulamaktadır.

Refakatsiz çocuk nereye yerleştirilir?

YUKK m. 66’ya göre refakatsiz çocuk, görüşü dikkate alınarak Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından:

• uygun konaklama yerlerine,
• yetişkin akrabalarının yanına veya
• koruyucu aile yanına

yerleştirilebilir.

On altı yaşını doldurmuş refakatsiz çocuklar, uygun koşullar sağlandığında kabul ve barınma merkezlerinde de barındırılabilir. Mümkün olduğu ölçüde kardeşler bir arada tutulmalı; zorunlu olmadığı sürece çocuğun barınma yeri değiştirilmemelidir.

Yaş tespiti ne zaman yapılır?

YUKK Uygulama Yönetmeliği m. 123, yaşı belgeyle kanıtlanamayan ve on sekiz yaşından büyük olabileceği konusunda şüphe bulunan kişiler bakımından yaş tespiti prosedürünü düzenler.

Yaş tespiti:

• fiziksel ve psikolojik değerlendirmeyi içeren kapsamlı bir inceleme olmalıdır,
• kişiye işlemin amacı ve süreci hakkında bilgi verilmelidir,
• sonuçta yaş konusunda tereddüt giderilemiyorsa kişi çocuk kabul edilmelidir,
• kesin rapor verilene kadar kişi yetkili kamu kuruluşunda veya uygun görülen başka bir yerde barındırılmalıdır.

Bu “şüphe hâlinde çocuk kabulü” yaklaşımı, uluslararası çocuk koruma standartlarıyla da uyumludur. UNHCR’nin çocuklara ilişkin rehberleri, yaş tespitinin yalnız gerçek tereddüt bulunan durumlarda ve çocuk dostu yöntemlerle yürütülmesini önermektedir.

Çocuğun görüşü alınır mı?

Evet. YUKK m. 66, yerleştirme kararında refakatsiz çocuğun görüşünün dikkate alınmasını öngörür. Çocuğun yaşı ve olgunluk düzeyi arttıkça kendi yaşamına ilişkin kararlara katılımının ağırlığı da artar.

Çocuğun görüşünün alınması, kararı tek başına çocuğa bırakmak anlamına gelmez. İdare ve çocuk koruma makamları, çocuğun güvenliği ve yüksek yararıyla çocuğun ifade ettiği tercihleri birlikte değerlendirmelidir.

Özel ihtiyaç sahiplerinin mülakatı nasıl yapılmalıdır?

YUKK m. 75/3, özel ihtiyaç sahipleriyle yapılacak mülakatlarda kişinin özel durumunun göz önünde bulundurulmasını zorunlu kılar.

Çocuğun mülakatında:

• psikolog,
• çocuk gelişimci,
• sosyal çalışmacı,
• ebeveyn veya
• yasal temsilci

hazır bulunabilir.

Mülakatın amacı çocuğu veya travma mağdurunu tekrar örselemek değil, koruma ihtiyacını güvenli ve anlaşılır bir ortamda ortaya koyabilmesini sağlamaktır. Sorular kişinin yaşına, gelişim düzeyine ve travma durumuna uygun olmalıdır.

Tercüman seçimi neden önemlidir?

Başvuru sahibinin anlatımını doğru aktarabilmesi için kullanılan dil ve lehçeyi anlayan tercüman kritik önemdedir. Özellikle cinsel şiddet, işkence, aile içi şiddet veya insan ticareti mağdurları bakımından kişinin kendisini rahat hissedebileceği bir tercümanla görüşme yapılması prosedürün etkinliği açısından önemlidir.

UNHCR Türkiye’nin güncel kayıt bilgilendirmesi, başvurucunun aynı cinsiyetten tercüman talebi varsa bunu İGİM görevlilerine bildirebileceğini de belirtmektedir.

İşkence ve cinsel şiddet mağdurlarına hangi destek sağlanır?

YUKK m. 67/2, işkence, cinsel saldırı veya diğer ciddi psikolojik, bedensel ya da cinsel şiddete maruz kalan kişilere, bu fiillerin neden olduğu zararları giderecek yeterli tedavi imkânı sağlanmasını öngörür.

Uygulama Yönetmeliği m. 113 de bu kişilerin tedavisi için kamu kurumları, sivil toplum kuruluşları ve uluslararası kuruluşlarla iş birliği yapılabileceğini düzenler.

