Uluslararası Koruma Başvuru ve Statü Sahiplerinin Hakları: Kimlik, Sağlık, Eğitim, Çalışma, Sosyal Yardım ve Adli Yardım

Uluslararası koruma başvuru sahibi ile mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma statüsü sahibi kişiler Türkiye’de aynı hak rejimine tabi değildir. Bazı haklar başvuru aşamasında başlar; bazıları statü kazanıldıktan sonra genişler; çalışma ve seyahat gibi bazı alanlarda ise statünün türüne göre farklı kurallar uygulanır.

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK), bu hakları tek bir maddede toplamamıştır. Avukatlık ve danışmanlık m. 81’de, kimlik m. 83’te, seyahat belgesi m. 84’te, eğitim-sağlık-sosyal yardım ve çalışma m. 89’da, gizlilik ve kişisel dosyaya erişim ise m. 94’te düzenlenir. Bu rehber, uluslararası koruma başvuru ve statü sahiplerinin temel haklarını tek bir pratik çerçevede bir araya getirir.

Başvuru sahibi ile statü sahibi arasındaki fark neden önemlidir?

Uluslararası koruma başvuru sahibi, başvurusu hakkında henüz son karar verilmemiş kişidir. Statü sahibi ise mülteci, şartlı mülteci veya ikincil koruma statülerinden birini kazanmış kişidir.

Bu ayrım özellikle çalışma hakkı, kimlik belgesi, seyahat belgesi ve bazı ikamet yükümlülüklerinde belirleyicidir. “Uluslararası koruma altındayım” ifadesi tek başına hangi hakların kullanılabileceğini belirlemeye yetmez; kişinin başvuru sahibi mi, mülteci mi, şartlı mülteci mi yoksa ikincil koruma statüsü sahibi mi olduğu tespit edilmelidir.

Kimlik belgesi ve Türkiye’de yasal kalış

Uluslararası koruma başvuru sahibi için YUKK m. 76 kapsamında başvuru sahibi kimlik belgesi düzenlenir. Statü verildikten sonra ise YUKK m. 83 kapsamında uluslararası koruma statüsü sahibi kimlik belgesi düzenlenir.

YUKK m. 83’e göre:

• mülteci statüsü verilenlere yabancı kimlik numarasını içeren üç yıl süreli kimlik belgesi,
• şartlı mülteci ve ikincil koruma statüsü verilenlere yabancı kimlik numarasını içeren bir yıl süreli kimlik belgesi

düzenlenir. Bu belgeler harca tabi değildir ve ikamet izni yerine geçer.

Kimlik belgesi yalnız idari bir kart değildir. Sağlık, eğitim, sosyal yardım, çalışma ve çeşitli kamu hizmetlerine erişimde yabancı kimlik numarası temel tanımlayıcıdır. UNHCR Türkiye de kayıt ve kimlik belgesini Türkiye’de hukuki kalış ve hizmetlere erişim bakımından temel unsur olarak tanımlamaktadır.

Seyahat belgesi hakkı

YUKK m. 84, uluslararası koruma statüsüne göre farklı seyahat belgesi rejimleri kurar.

• Mültecilere, 1951 Cenevre Sözleşmesi’nde öngörülen seyahat belgesi valiliklerce düzenlenir.
• Şartlı mülteci ve ikincil koruma statüsü sahiplerinin seyahat belgesi talepleri 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun 18. maddesi çerçevesinde değerlendirilir.

Bu nedenle “uluslararası koruma statüsü sahibi herkes aynı seyahat belgesini alır” şeklinde bir genelleme doğru değildir.

Eğitim hakkı

YUKK m. 89/1, uluslararası koruma başvuru sahibi veya statü sahibi kişi ile aile üyelerinin ilköğretim ve ortaöğretim hizmetlerinden faydalanacağını düzenler.

UNHCR Türkiye’nin 2026 tarihli güncel eğitim bilgilendirmesi de Türkiye’de bulunan uluslararası koruma başvuru sahipleri, statü sahipleri ve geçici koruma kapsamındaki çocukların ilköğretim ve ortaöğretime ücretsiz erişim hakkı bulunduğunu vurgulamaktadır.

Okula kayıt işlemlerinde yabancı kimlik numarası, adres ve öğrencinin önceki eğitimine ilişkin belgeler önem taşır. Belge eksikliği olan çocuklar bakımından Millî Eğitim Bakanlığı uygulaması ve İl/İlçe Millî Eğitim Müdürlüklerinin güncel prosedürleri ayrıca takip edilmelidir.

Sağlık hizmetlerine erişim

YUKK m. 89/3, uluslararası koruma başvuru sahibi veya statü sahibi kişilerden herhangi bir sağlık güvencesi olmayan ve ödeme gücü bulunmayanların 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu hükümlerine tabi olacağını düzenler.

