Düzensiz Göç ve Sınır Dışı Etme: Yabancılar İçin Hukuki Rehber

Düzensiz göç, yalnızca bir yabancının Türkiye’ye hukuka aykırı yollardan girmesi anlamına gelmez. Türkiye’ye yasal yollarla girdikten sonra vize, vize muafiyeti, ikamet veya çalışma hakkına ilişkin sürelere uyulmaması da yabancının göç hukuku bakımından düzensiz statüye düşmesine yol açabilir. Bununla birlikte düzensiz statü, sınır dışı edilme, idari gözetim ve Türkiye’ye giriş yasağı aynı hukuki kurumlar değildir.

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK), sınır dışı etme kararının hangi hâllerde alınabileceğini, hangi yabancıların sınır dışı edilemeyeceğini, Türkiye’yi terke davet usulünü, geri gönderme merkezlerindeki idari gözetimi ve bu kararlara karşı başvuru yollarını ayrı ayrı düzenler. Bu rehber, süreci bir bütün olarak anlamak isteyen yabancılar, yakınları ve uygulayıcılar için temel hukuki çerçeveyi bir araya getirmektedir.

Düzensiz göç nedir?

Düzensiz göç, bir yabancının ülkeye giriş, ülkede kalış veya ülkeden çıkış bakımından göç mevzuatının öngördüğü koşullara uygun olmayan bir durumda bulunmasını ifade eder. Bu durum, ülkeye gerekli giriş şartları sağlanmadan girilmesiyle ortaya çıkabileceği gibi, tamamen yasal bir girişten sonra vize veya ikamet süresinin aşılması nedeniyle de doğabilir.

Vize veya vize muafiyeti süresinin aşılması, ikamet izninin sona ermesi ya da iptal edilmesi, çalışma izni olmaksızın çalışma, Türkiye’ye yasal giriş veya Türkiye’den yasal çıkış kurallarının ihlali gibi hâller göç hukuku bakımından farklı sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle düzensiz göç kavramı kişinin vatandaşlığını veya kişisel niteliğini değil, belirli bir anda Türkiye’deki hukuki kalış durumunu anlatır.

Düzensiz göç ile sınır dışı etme aynı şey midir?

Hayır. Bir yabancının Türkiye’deki kalışının düzensiz hâle gelmesi, tek başına sınır dışı işleminin bütün hukuki şartlarının oluştuğu anlamına gelmez. Sınır dışı kararı, YUKK’ta öngörülen sebeplerden birine dayanmalı ve yetkili makam tarafından alınmalıdır. Ayrıca yabancının kişisel durumu ve gönderileceği ülkedeki riskler de değerlendirilmelidir.

Bu nedenle bir dosyada en az üç ayrı soru sorulmalıdır: Yabancı hakkında YUKK m.54 kapsamında bir sınır dışı sebebi var mı? YUKK m.55 kapsamında sınır dışı kararının alınmasını engelleyen kişisel bir durum bulunuyor mu? Karar alınabilse bile geri göndermeme ilkesi nedeniyle yabancının belirli bir ülkeye gönderilmesi yasak mı?

Sınır dışı etme kararını kim verir?

YUKK m.53 uyarınca sınır dışı etme kararı, Göç İdaresi Başkanlığının ilgili merkez teşkilatının talimatı üzerine veya resen valilikler tarafından alınır. Kolluğun yabancıyı yakalaması, tutanak düzenlemesi veya geri gönderme merkezine sevke ilişkin işlem yapması tek başına sınır dışı kararı değildir.

YUKK m.54 kapsamındaki bir yabancının kolluk tarafından yakalanması hâlinde durum valiliğe bildirilir. Sınır dışı kararı alınması gerektiği değerlendirilen yabancı hakkında karar valilik tarafından verilir ve değerlendirme ile karar süresi kırk sekiz saati geçemez.

Kimler hakkında sınır dışı etme kararı alınabilir?

YUKK m.54, sınır dışı etme kararı alınacak yabancıları ayrıntılı biçimde saymaktadır. Uygulamada sık karşılaşılan nedenler arasında Türkiye’ye giriş, vize ve ikamet işlemlerinde gerçek dışı bilgi veya sahte belge kullanılması; vize veya vize muafiyeti süresinin kanunda belirtilen sınırı aşması; ikamet izninin iptal edilmesi; ikamet süresi sona erdikten sonra süresinde çıkış yapılmaması; çalışma izni olmadan çalışılması; yasal giriş veya çıkış hükümlerinin ihlal edilmesi ve hakkında giriş yasağı bulunduğu hâlde Türkiye’ye gelinmesi yer alır.

Kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturduğu değerlendirilen yabancılar da YUKK m.54 kapsamında sınır dışı kararıyla karşılaşabilir. Ancak özellikle kamu düzeni ve kamu güvenliği gerekçelerinde, işlemin somut olayla bağlantılı ve bireyselleştirilmiş bir gerekçeye dayanması hukuki denetim bakımından önem taşır.

Geri göndermeme ilkesi nedir?

Geri göndermeme ilkesi, yabancılar ve uluslararası koruma hukukunun temel güvencelerinden biridir. YUKK m.4 uyarınca hiç kimse; işkenceye, insanlık dışı veya onur kırıcı ceza ya da muameleye tabi tutulacağı veya ırkı, dini, tabiiyeti, belirli bir toplumsal gruba mensubiyeti ya da siyasi düşüncesi nedeniyle hayatının veya özgürlüğünün tehdit altında bulunacağı bir yere gönderilemez.

Bu nedenle sınır dışı kararı alınabilmesi ile kararın belirli bir ülkeye gönderme suretiyle fiilen uygulanabilmesi aynı hukuki mesele değildir. Menşe ülke veya kabul edecek üçüncü ülke bakımından gerçek bir kötü muamele ya da yaşam ve özgürlük riski bulunuyorsa geri gönderme yasağı ayrıca değerlendirilmelidir.

Hangi yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınmaz?

YUKK m.55, m.54 kapsamına girseler dahi bazı yabancılar hakkında sınır dışı kararı alınmamasını öngörmektedir. Sınır dışı edileceği ülkede ölüm cezası, işkence, insanlık dışı veya onur kırıcı ceza ya da muamele riski bulunduğuna ilişkin ciddi emare olan kişiler bunların başında gelir.

Ciddi sağlık sorunları, yaş veya hamilelik nedeniyle seyahati riskli görülenler; hayati tehlike arz eden hastalığı için tedavisi devam ederken gönderileceği ülkede tedavi imkânı bulunmayanlar; mağdur destek sürecinden yararlanmakta olan insan ticareti mağdurları ile tedavileri tamamlanıncaya kadar psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağdurları da özel koruma kapsamındadır.

Bu değerlendirme her yabancı için ayrı yapılmalıdır. İnsan ticareti mağdurları bakımından koruma sisteminin ayrıntıları için İnsan Ticareti Mağdurları ve Uluslararası Koruma rehberine de bakılabilir.

Sınır dışı etme kararı nasıl tebliğ edilir?

Sınır dışı etme kararı gerekçeleriyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir. Yabancı bir avukat tarafından temsil edilmiyorsa kararın sonucu, başvuru usulleri ve süreleri konusunda ayrıca bilgilendirilmesi gerekir.

Kararın hangi maddi olgulara ve hangi hukuki sebebe dayandığının anlaşılabilir olması, yabancının etkili biçimde dava açabilmesi bakımından önemlidir. Tebligat ve bilgilendirme eksiklikleri de yargısal denetimde ayrıca ele alınabilir.

Sınır dışı etme kararına karşı kaç gün içinde dava açılır?

YUKK m.53/3 uyarınca yabancı, yasal temsilcisi veya avukatı, sınır dışı etme kararına karşı kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir. Mahkemeye başvuran kişinin, başvurusunu sınır dışı etme kararını veren makama da bildirmesi gerekir.

21 Kasım 2024 tarihli ve 7533 sayılı Kanunla yapılan değişiklik sonrasında, idarenin savunmasının verilmesi veya savunma süresinin geçmesiyle dosya tekemmül etmiş sayılır. Duruşma yapılması mahkemenin takdirindedir. Başvuru, dosyanın tekemmülünden; ara karar veya duruşma gereken hâllerde ise bu işlemlerin tamamlanmasından itibaren on beş gün içinde sonuçlandırılır. Mahkemenin kararı kesindir.

Dava açılması sınır dışı işlemini durdurur mu?

YUKK m.53/3, yabancının rızası saklı olmak üzere, dava açma süresi içinde ve süresinde yargı yoluna başvurulmuşsa yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancının sınır dışı edilmemesini öngörür. Bu koruma, kanundan kaynaklanan özel bir uygulama yasağıdır.

