İnsan Ticareti Mağdurları ve Uluslararası Koruma: Tanımlama, 30 Günlük İkamet İzni, Destek ve Geri Göndermeme

İnsan ticareti mağduru bir yabancı, göç mevzuatı bakımından yalnız “düzensiz göçmen” olarak görülemez. Zorla çalıştırma, cinsel sömürü, zorla dilendirme, esaret, organ temini veya başka sömürü biçimleri için tehdit, şiddet, kandırma, nüfuzun kötüye kullanılması ya da kişinin çaresizliğinden yararlanılması söz konusuysa, dosyanın insan ticareti mağduru koruma sistemi içinde ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Türkiye’de bu koruma YUKK m. 48, 49 ve 55; 17 Mart 2016 tarihli İnsan Ticaretiyle Mücadele ve Mağdurların Korunması Hakkında Yönetmelik; TCK m. 80 ve uluslararası sözleşmeler üzerinden kurulur. 2025-2030 İnsan Ticaretiyle Mücadele Ulusal Eylem Planı da mağdur tespiti, kurumlar arası iş birliği ve mağdur odaklı hizmetlerin güçlendirilmesini güncel politika çerçevesine bağlamaktadır.

İnsan ticareti nedir?

TCK m. 80’de insan ticareti; zorla çalıştırmak, hizmet ettirmek, fuhuş yaptırmak, esarete tabi kılmak veya vücut organlarının verilmesini sağlamak amacıyla belirli zorlayıcı ya da iradeyi etkileyen yöntemlerle kişilerin ülkeye sokulması, ülke dışına çıkarılması, tedarik edilmesi, kaçırılması, taşınması, sevk edilmesi veya barındırılması gibi fiiller üzerinden düzenlenmiştir.

Kanunun önemli bir ilkesi şudur: tehdit, baskı, cebir, şiddet, nüfuzun kötüye kullanılması, kandırma veya çaresizlikten yararlanma gibi araçlarla elde edilen mağdur rızası geçersizdir.

Çocuklarda koruma daha da geniştir. On sekiz yaşını doldurmamış kişinin sömürü amacıyla tedariki, taşınması, sevki veya barındırılmasında yetişkin mağdurlarda aranan zorlayıcı araç fiillerden birinin ayrıca kullanılmış olması gerekmez.

İnsan ticareti ile göçmen kaçakçılığı aynı şey midir?

Hayır. Bu iki kavram sık karıştırılır.

Bir kişinin düzensiz sınır geçişi yapmış olması, aynı zamanda insan ticareti mağduru olamayacağı anlamına gelmez. Kaçakçılık yolculuğu sırasında kişi sömürü ilişkisine sokulmuş da olabilir.

Kim “muhtemel insan ticareti mağduru” olarak değerlendirilmelidir?

İlk aşamada kesin ceza mahkûmiyeti veya insan ticareti suçunun bütün unsurlarının ispatlanması beklenmez. Yönetmelik, mağdur olduğu veya olabileceği yönünde kuvvetli şüphe bulunan kişinin uzman değerlendirmesine alınmasını öngörür.

Şu işaretler tek başına kesin kanıt değildir; ancak birlikte değerlendirildiğinde mağduriyet şüphesini güçlendirebilir:

• pasaport veya kimliğe başkası tarafından el konulması,
• işyerinden veya kaldığı yerden serbestçe ayrılamama,
• borçlandırma ve borcun sürekli artırılması,
• ücretin verilmemesi veya başkası tarafından alınması,
• fiziksel ya da cinsel şiddet tehdidi,
• aileye zarar verme tehdidi,
• hareketlerin sürekli kontrol edilmesi,
• ne iş yapacağı konusunda kandırılmış olma,
• aşırı uzun çalışma ve insan onuruna aykırı barınma koşulları,
• çocukların çalıştırılması, dilendirilmesi veya zorla evlendirilmesi.

Mağduriyet ihbarı nereye yapılabilir?

Göç İdaresi Başkanlığının güncel bilgilendirmesine göre insan ticareti şüphesi:

• YİMER 157,
• 112 Acil Çağrı Merkezi,
• Göç İdaresi Başkanlığı veya il göç idaresi müdürlükleri,
• kolluk,
• CİMER,
• Cumhuriyet Başsavcılığı

gibi kanallar üzerinden bildirilebilir.

