Mülteci ve Yabancılar İçin Adli Yardım: Barodan Ücretsiz Avukat, Başvuru Belgeleri, Ret ve İvedi Görevlendirme

Mülteci, sığınmacı, uluslararası koruma başvuru sahibi veya başka bir yabancı için etkili hukuki koruma çoğu zaman yalnız “dava açma hakkının” varlığına bağlı değildir. Sınır dışı, idari gözetim ve uluslararası koruma dosyalarında süreler kısa; dosyalar teknik; yabancı dil, belgeye erişim ve ekonomik yetersizlik ise başlı başına engel olabilir. Adli yardım, avukatlık ücretini ve yargılama giderlerini karşılayamayan kişilerin adalete erişimini sağlamak için kurulmuş sistemdir.

Bu rehber, özellikle göç ve mülteci hukuku dosyalarında baro adli yardım bürosundan ücretsiz avukat görevlendirilmesini ele alır. 15 Ekim 2024 tarihli Türkiye Barolar Birliği Adli Yardım Yönetmeliği değişikliğiyle başvuru, görevlendirme, ivedi işler, belgeler ve masraflar bakımından önemli yenilikler yapılmıştır. Bu nedenle eski uygulama notları yerine güncel sistem esas alınmalıdır.

Adli yardım tam olarak nedir?

1136 sayılı Avukatlık Kanunu ve Türkiye Barolar Birliği Adli Yardım Yönetmeliğine göre adli yardımın amacı, avukatlık ücretini ve yargılama giderlerini karşılama olanağı bulunmayan kişilerin hak arama özgürlüğünü etkili biçimde kullanabilmesini sağlamaktır.

Göç hukukunda bu sistem özellikle şu işlemlerde önem taşır:

• sınır dışı etme kararına karşı iptal davası,
• idari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimliği başvurusu,
• uluslararası koruma ret kararına karşı itiraz ve dava,
• kabul edilemez başvuru ve hızlandırılmış değerlendirme kararlarına karşı dava,
• başvurunun geri çekilmiş sayılması veya statünün sona ermesi/iptali gibi işlemlere karşı yargısal başvuru,
• somut olayın niteliğine göre diğer hukuk ve idare hukuku uyuşmazlıkları.

UNHCR Türkiye’nin Eylül 2026 itibarıyla güncel bilgilendirmesi de, uluslararası koruma ve göç alanındaki olumsuz kararlara itiraz bakımından baroların adli yardım bürolarından yararlanılabileceğini açıkça belirtmektedir.

YUKK uluslararası koruma başvuru sahibine ücretsiz avukat hakkı tanıyor mu?

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun (YUKK) 81. maddesi, başvuru sahibi ve uluslararası koruma statüsü sahibi kişilerin avukat tarafından temsil edilebileceğini düzenler. Avukatlık ücretini karşılama imkânı olmayan kişiye, bu kısım kapsamındaki yargısal başvurularda 1136 sayılı Avukatlık Kanununun adli yardım hükümlerine göre avukatlık hizmeti sağlanır.

Bu hüküm, yabancıların yalnız “özel avukat tutabilme” hakkını değil; ekonomik imkânsızlık halinde baro adli yardım sistemine erişimini de güvence altına alır.

Baro adli yardımı ile mahkemenin adli yardım kararı aynı şey değildir

Uygulamada en sık karıştırılan noktalardan biri budur. İki farklı mekanizma vardır:

Barodan ücretsiz avukat görevlendirilmiş olması, mahkeme harçlarının kendiliğinden ortadan kalktığı anlamına gelmez. Güncel TBB Adli Yardım Yönetmeliği m. 6, yargılama giderlerini karşılayamayan kişi için HMK m. 334-340 hükümleri kapsamında ayrıca adli yardım talebinde bulunulmasını öngörür.

Mahkeme bu talebi reddederse kural olarak zorunlu giderlerin ilgilisi tarafından karşılanması gerekir. Ancak giderlerin karşılanamayacağının açıkça anlaşılması ve istemin haklılığı yönünden kesin veya kuvvetli kanaat oluşması halinde, baro yönetim kurulu kararıyla bu giderlerin adli yardım fonundan karşılanması mümkündür.

