Mülteci ve Sınır Dışı Dosyalarında AİHM Başvurusu: 4 Aylık Süre, Kabul Edilebilirlik ve Rule 39 Geçici Tedbir

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) başvuru, Türkiye’deki sınır dışı veya uluslararası koruma kararlarına karşı doğrudan kullanılan yeni bir temyiz yolu değildir. AİHM, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde güvence altına alınan hakların bir taraf devlet tarafından ihlal edildiği iddiasını, iç hukuk yolları tüketildikten sonra uluslararası düzeyde inceler.

Göç ve iltica dosyalarında AİHM’in iki farklı prosedürü birbirine karıştırılmamalıdır: esas bireysel başvuru ve Mahkeme İçtüzüğü’nün 39. maddesi kapsamında geçici tedbir (Rule 39). Esas başvuru Sözleşme ihlalinin incelenmesini amaçlar; Rule 39 ise sınır dışı veya iade gibi işlemin uygulanması hâlinde yakın ve telafisi imkânsız zarar doğmasını engellemek için istisnai ve acil bir korumadır.

Yabancılar AİHM’e başvurabilir mi?

Evet. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 34, Sözleşme’de güvence altına alınan hakların ihlal edildiğini iddia eden gerçek kişilere bireysel başvuru hakkı tanır. Başvurucunun ilgili devletin vatandaşı olması gerekmez.

Bu nedenle Türkiye’nin yetki alanında bulunan yabancılar, mülteciler, uluslararası koruma başvuru sahipleri ve statü sahipleri de Sözleşme hakları bakımından AİHM’e başvurabilir.

AİHM mülteci statüsü verir mi?

Hayır. AİHM’in görevi kişiye “mülteci” veya “ikincil koruma” statüsü vermek değildir. Mahkeme, devletin işlem veya ihmalinin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ni ihlal edip etmediğini değerlendirir.

Göç dosyalarında en önemli Sözleşme alanları şunlardır:

• AİHS m. 2: yaşam hakkı,
• AİHS m. 3: işkence ve insanlık dışı veya onur kırıcı muamele yasağı,
• AİHS m. 5: kişi hürriyeti ve güvenliği,
• AİHS m. 8: özel ve aile hayatına saygı,
• AİHS m. 13: etkili başvuru hakkı,
• somut olaya göre diğer Sözleşme ve Protokol hükümleri.

AİHS’de “geri göndermeme” başlığıyla ayrı bir madde yoktur. Buna rağmen AİHM’in yerleşik içtihadına göre kişi gönderileceği ülkede gerçek bir ölüm veya AİHS m. 3’e aykırı kötü muamele riskiyle karşılaşacaksa sınır dışı işlemi Sözleşme sorumluluğu doğurabilir.

Türkiye’den AİHM’e gitmeden önce hangi yollar tüketilmelidir?

AİHM sistemi ikincillik ilkesine dayanır. Başvurucu şikâyetini önce ulusal makamların önüne taşımalı ve ihlali giderebilecek etkili iç hukuk yollarını usulüne uygun biçimde tüketmelidir.

Türkiye bakımından göç dosyasında bu süreç uyuşmazlığın türüne göre:

• idare mahkemesindeki sınır dışı veya uluslararası koruma davasını,
• idari gözetim bakımından sulh ceza hâkimliği denetimini,
• varsa etkili kanun yollarını ve
• Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruyu

içerebilir.

Anayasa Mahkemesi, Sözleşme kapsamındaki şikâyetler için Türkiye’de kural olarak tüketilmesi gereken iç hukuk yollarından biridir. Bu nedenle “idare mahkemesi karar verdi, doğrudan Strasbourg’a giderim” yaklaşımı çoğu dosyada kabul edilebilirlik sorunu yaratabilir.

AİHM başvuru süresi artık 4 aydır

Eski kaynaklarda sıklıkla görülen 6 aylık süre artık güncel değildir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 35. maddesi ve Protokol No. 15 sonrasında bireysel başvurunun, iç hukuk yollarını tüketen nihai karardan itibaren 4 ay içinde yapılması gerekir.

AİHM’in 2026 itibarıyla güncel kabul edilebilirlik rehberi de dört aylık süreyi esas almaktadır. Sürenin başlangıcı genellikle başvurucunun veya temsilcisinin nihai iç hukuk kararından yeterli biçimde haberdar olduğu tarihtir.

Türkiye’den yapılan bir başvuruda Anayasa Mahkemesi etkili iç hukuk yolu olarak tüketilmişse, kural olarak dört aylık süre AYM’nin nihai kararının öğrenilmesi/tebliği bağlamında hesaplanır. Ancak somut şikâyetin niteliğine göre hangi kararın nihai olduğu ayrıca değerlendirilmelidir.

AİHM başvurusu nasıl yapılır?