Bununla birlikte dava açıldığının sınır dışı kararını veren idari makama gecikmeden bildirilmesi, özellikle işlemin fiilen uygulanmasının önlenmesi bakımından önem taşır.

Türkiye’yi terke davet nedir?

Her sınır dışı kararı yabancının derhâl geri gönderme merkezine alınarak zorla ülkeden çıkarılması anlamına gelmez. YUKK m.56 uyarınca şartları bulunan yabancıya Türkiye’yi kendiliğinden terk etmesi için on beş günden az ve otuz günden fazla olmayacak bir süre verilebilir. Bu kişiye harca tabi olmayan Çıkış İzin Belgesi düzenlenir.

Kaçma veya kaybolma riski bulunanlar, yasal giriş veya çıkış kurallarını ihlal edenler, sahte belge kullananlar, asılsız belgelerle ikamet izni almaya çalışanlar veya aldığı tespit edilenler ile kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı bakımından tehdit oluşturduğu değerlendirilenlere bu süre verilmez.

Terke davet edilen yabancı süresinde çıkarsa ne olur?

YUKK m.9 uyarınca, m.56 kapsamında Türkiye’yi terke davet edilen ve kendisine tanınan sürede ülkeden ayrılan yabancı hakkında Türkiye’ye giriş yasağı kararı alınmayabilir. Buradaki “alınmayabilir” ifadesi otomatik bir hak değil, kanunun idareye tanıdığı bir değerlendirme alanıdır.

Yabancının süresinde çıkış yapması, özellikle sonraki Türkiye’ye girişleri bakımından önemli olabilir. Vize veya ikamet ihlalinden doğan harç ve para cezası yükümlülükleri ise ayrıca değerlendirilir.

Türkiye’ye giriş yasağı nedir?

Sınır dışı etme ile giriş yasağı birbirinden farklı iki idari işlemdir. Sınır dışı etme yabancının Türkiye’den çıkarılmasıyla ilgiliyken, giriş yasağı belirli bir süre yeniden Türkiye’ye girişini engeller.

YUKK m.9 kapsamında giriş yasağının süresi kural olarak en fazla beş yıldır. Kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından ciddi tehdit bulunması hâlinde bu süre Göç İdaresi Başkanlığınca en fazla on yıl daha artırılabilir.

Vize veya ikamet süresi sona eren yabancının ihlal durumu yetkili makamlarca tespit edilmeden önce Türkiye dışına çıkmak amacıyla valiliğe başvurması, hakkında sınır dışı kararı alınması, para cezalarını ödemesi ve Bakanlıkça belirlenen ihlal sürelerini aşmaması hâlinde giriş yasağı uygulanmaması mümkün olabilir.

İdari gözetim nedir?

İdari gözetim, ceza soruşturması nedeniyle uygulanan tutuklama değildir. Sınır dışı işlemlerinin yürütülmesi amacıyla YUKK kapsamında uygulanabilen ve kişinin özgürlüğünü sınırlayan idari bir tedbirdir.

YUKK m.57/2 uyarınca hakkında sınır dışı etme kararı alınmış yabancılardan kaçma ve kaybolma riski bulunan, giriş veya çıkış kurallarını ihlal eden, sahte ya da asılsız belge kullanan, kendisine tanınan çıkış süresinde mazeretsiz olarak çıkmayan veya kamu düzeni, kamu güvenliği ya da kamu sağlığı açısından tehdit oluşturduğu değerlendirilenler hakkında valilik tarafından idari gözetim kararı alınabilir veya YUKK m.57/A uyarınca idari gözetime alternatif yükümlülükler getirilebilir.

İdari gözetimin bütün ayrıntıları, süreler, aylık inceleme ve sulh ceza hâkimi denetimi için İdari Gözetim ve Geri Gönderme Merkezleri rehberine bakılabilir.

İdari gözetim ne kadar sürebilir?

Geri gönderme merkezlerindeki idari gözetim süresi kural olarak altı ayı geçemez. Ancak sınır dışı işleminin yabancının iş birliği yapmaması veya ülkesiyle ilgili doğru bilgi ya da belgeleri vermemesi nedeniyle tamamlanamaması hâlinde süre en fazla altı ay daha uzatılabilir.

İdari gözetimin devamının gerekli olup olmadığı valilik tarafından her ay düzenli olarak değerlendirilmelidir. Gerektiğinde otuz günlük süre beklenmeden de değerlendirme yapılabilir. Gözetimin devamını gerektiren şartların ortadan kalkması hâlinde idari gözetim sonlandırılmalıdır.