Adli yardım başvurusu nereye yapılır?

15 Ekim 2024 değişikliğinden sonra TBB Adli Yardım Yönetmeliği m. 5 açık biçimde, istemin hizmetin görüleceği yer adli yardım bürosuna veya temsilciliğine yapılacağını düzenler.

Başvurunun alındığı baro ile hizmetin görüleceği baro farklıysa, başvuruyu alan büro dosyayı yetkili baroya gönderir. Birden fazla işlem farklı baroların yetki alanına giriyorsa başvuru ilgili kısımlar yönünden ayrılabilir.

Bu nedenle “hangi baroya başvurmalıyım?” sorusunun cevabı yalnız kişinin ikamet ettiği yere göre değil, hukuki hizmetin nerede görüleceğine göre belirlenebilir.

2024 değişikliğiyle başvuruda hangi belgeler standartlaştırıldı?

Güncel Yönetmelik, başvuruda artık açıkça şu belgeleri öngörmektedir:

• TBB Yönetmeliği Ek-1’de yer alan Adli Yardım Başvuru Formu,
• Ek-2’de yer alan imzalı taahhütname,
• TBB internet sitesinde yayımlanan aydınlatma metni ve açık rıza beyanı,
• Ek-3 kapsamında baronun istem sahibinin ekonomik durumu ve talebin haklılığını değerlendirmesi için gerekli gördüğü belgeler.

Önemli bir yenilik de yabancılar açısından özellikle değerlidir: gerekli belgelere e-Devlet üzerinden ulaşması hukuken mümkün olmayan başvurucular için, baro yönetim kurulu istenecek belgelerde değişiklik yapabilir. Bu hüküm; Türk vatandaşları için kolayca üretilen bazı e-Devlet kayıtlarına erişemeyen yabancılar bakımından uygulamadaki katılığı azaltabilecek önemli bir esneklik sağlar.

Yabancının pasaportu veya tam belge seti yoksa adli yardım başvurusu yapılamaz mı?

Hayır; belge eksikliği ile adli yardım hakkının hiç doğmaması aynı şey değildir. Baro, kişinin ekonomik durumunu ve talebin haklılığını araştırmak için belge isteyebilir; ancak güncel Yönetmelik, e-Devlet üzerinden gerekli belgelere erişmesi hukuken mümkün olmayan kişilere ilişkin belge setini baro yönetim kurulunun uyarlayabileceğini açıkça kabul eder.

Mülteci hukukunda kişinin pasaportsuz veya sınırlı belgeyle bulunması olağan dışı değildir. Başvurucunun elindeki uluslararası koruma kimlik belgesi, geçici koruma kimlik belgesi, sınır dışı veya idari gözetim kararı, tebligat, gelir durumunu açıklayan belgeler ve varsa diğer resmi kayıtlar birlikte değerlendirilmelidir.

Adli yardım talebi nasıl değerlendirilir?

Adli yardım bürosu veya temsilciliği hem ekonomik yetersizliği hem de istemin hukuki niteliğini değerlendirebilir. Büro gerekli araştırmayı yapabilir; kamu ve özel kurum/kuruluşlardan bilgi isteyebilir.

Bu incelemede yalnız kişinin düzenli geliri değil; bakmakla yükümlü olduğu kişiler, mevcut borç ve zorunlu giderler, malvarlığı, çalışıp çalışmadığı ve yargılama giderlerini gerçekten karşılayıp karşılayamayacağı gibi unsurlar önem taşıyabilir.

Göç dosyalarında ayrıca başvuru süresinin çok kısa olması, kişinin Geri Gönderme Merkezinde tutulması veya sınır dışının yakın olması nedeniyle normal belge toplama prosedürünün hakkı fiilen anlamsız hale getirmemesi gerekir.

Adli yardım istemi reddedilirse ne yapılabilir?