İhbar için mağdurun önce kendi başına resmi bir dilekçe hazırlaması şart değildir. Mağdurun korku, dil engeli, faile bağımlılık veya kapalı ortam nedeniyle kendisini ifade edememesi olağandır.

Tanımlama sürecinde kişi sınır dışı edilebilir mi?

İnsan Ticaretiyle Mücadele ve Mağdurların Korunması Hakkında Yönetmelik m. 18 ve Göç İdaresi Başkanlığının güncel SSS açıklaması uyarınca, mağdur olduğu veya olabileceği yönünde kuvvetli şüphe duyulan kişi tanımlama sürecinde sınır dışı işlemine konu edilmez.

Bu koruma, “önce sınır dışı edelim, insan ticareti iddiası sonra incelenir” yaklaşımını engelleyen kritik bir güvence oluşturur.

30 günlük insan ticareti mağduru ikamet izni nedir?

YUKK m. 48’e göre insan ticareti mağduru olduğu veya olabileceği yönünde kuvvetli şüphe duyulan yabancıya, yaşadıklarının etkisinden kurtulabilmesi ve yetkililerle iş birliği yapıp yapmayacağına karar verebilmesi amacıyla valilik tarafından 30 günlük ikamet izni verilir.

Bu izin bir “ödül” veya suç soruşturmasında tanıklık karşılığı verilen avantaj değildir. Kanunun amacı kişiye iyileşme ve düşünme alanı sağlamaktır.

İnsan ticareti mağduru ikamet izninde diğer ikamet izinlerinde aranan genel şartlar aranmaz.

Mağdur savcılıkla iş birliği yapmaya hemen karar vermek zorunda mı?

Hayır. YUKK m. 48’in doğrudan amacı, kişinin yaşadıklarının etkisinden kurtulması ve yetkililerle iş birliği yapıp yapmayacağına karar verebilmesi için 30 günlük düşünme süresi tanımaktır.

İlk görüşmede travmatik olayların bütün ayrıntılarını tek seferde anlatamamak, kişi hakkında otomatik olarak “iş birliği yapmıyor” veya “mağdur değil” sonucu doğurmamalıdır. Görüşme travma bilgili, güvenli ve gerektiğinde tercüman destekli yürütülmelidir.

İkamet izni uzatılabilir mi?

Evet. YUKK m. 49’a göre 30 günlük izin, mağdurun:

• güvenliği,
• sağlığı veya
• özel durumu

nedeniyle en fazla altışar aylık sürelerle uzatılabilir. Toplam süre üç yılı geçemez.

Bu izin diğer göç statülerinden bağımsız özel bir koruma aracıdır.

İnsan ticareti mağduruna hangi destekler sağlanır?

Göç İdaresi Başkanlığının güncel mağdur destek sistemi; güvenlik, sağlık ve özel durum dikkate alınarak bilgilendirme ve rıza temelinde yürütülür.

Destek programı kapsamında örneğin:

• güvenli sığınmaevi veya uygun yerde barınma,
• sağlık hizmetlerine erişim,
• psikososyal destek,
• sosyal hizmet ve yardımlara yönlendirme,
• hukuki yardım ve hak danışmanlığı,
• eğitim ve öğretime erişim desteği,
• mesleki eğitim ve işgücü piyasasına erişim desteği,
• geçici maddi destek için rehberlik,
• tercümanlık,
• kişinin rızası varsa konsoloslukla iletişim,
• kimlik ve seyahat belgesi temini,
• gönüllü ve güvenli geri dönüş

sağlanabilir.

İnsan ticareti mağduru nerede barındırılır?

Muhtemel veya tanımlanan insan ticareti mağduru, destek programı kapsamında Göç İdaresi Başkanlığınca koordine edilen sığınmaevlerinde barındırılabilir. Kişinin talebi ve güvenlik değerlendirmesi çerçevesinde serbest ikamet de gündeme gelebilir.