AİHM’e geçerli bir esas başvurusu Mahkeme İçtüzüğü’nün Rule 47 şartlarını karşılamalıdır. Güncel başvuru formunun bütün ilgili alanları doldurulmalı ve şikâyetin dayandığı temel belgeler eklenmelidir.

AİHM’in güncel resmi açıklamasına göre normal bireysel başvurular ve başvuruya ilişkin belgeler posta yoluyla Mahkemeye gönderilir. Normal başvuru için Rule 39 acil portalı veya genel iletişim formu kullanılmaz.

Başvurunun gönderileceği adres AİHM’in güncel başvuru sayfasından teyit edilmelidir. Başvuru formunun eksik veya Rule 47 koşullarına aykırı olması, şikâyetin incelenmemesine yol açabilir.

Başvuru formunda şikâyet nasıl kurulmalıdır?

AİHM başvurusu yalnız ulusal mahkeme dilekçelerinin tekrarından ibaret değildir. Her Sözleşme şikâyeti ayrı kurulmalıdır:

1. İhlal edildiği ileri sürülen Sözleşme maddesi belirlenir.
2. Şikâyete neden olan olay ve kamu gücü işlemi açıklanır.
3. İç hukukta bu şikâyetin hangi mercilere taşındığı gösterilir.
4. Nihai karar ve tarihleri belirtilir.
5. İhlalin neden devam ettiği veya ulusal makamlarca giderilmediği açıklanır.

AİHM ulusal dosyadaki bütün evrakı kendiliğinden araştıran bir mahkeme değildir. Başvurucunun şikâyetini Rule 47’ye uygun ve anlaşılır biçimde sunması gerekir.

Rule 39 geçici tedbir nedir?

Rule 39, AİHM İçtüzüğü m. 39 kapsamında Mahkemenin istisnai durumlarda taraf devlete geçici bir tedbir bildirmesidir. Tedbirin amacı, esas başvuru incelenirken yakın ve telafisi imkânsız zarar doğmasını önlemektir.

AİHM’in 2026 tarihli resmi Rule 39 portalı ve güncel uygulama talimatına göre tedbirler yalnız istisnai durumlarda ve sıkı inceleme sonucunda uygulanır. Göç alanında en tipik örnekler, sınır dışı veya iade hâlinde AİHS m. 2 veya m. 3 bakımından gerçek ve ağır risk doğan dosyalardır.

Mahkeme ayrıca belirli olağanüstü koşullarda tutukluluk veya sağlık durumuna ilişkin telafisi imkânsız riskleri de değerlendirebilir. Aile hayatı gibi diğer hak alanlarında Rule 39 uygulaması daha istisnaidir.

Rule 39 “her sınır dışı kararında” uygulanır mı?

Hayır. Rule 39 olağan bir yürütmeyi durdurma mekanizması değildir. Başvurucunun yalnız sınır dışı kararına itiraz ediyor olması yetmez. Mahkeme, gönderme gerçekleşirse ortaya çıkacak zararın:

• yakın,
• gerçek,
• ciddi ve
• telafisi imkânsız

olup olmadığını değerlendirir.

Bu nedenle soyut güvenlik kaygıları veya yalnız genel ülke koşulları yerine başvurucunun kişisel profili ve riskin somut temeli gösterilmelidir.

Önce ulusal durdurucu yollar kullanılmalıdır

AİHM’in güncel Rule 39 uygulama talimatı açık bir ilke ortaya koyar: sınır dışı veya iade dosyasında, göndermeyi durdurabilecek etkili ulusal hukuk yolları hâlen kullanılabiliyorsa başvurucu bunları önce tüketmelidir.

Bu nedenle Rule 39, Anayasa Mahkemesine tedbir talebi veya diğer etkili ulusal yollar atlanarak doğrudan Strasbourg’dan acil durdurma istemenin genel bir alternatifi değildir.

Ancak nihai ulusal kararın verilmesi çok yakınsa ve olumsuz kararın derhâl uygulanma riski varsa AİHM’in güncel uygulama talimatı, belirli koşullarda Rule 39 talebinin nihai karar beklenmeden de sunulabileceğini; talebin nihai kararın olumsuz çıkmasına bağlı olduğunun açıkça belirtilmesi gerektiğini ifade eder.

Rule 39 talebi ne zaman gönderilmelidir?

Talep mümkün olduğunca erken gönderilmelidir. AİHM’in Mart 2024 tarihli güncel uygulama talimatında, sınır dışı veya iade dosyalarında planlanan gönderme saatinden bir iş gününden daha kısa süre önce ulaşan taleplerin Mahkeme tarafından zamanında incelenemeyebileceği açıkça belirtilmektedir.

Bu nedenle “uçuş saatinden birkaç saat önce göndeririz” yaklaşımı son derece risklidir. Gönderme tarihi öğrenilir öğrenilmez belge ve risk dosyası tamamlanmalıdır.

Rule 39 talebi nasıl gönderilir?