Güncel TBB Adli Yardım Yönetmeliğine göre ret kararı istem sahibine bildirilir. İstem sahibi:

• bildirimden itibaren 10 gün içinde yazılı veya sözlü olarak baro başkanına başvurabilir,
• baro başkanı 7 gün içinde karar verir,
• baro başkanının kararı kesindir,
• yedi gün içinde karar verilmezse talep reddedilmiş sayılır.

Ancak göç hukukundaki dava süresi daha kısa olabilir. Örneğin sınır dışı veya özel uluslararası koruma kararında dava süresi devam ederken yalnız adli yardım ret itirazının sonucunu beklemek hak kaybına yol açabilir. Dava süresi ayrı takip edilmelidir.

“İvedi görevlendirme” nedir ve mülteci dosyalarında neden çok önemlidir?

2024 değişikliğinin göç hukuku bakımından en önemli hükümlerinden biri ivedi görevlendirme mekanizmasıdır.

Yönetmelik m. 6’ya göre, normal görevlendirme sürecinin beklenmesi kişinin hakkının ortadan kalkmasına veya giderilmesi imkânsız zarar doğmasına neden olacaksa başvuru ivedi kabul edilir ve gerekli işlemler normal süreler beklenmeden derhal yerine getirilir.

Bu hüküm özellikle:

• sınır dışı davası süresi bitmek üzere olan,
• GGM’de bulunan ve gönderilme riski yakın olan,
• idari gözetim itirazı geciken,
• 15 günlük uluslararası koruma dava süresinin sonuna yaklaşan,
• AYM veya AİHM tedbir ihtiyacı doğmuş

dosyalarda kritik önemdedir.

Başvurunun “normal sırada” sonuçlanmasını beklemek hakkın fiilen kaybına neden olacaksa bu durum adli yardım bürosuna açıkça bildirilmelidir.

Görevlendirilen avukatın adli yardım konusunda eğitimli olması gerekiyor mu?

Evet. 15 Ekim 2024 değişikliği, adli yardım görevinin Türkiye Barolar Birliği veya barolar tarafından verilen adli yardım eğitimini almış avukatlara verilmesini öngördü. Geçiş hükmü nedeniyle bu şart 1 Ocak 2025’te uygulanmaya başladı.

TBB’nin 2026 tarihli duyuruları, yeni Yönetmelik hükümlerinin uygulama birliğinin sağlanması amacıyla barolar arasında ayrıca ele alınmaya devam ettiğini göstermektedir. Bu, adli yardım sisteminin 2024 değişikliğiyle güncellenmiş ve halen uygulaması geliştirilen bir mekanizma olduğunu ortaya koymaktadır.

Başvuru kabul edilince ne olur?

Adli yardım istemi kabul edildiğinde gerekli iş ve işlemleri yürütmek üzere bir veya gerektiğinde birden fazla avukat görevlendirilebilir. Görevlendirme istem sahibine bildirilir.

Güncel Yönetmelikte başvurucunun, kabul kararının bildiriminden itibaren 10 gün içinde görevlendirilen avukata ulaşacağı; gerekli vekâletname, bilgi, belge ve zorunlu yargılama giderlerini sağlayacağına ilişkin taahhüt düzenlenmiştir.

Ancak bu 10 günlük normal düzen, ivedi görevlendirme gereken dosyalarda hak kaybına yol açacak biçimde uygulanamaz. İvedi işte avukat ve baro, hak kaybını önleyecek işlemleri gecikmeden yürütmelidir.

Görevlendirilen avukat başvurucudan ücret isteyebilir mi?

Adli yardım kapsamında görevlendirilen avukatın ücreti baronun adli yardım sistemi içinde karşılanır. UNHCR Türkiye’nin güncel adli yardım bilgilendirmesi de görevlendirilen avukatın çalışması için başvurucudan para veya mal talep edemeyeceğini açıkça belirtmektedir.

Bununla birlikte, TBB Adli Yardım Yönetmeliğindeki taahhütname hükümleri gereği iş sonunda elde edilen maddi yarar, yanlış bilgi verilmesi, avukatın azledilmesi veya talepten vazgeçilmesi gibi bazı durumlarda baroya geri ödeme yükümlülükleri doğabilir. Bu yükümlülükler avukatın kişisel ücret talebi değildir.