Barınma kararında failden gelebilecek risk, mağdurun çocuk sahibi olup olmadığı, sağlık durumu, cinsiyet temelli riskler ve gizlilik ihtiyacı birlikte değerlendirilmelidir.

Mağdur destek programındaki insan ticareti mağduru sınır dışı edilebilir mi?

YUKK m. 55/1-ç açık biçimde, mağdur destek sürecinden yararlanmakta olan insan ticareti mağdurları hakkında sınır dışı etme kararı alınmayacağını düzenler.

Ayrıca YUKK m. 4’teki genel geri gönderme yasağı da insan ticareti mağdurları için geçerlidir. Kişi döneceği ülkede öldürülme, işkence, ciddi kötü muamele, yeniden insan ticaretine maruz kalma veya fail ağının misillemesi gibi kişisel risklerle karşılaşacaksa bu risk ayrıca incelenmelidir.

İnsan ticareti mağduru aynı zamanda uluslararası koruma başvurusu yapabilir mi?

Evet. Bu iki koruma mekanizması birbirinin alternatifi değildir.

2016 tarihli Yönetmelik m. 22, uluslararası koruma başvuru veya statü sahipleri ile geçici koruma kapsamındakiler ve diğer yabancılardan insan ticareti mağduru olduğu veya olabileceği yönünde kuvvetli şüphe duyulanlar hakkında insan ticareti mağdurlarına ilişkin hükümlerin de uygulanacağını açıkça düzenler.

Örneğin bir kadın Türkiye’ye düzensiz biçimde gelmiş, burada cinsel sömürüye maruz kalmış ve ülkesine döndüğünde fail ağı, aile veya devlet dışı aktörler tarafından ağır şiddet riskiyle karşılaşacaksa:

• insan ticareti mağduru tanımlama ve destek sistemi,
• uluslararası koruma değerlendirmesi,
• geri gönderme yasağı

ayrı ayrı gündeme gelebilir.

İnsan ticareti mağduru olmak otomatik mülteci statüsü sağlar mı?

Hayır. İnsan ticareti mağduriyeti ile uluslararası koruma statüsü farklı hukuki değerlendirmelerdir.

Uluslararası koruma için YUKK m. 61-63 kapsamındaki koşullar ayrıca incelenir. Ancak insan ticareti geçmişi:

• yeniden insan ticaretine maruz kalma riski,
• fail ağının misillemesi,
• devlet korumasının etkisizliği,
• toplumsal damgalama ve ağır şiddet,
• kişinin belirli toplumsal gruba mensubiyeti

gibi unsurlar nedeniyle statü değerlendirmesinde önemli olabilir.

Menşe ülke bilgisi neden özellikle önemlidir?

“İnsan ticareti mağduru” etiketi tek başına geri dönüş riskinin sonucunu belirlemez. Menşe ülkedeki:

• yeniden mağdur edilme oranları ve örüntüleri,
• fail ağlarının erişimi,
• polis ve sosyal hizmet koruması,
• sığınmaevi imkânları,
• kadın ve çocuklara yönelik toplumsal riskler,
• mağdurların cezalandırılması veya damgalanması

gibi konular güncel COI kaynaklarıyla araştırılmalıdır.

Bu araştırmanın yöntemini Menşe Ülke Bilgisi ve Delillendirme rehberinde ayrıntılı olarak açıkladık.

Mağdurun “faille tekrar temas etmesi” korumayı otomatik sona erdirir mi?

YUKK m. 49 ve Göç İdaresi uygulaması, mağdurun kendi girişimiyle suçun failleriyle yeniden bağ kurmasının ikamet izninin iptali bakımından önem taşıdığını düzenler.

Ancak Göç İdaresinin güncel açıklaması da önemli bir ayrım yapmaktadır: faille temasın zorlama, korkutma, şiddet veya tehdit gibi irade dışı nedenlerle gerçekleştiği tespit edilirse ikamet izni bu nedenle iptal edilmez.

İnsan ticareti ilişkisinin doğası gereği mağdurun faille iletişim kurmuş olması, her durumda özgürce korumadan vazgeçtiğini göstermez.

Gönüllü ve güvenli geri dönüş ne zaman mümkündür?