AİHM’in özel Rule 39 Site sistemi, yalnız geçici tedbir taleplerinin elektronik olarak sunulması için kullanılmaktadır. Bu portal normal AİHM bireysel başvurusunun gönderileceği yer değildir.

Mahkemenin 2026 güncel portalı, Rule 39 talebinin yalnız geçici tedbir amaçlı olduğunu; başka tür başvuruların bu sistemde incelenmeden kapatılacağını açıkça belirtmektedir.

Rule 39 dosyasında hangi bilgiler bulunmalıdır?

AİHM’in güncel Practice Direction metnine göre talep yalnız başka dilekçelere atıf yapılarak kurulamaz. Risk ve belgeler tedbir talebinin içinde açıkça sunulmalıdır.

Göç dosyasında özellikle:

• başvurucunun kimlik bilgileri,
• gönderileceği ülke ve mümkünse bölge,
• planlanan sınır dışı/iade tarihi ve saati,
• nihai ulusal kararlar,
• AYM başvurusu ve varsa tedbir kararı veya tedbir ret bilgisi,
• kişisel riskin ayrıntılı açıklaması,
• işkence, tehdit, siyasi faaliyet veya özel durum delilleri,
• güncel sağlık belgeleri,
• güvenilir menşe ülke bilgileri

sunulmalıdır.

Rule 39 kararı bağlayıcı mıdır?

Evet. AİHM’in yerleşik yaklaşımına göre Rule 39 kapsamında bildirilen geçici tedbire uymamak, Sözleşme m. 34 ile güvence altına alınan bireysel başvuru hakkının etkinliğini zedeleyebilir ve ayrı bir Sözleşme ihlali doğurabilir.

Bu nedenle taraf devletler AİHM’in geçici tedbir kararını dikkate almak ve kararda belirtilen önlemi uygulamakla yükümlüdür.

Rule 39 kararı esas hakkında kazanmak anlamına gelir mi?

Hayır. Rule 39 kararı ne başvurunun kabul edilebilir bulunduğu ne de Sözleşme’nin ihlal edildiğinin tespit edildiği anlamına gelir. Tedbir, yalnız geri döndürülemez durum ortaya çıkmadan Mahkemenin dosyayı inceleme imkânını korur.

Mahkeme tedbiri daha sonra kaldırabilir, değiştirebilir veya belirli bir süreyle sınırlayabilir.

AYM tedbiri ile AİHM Rule 39 arasındaki fark

AİHM başvurusunda sık yapılan hatalar

1. Eski 6 aylık süreyi kullanmak; güncel süre 4 aydır.
2. Anayasa Mahkemesi gibi etkili iç hukuk yollarını tüketmeden başvurmak.
3. Rule 39 portalını normal bireysel başvuru için kullanmak.
4. Rule 39 talebini uçuş veya gönderme saatinden hemen önce sunmak.
5. Yalnız önceki dilekçelere atıf yapıp riskin kendisini Rule 39 talebinde açıklamamak.
6. Genel ülke raporlarını kişisel riskle ilişkilendirmemek.
7. Rule 47’ye uygun eksiksiz başvuru formu göndermemek.
8. Rule 39 verilmesini esas davada ihlal kararı verilmiş gibi yorumlamak.

Avukat için Strasbourg kontrol listesi

1. Hangi ulusal kararın iç hukuk yollarını tükettiğini tespit edin.
2. Dört aylık AİHM süresini nihai kararın öğrenilme tarihinden itibaren kontrol edin.
3. AYM’nin tüketilmesi gereken etkili yol olup olmadığını dosya özelinde değerlendirin.
4. Başvuru formunu güncel Rule 47 şartlarına göre doldurun.
5. Esas AİHM başvurusu ile Rule 39 talebini ayrı prosedürler olarak yönetin.
6. Gönderme tarihi varsa bunu açık belgeyle gösterin.
7. Rule 39 talebini mümkün olduğunca erken sunun; son bir iş gününe bırakmayın.
8. Riskin kişisel, gerçek ve telafisi imkânsız niteliğini belgeleyin.
9. Ulusal mahkeme ve AYM kararlarının okunaklı örneklerini ekleyin.
10. Rule 39 portalının yalnız acil tedbir için olduğunu unutmayın; normal başvuru posta usulüne tabidir.

Kaynakça ve ileri okuma

• European Court of Human Rights – Apply to the Court / Rule 47
• ECHR – Applying for interim measures
• ECHR Rule 39 Site – resmi geçici tedbir portalı
• ECHR – Practice Direction on Requests for Interim Measures, güncel Rule 39 usulü
• ECHR – Practical Guide on Admissibility Criteria, güncel 4 aylık süre
• Anayasa Mahkemesi – Bireysel başvuru kaynakları
• İzmir Barosu Göç ve İltica Komisyonu, Mülteci Hukuku Rehberi, güncellenmiş 2. baskı, 2023.