Genel sağlık sigortası primlerinin ödenebilmesi için Göç İdaresi bütçesine ödenek konulur; ödeme gücüne göre primin tamamı veya belirli bir oranı kişiden talep edilebilir.

Ancak kişinin başka bir sağlık güvencesi veya ödeme gücü bulunduğu ya da başvurunun yalnız tıbbi tedavi görmek amacıyla yapıldığı sonradan anlaşılırsa, genel sağlık sigortalılığının sona erdirilmesi için Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirim yapılabilir ve yapılan tedavi/ilaç giderleri kişiden geri istenebilir.

Sosyal yardım ve sosyal hizmetler

YUKK m. 89/2, ihtiyaç sahibi başvuru sahibi veya uluslararası koruma statüsü sahibi kişilerin sosyal yardım ve hizmetlere erişiminin sağlanabileceğini düzenler.

Bu hüküm bütün başvuru ve statü sahiplerine otomatik ve aynı miktarda nakdi yardım yapılacağı anlamına gelmez. Yardımın türü; kişinin gelir durumu, aile yapısı, engellilik, yaş, çocukların ihtiyaçları, sağlık koşulları ve ilgili yardım programının şartlarına göre belirlenebilir.

Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları, sosyal hizmet merkezleri, belediyeler ve uygun programlarda diğer kurumlar başvurulabilecek başlıca kanallardır. UNHCR ve ortak kuruluşları da belirli durumlarda sosyal, psikolojik veya yönlendirme desteği sağlayabilmektedir.

Çalışma hakkı statüye göre nasıl değişir?

Uluslararası koruma hukukunda çalışma hakkı bakımından en önemli ayrım başvuru sahibi/şartlı mülteci ile mülteci/ikincil koruma statüsü sahibi arasındadır.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının 2026 tarihli güncel açıklamaları da uluslararası koruma başvuru sahibi ve şartlı mültecilerin başvuru tarihinden altı ay sonra çalışma izni için başvurabileceğini; mülteci ve ikincil koruma statüsü sahiplerinin ise statüden itibaren çalışma hakkına sahip olduğunu doğrulamaktadır.

Başvuru sahibi ve şartlı mülteci çalışma izni olmadan çalışabilir mi?

Kural olarak hayır. Başvuru sahibi ve şartlı mülteci çalışmaya başlamadan önce çalışma izni almak zorundadır. Çalışma izni başvurusu uluslararası koruma başvuru tarihinden altı ay sonra yapılabilir.

Bu gruba verilen çalışma izni, genel çalışma izinlerinden farklı olarak ikamet izni yerine geçmez. Göç İdaresi ve Çalışma Bakanlığının güncel SSS sayfalarında bu ayrım açıkça belirtilmektedir.

Mülteci ve ikincil koruma statüsünde çalışma

Mülteci ve ikincil koruma statüsü sahibi kişiler statü almalarından itibaren bağımlı veya bağımsız olarak çalışabilir. Bu kişilerin uluslararası koruma statü sahibi kimlik belgesi çalışma izni yerine geçer.

Bununla birlikte yabancıların çalışamayacağı meslek ve işler hakkındaki özel kanunlar saklıdır. Ayrıca iş piyasasındaki durum ve ekonomik şartlar gerektirirse belirli sektör, meslek, iş kolu veya coğrafi alan bakımından sınırlama getirilebilir. YUKK m. 89, Türkiye’de üç yıl ikamet eden, Türk vatandaşıyla evli olan veya Türk vatandaşı çocuğu bulunan mülteci ve ikincil koruma statüsü sahipleri bakımından bu sınırlamaların uygulanmayacağını düzenler.

Adli yardım ve avukatla temsil hakkı

YUKK m. 81’e göre başvuru sahibi ve uluslararası koruma statüsü sahibi kişiler, bu kısım kapsamındaki iş ve işlemlerde avukat tarafından temsil edilebilir.

Avukatlık ücretini karşılama imkânı bulunmayan kişilere, yargısal başvurularda 1136 sayılı Avukatlık Kanunu’nun adli yardım hükümlerine göre avukatlık hizmeti sağlanabilir. UNHCR Türkiye’nin 2026 tarihli güncel adli yardım bilgilendirmesi; sınır dışı, idari gözetim, uluslararası koruma ret kararları, başvurunun geri çekilmesi, kabul edilemez başvuru ve çeşitli özel hukuk uyuşmazlıklarında baroların adli yardım bürolarına başvurulabileceğini belirtmektedir.