Bu gruptaki kişiler bakımından yalnız statü belirleme değil; psikolojik destek, sağlık hizmeti, güvenli barınma ve gerekli sosyal koruma mekanizmalarına yönlendirme de önemlidir.

İnsan ticareti mağduru olabileceği düşünülen kişiler

Uygulama Yönetmeliği m. 114, uluslararası koruma başvuru veya statü sahiplerinden insan ticareti mağduru olduğu veya olabileceği yönünde kuvvetli şüphe bulunan kişiler hakkında ayrıca insan ticareti mağdurlarına ilişkin mevzuatın uygulanmasını öngörür.

Bu nedenle uluslararası koruma başvurusu ile insan ticareti mağduru koruma sistemi birbirini dışlayan rejimler değildir. Aynı kişi her iki sistem kapsamında da korumaya ihtiyaç duyabilir.

Refakatsiz çocuk hızlandırılmış değerlendirmeye alınabilir mi?

Hayır. YUKK m. 79/4, refakatsiz çocukların başvurularının hızlandırılmış olarak değerlendirilemeyeceğini açıkça düzenler.

Bu hüküm, çocuğun dosyasının basitçe daha hızlı sonuçlandırılmasını yasaklamaz; çocuğun başvurusunu yetişkinler için öngörülen YUKK m. 79 hızlandırılmış prosedürüne sokmayı yasaklar. Çocuk dosyalarının gereksiz gecikmeden, ancak özel usul güvenceleri korunarak incelenmesi gerekir.

Özel ihtiyaç sahibi olmak statünün otomatik verileceği anlamına gelir mi?

Hayır. Özel ihtiyaç sahibi olmak tek başına mülteci, şartlı mülteci veya ikincil koruma statüsü verilmesini otomatik olarak sağlamaz.

Ancak özel ihtiyaç durumu:

• mülakatın nasıl yürütüleceğini,
• delillerin nasıl değerlendirileceğini,
• kişinin anlatımındaki tutarsızlıkların nasıl yorumlanacağını,
• barınma ve sağlık ihtiyaçlarını,
• başvurunun öncelikli ele alınmasını

etkileyebilir.

EUAA’nın 2025 Asylum Report’u da özel ihtiyaç sahibi başvurucuların prosedür boyunca erken tespit edilmesi ve gerekli desteğin sürekli izlenmesini, adil statü belirleme için temel usul güvencesi olarak tanımlamaktadır.

Avukat ve sosyal hizmet uzmanı için kontrol listesi

1. Kişinin özel ihtiyaç durumunun sistemde kayıtlı olup olmadığını kontrol edin.
2. Refakatsiz çocukta yaş, temsil ve barınma durumunu derhâl belirleyin.
3. Yaş tespiti yapılmışsa yöntem, bilgilendirme ve raporu inceleyin.
4. Yaş konusunda tereddüt giderilmemişse çocuk lehine değerlendirme yapılıp yapılmadığını kontrol edin.
5. Mülakatın yaşa ve özel ihtiyaca uygun koşullarda yapıldığını doğrulayın.
6. İşkence veya şiddet iddiası varsa sağlık ve psikolojik destek yönlendirmesini talep edin.
7. İnsan ticareti şüphesi varsa ilgili mağdur koruma mekanizmasının işletilip işletilmediğini kontrol edin.
8. Refakatsiz çocuk dosyasının YUKK m. 79 kapsamında hızlandırılmış değerlendirmeye alınmadığından emin olun.
9. Çocuğun görüşünün ve yüksek yararının idari kararlarda görünür biçimde değerlendirilip değerlendirilmediğini inceleyin.

Kaynakça ve ileri okuma

• Göç İdaresi Başkanlığı – 6458 sayılı YUKK, özellikle m. 3, 66, 67, 75 ve 79
• YUKK Uygulama Yönetmeliği, özellikle m. 113, 114, 122 ve 123
• UNHCR – Unaccompanied refugee children recommendations, 2025
• UNHCR – Best Interests Procedure Toolbox
• EUAA – Asylum Report 2025: Safeguards for children and applicants with special needs
• İzmir Barosu Göç ve İltica Komisyonu, Mülteci Hukuku Rehberi, güncellenmiş 2. baskı, 2023.