İnsan ticareti mağduru için geri dönüş ancak güvenlik ve rıza değerlendirmesiyle yürütülmelidir. Yönetmelik, mağdurun kendi ülkesine veya güvenli üçüncü ülkeye gönüllü ve güvenli geri dönüş programını ayrıca düzenler.

Geri dönüş öncesinde:

• kişinin gerçekten dönmek isteyip istemediği,
• fail veya örgütün menşe ülkedeki erişimi,
• kişinin kimlik ve seyahat belgeleri,
• aile ve çocukların durumu,
• ülkede güvenli barınma ve destek imkânı,
• yeniden insan ticareti riski

değerlendirilmelidir.

Gönüllü dönüşte gerçek rıza ölçütlerini serinin önceki yazısında ayrıntılı olarak inceledik.

2025-2030 Ulusal Eylem Planı neden önemli?

Türkiye’nin 2025-2030 İnsan Ticaretiyle Mücadele Ulusal Eylem Planı 29 Ocak 2025 tarihindeki 15. Göç Kurulunda kabul edilerek uygulamaya alınmıştır.

Göç İdaresi Başkanlığının 31 Temmuz 2025 tarihli açıklamasına göre Plan:

• kurumlar arası iş birliğini güçlendirmeyi,
• mağdur odaklı hizmet kalitesini artırmayı,
• suçun önlenmesine ilişkin yeni mekanizmalar geliştirmeyi,
• farkındalık ve kurumsal kapasiteyi artırmayı

hedeflemektedir.

Bu nedenle 2026 uygulamasında insan ticareti dosyası yalnız ceza soruşturmasının eki değil; göç, sosyal hizmet, sağlık, adli yardım ve uluslararası korumayı bir araya getiren çok disiplinli bir koruma dosyası olarak görülmelidir.

Avukat ilk görüşmede ne yapmalı?

1. Müvekkille fail veya işveren bulunmadan güvenli ortamda görüşün.
2. Profesyonel ve bağımsız tercüman kullanın.
3. Pasaport/kimliğe kimin el koyduğunu sorun.
4. İşe nasıl getirildiğini, ne vaat edildiğini ve fiilî çalışma/barınma koşullarını belirleyin.
5. Tehdit, borç, aileye yönelik baskı ve hareket kontrolünü sorun.
6. İnsan ticareti şüphesi varsa tanımlama mekanizmasının işletilmesini talep edin.
7. Tanımlama devam ederken sınır dışı işlemi yürütülüyorsa bunu derhâl bildirin ve durdurulmasını isteyin.
8. 30 günlük ikamet izni ve mağdur destek programını takip edin.
9. Uluslararası koruma ihtimalini ayrıca değerlendirin.
10. Menşe ülkeye dönüşte yeniden mağduriyet/misilleme riskini güncel COI ile belgeleyin.

Adli yardım ve tercüman desteği

İnsan ticareti mağdurunun hukuki yardıma erişimi destek programının temel unsurlarından biridir. Avukatlık ücretini karşılayamayan yabancı bakımından baro adli yardım sistemi ayrıca değerlendirilmelidir.

Mülteci ve Yabancılar İçin Adli Yardım ile Avukata Erişim, Tercüman ve Vekâletname rehberleri bu aşamada birlikte kullanılabilir.

Kaynakça ve ileri okuma

• Göç İdaresi Başkanlığı – İnsan Ticareti Sıkça Sorulan Sorular
• Göç İdaresi Başkanlığı – Türkiye’nin İnsan Ticaretiyle Mücadelesi
• Göç İdaresi Başkanlığı – İnsan Ticareti Mağduru İkamet İzni
• İnsan Ticaretiyle Mücadele ve Mağdurların Korunması Hakkında Yönetmelik
• Göç İdaresi Başkanlığı – 2025-2030 İnsan Ticaretiyle Mücadele Ulusal Eylem Planı
• Council of Europe GRETA – Second Evaluation Report on Türkiye
• 6458 sayılı YUKK – m. 48, 49 ve 55
• İzmir Barosu Göç ve İltica Komisyonu, Mülteci Hukuku Rehberi, güncellenmiş 2. baskı, 2023.