Adli yardım hakkı yalnız göç hukuku uyuşmazlıklarıyla sınırlı değildir. Boşanma, velayet, kira, iş ve bazı medeni hukuk uyuşmazlıklarında da ekonomik koşullar ve ilgili adli yardım kriterleri çerçevesinde başvuru yapılabilir.

Sivil toplum kuruluşlarından danışmanlık

YUKK m. 81/3, başvuru sahibi ve statü sahiplerinin sivil toplum kuruluşları tarafından sağlanan danışmanlık hizmetlerinden yararlanabileceğini açıkça düzenler.

Bu danışmanlık; hukuki yönlendirme, psikososyal destek, tercümanlık desteğine yönlendirme, sosyal yardım mekanizmaları ve kamu kurumlarına erişim konusunda bilgi verme gibi alanları kapsayabilir. Ancak bir sivil toplum kuruluşunun danışmanlığı, avukat tarafından yürütülmesi gereken hukuki temsilin yerine geçmez.

Kişisel dosyanın gizliliği ve dosyaya erişim

YUKK m. 94, uluslararası koruma başvuru sahibi ve statü sahibi kişinin bilgi ve belgelerinde gizlilik ilkesini kabul eder.

Başvuru sahibi veya statü sahibi ile yasal temsilcisi ya da avukatı, kişinin kişisel dosyasındaki belgeleri inceleyebilir ve örneklerini alabilir. Ancak milli güvenlik ve kamu düzeninin korunması ile suç işlenmesinin önlenmesine ilişkin belirli belgeler bu erişimin dışında bırakılabilir.

Bu hak özellikle ret, sona erme, iptal, kabul edilemez başvuru veya geri çekilmiş sayılma kararlarına karşı dava hazırlanırken önemlidir. Mülakat tutanağı, değerlendirme raporu ve diğer dosya belgeleri idari işlemin gerekçesini anlamak için kritik olabilir.

Temel eğitim ve sağlık hakları sınırlandırılabilir mi?

YUKK m. 90, yükümlülüklerini yerine getirmeyenler veya başvurusu/statüsü hakkında olumsuz karar verilen kişiler bakımından bazı haklara sınırlama getirilebilmesine izin verir. Ancak Kanun eğitim ve temel sağlık haklarını bu sınırlamanın dışında tutar.

UNHCR Türkiye’nin güncel hak ve yükümlülükler açıklaması da eğitim ve sağlık hizmetlerine erişimin, usulî yükümlülüklerin yerine getirilmemesi nedeniyle genel olarak ortadan kaldırılmaması gerektiğini vurgulamaktadır.

Haklardan yararlanırken hangi belge ve kayıtlar önemlidir?

• Uluslararası Koruma Başvuru Sahibi Kimlik Belgesi veya Uluslararası Koruma Statü Sahibi Kimlik Belgesi,
• yabancı kimlik numarası,
• güncel adres kaydı,
• çocukların eğitim belgeleri,
• sağlık ve gelir durumunu gösteren belgeler,
• çalışma izni gereken kişiler bakımından çalışma izni veya muafiyet belgesi,
• adli yardım başvurularında ekonomik durum ve uyuşmazlığa ilişkin belgeler.

Haklara erişimde pratik kontrol listesi

1. Kişinin başvuru sahibi mi, mülteci mi, şartlı mülteci mi, ikincil koruma statüsü sahibi mi olduğunu belirleyin.
2. Kimlik belgesinin ve yabancı kimlik numarasının aktifliğini kontrol edin.
3. Adres kaydının güncel olduğundan emin olun.
4. Sağlık güvencesi ve ödeme gücü bakımından YUKK m. 89 koşullarını değerlendirin.
5. Çalışma konusunda kişinin statüsüne göre çalışma izni gerekip gerekmediğini belirleyin.
6. Çocukların eğitim kaydı için İl/İlçe Millî Eğitim Müdürlüğü ve okul kayıt prosedürlerini kontrol edin.
7. İhtiyaç halinde SYDV, sosyal hizmet merkezi ve baro adli yardım bürosuna başvuru yollarını değerlendirin.
8. Hukuki uyuşmazlık varsa kişisel dosyaya erişim ve belge örneği talebini gecikmeden yapın.

Kaynakça ve ileri okuma

• Göç İdaresi Başkanlığı – 6458 sayılı YUKK, özellikle m. 81, 83, 84, 88-90 ve 94
• UNHCR Türkiye – Uluslararası koruma başvuru sahiplerinin hak ve yükümlülükleri
• UNHCR Türkiye – Adli yardım
• UNHCR Türkiye – Eğitim SSS
• Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı – Çalışma İzni SSS
• Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı – Uluslararası koruma sağlanan yabancılar
• İzmir Barosu Göç ve İltica Komisyonu, Mülteci Hukuku Rehberi, güncellenmiş 2. baskı, 2023.