Vekâletname ve tercüme masrafları kim tarafından karşılanır?

2024 değişikliği burada önemli bir iyileştirme yaptı. TBB Adli Yardım Yönetmeliği m. 9, adli yardım bürosu giderleri arasında gerektiğinde:

• vekâletname masrafını,
• çeviri masraflarını,
• dava harç ve masraflarını

saymaktadır. Ayrıca m. 6, istem sahibinin çıkaracağı vekâletname masrafının adli yardım faslından ödenebileceğini düzenler.

Bu hüküm “her dosyada her noter ve tercüme masrafı otomatik olarak baro tarafından ödenir” anlamına gelmez; giderin gerekliliği ve baro uygulaması değerlendirilir. Ancak ekonomik imkânsızlık nedeniyle vekâletname veya çeviri masrafının hukuki yardıma erişimi engellememesi için açık bir mevzuat dayanağı vardır.

Adli yardım hangi durumlarda sona erebilir?

Başvurucunun normal görevlendirmede on gün içinde avukata ulaşmaması, gerekli bilgi/belgeleri veya vekâletnameyi sağlamaktan kaçınması görevlendirilen avukatın yükümlülüğünün sona ermesine yol açabilir. Ayrıca yanlış bilgi verilmesi, başvurudan vazgeçilmesi veya başka avukat tutulması gibi durumlar taahhütname hükümlerine göre mali sonuç doğurabilir.

Bu nedenle görevlendirme yazısını alan kişinin dosyayı “avukata verildi” diyerek pasif bırakmaması; avukatla hemen iletişim kurması, karar ve tebligatların tamamını iletmesi gerekir.

Ceza soruşturmasındaki ücretsiz avukat ile baro adli yardımı aynı şey midir?

Hayır. Ceza soruşturması veya kovuşturmasında müdafi görevlendirilmesi Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) sistemine tabidir. Sınır dışı, uluslararası koruma ve idari gözetim gibi göç hukuku işlemleri ise idari niteliktedir ve avukatlık desteği çoğunlukla Avukatlık Kanunu/TBB Adli Yardım Yönetmeliği çerçevesinde sağlanır.

Aynı yabancı hakkında hem ceza soruşturması hem sınır dışı/idari gözetim işlemi bulunabilir. Bu durumda CMK müdafiliği ile göç hukuku adli yardım görevi birbirinden ayrı takip edilmelidir.

Mülteci ve yabancı için pratik adli yardım kontrol listesi

1. Karar veya tebligatı aldığınız günü not edin; dava süresini bekletmeyin.
2. Hizmetin görüleceği yerdeki baro Adli Yardım Bürosuna başvurun.
3. Sınır dışı veya kısa süreli dava varsa başvurunun ivedi olduğunu açıkça belirtin.
4. Elinizdeki kimlik, tebligat, karar ve ekonomik durum belgelerini götürün.
5. e-Devlet belgesi temin edemiyorsanız bunu başvuruda açıklayın.
6. Ret halinde 10 günlük baro başkanı başvuru süresini kaçırmayın.
7. Avukat görevlendirilince aynı gün iletişime geçin.
8. Vekâletname veya tercüme masrafını karşılayamıyorsanız adli yardım fonundan karşılanma imkânını sorun.
9. Mahkeme harçları için ayrıca yargısal adli yardım talebi gerekip gerekmediğini avukatınızla değerlendirin.
10. Görevlendirilen avukata kişisel ücret veya mal vermeyin.

Kaynakça ve ileri okuma

• Türkiye Barolar Birliği Adli Yardım Yönetmeliği – 15.10.2024 değişiklikleri işlenmiş güncel metin
• Türkiye Barolar Birliği – 2026/13 Adli Yardım uygulama birliği duyurusu
• Göç İdaresi Başkanlığı – YUKK m. 81
• UNHCR Türkiye – Adli yardım
• UNHCR Türkiye – Uluslararası korumada itiraz ve adli yardım
• İzmir Barosu Göç ve İltica Komisyonu, Mülteci Hukuku Rehberi, güncellenmiş 2. baskı, 2023.