İdari gözetime alternatif yükümlülükler nelerdir?

YUKK m.57/A, geri gönderme merkezinde tutma yerine daha hafif tedbirlerin uygulanabilmesini sağlar. Kanunda şu alternatif yükümlülükler sayılmıştır:

• Belirli bir adreste ikamet etme,
• Bildirimde bulunma,
• Aile temelli geri dönüş,
• Geri dönüş danışmanlığı,
• Kamu yararına hizmetlerde gönüllülük esasıyla görev alma,
• Teminat,
• Elektronik izleme.

Bir veya birden fazla alternatif yükümlülük birlikte uygulanabilir ve bu yükümlülüklerin uygulanma süresi yirmi dört ayı geçemez. YUKK m.57/2 kapsamında olup idari gözetim altına alınmayan yabancılara 57/A’da sayılan yükümlülüklerden birinin veya birkaçının getirilmesi zorunludur.

İdari gözetim kararına nasıl itiraz edilir?

Sınır dışı kararına karşı başvuru ile idari gözetime karşı başvuru aynı değildir. Sınır dışı etme kararının yargısal denetimi idare mahkemesinde yapılırken, idari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimine başvurulur.

İdari gözetim altındaki yabancı, yasal temsilcisi veya avukatı sulh ceza hâkimine başvurabilir. Başvuru idari gözetimi kendiliğinden durdurmaz. Sulh ceza hâkimi incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır ve karar kesindir. Gözetim şartlarının sonradan değişmesi veya ortadan kalkması hâlinde yeniden başvuru yapılabilir.

Elektronik izleme kararına itiraz edilebilir mi?

Elektronik izleme, YUKK m.57/A kapsamındaki alternatif yükümlülüklerden biridir. Elektronik izleme yükümlülüğü getirilen yabancı, yasal temsilcisi veya avukatı bu karara karşı sulh ceza hâkimine başvurabilir. Başvuru yükümlülüğü kendiliğinden durdurmaz ve hâkimliğin incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırması öngörülmüştür.

Geri gönderme merkezi nedir?

Geri gönderme merkezleri, haklarında idari gözetim kararı bulunan yabancıların sınır dışı işlemleri yürütülürken tutulduğu merkezlerdir. Geri gönderme merkezi bir ceza infaz kurumu değildir; burada tutulmanın hukuki dayanağı idari gözetim kararıdır.

Özgürlüğün kısıtlanması söz konusu olduğundan idari gözetimin kanuni sebebe dayanması, gerekçeli olması, ölçülü uygulanması ve yargısal denetime açık bulunması gerekir.

Geri gönderme merkezinde bulunan yabancıların hakları nelerdir?

YUKK m.59 uyarınca geri gönderme merkezlerinde bulunan yabancılara, bedelini karşılayamadıkları acil ve temel sağlık hizmetlerinin sağlanması gerekir. Yabancının yakınlarına, notere, yasal temsilcisine ve avukatına erişebilmesi; telefon hizmetinden yararlanabilmesi ve ilgili koşullarda konsolosluk görevlileri ile Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği görevlileriyle görüşebilmesi güvence altındadır.

Çocuklarla ilgili bütün işlemlerde çocuğun yüksek yararı gözetilmeli; eğitim ve öğretime erişim ile aile hayatının korunması dikkate alınmalıdır.

Avukatlık ücretini karşılayamayan yabancı hukuki yardım alabilir mi?

İdari gözetim işlemine karşı yargı yoluna başvuran ve avukatlık ücretini karşılama imkânı bulunmayan yabancılara, talepleri hâlinde 1136 sayılı Avukatlık Kanununun adli yardıma ilişkin hükümleri çerçevesinde avukatlık hizmeti sağlanabilir.

Yabancılar hukukundaki başvuru sürelerinin kısa olması, tebligatın ve mevcut belgelerin gecikmeden incelenmesini özellikle önemli hâle getirir.

Uluslararası koruma başvurusu sınır dışı işlemini nasıl etkiler?

Düzensiz giriş veya düzensiz kalış ile uluslararası koruma ihtiyacı birbirinden ayrı değerlendirilmelidir. Bir kişinin Türkiye’ye düzensiz biçimde girmiş olması tek başına uluslararası koruma ihtiyacının bulunmadığını göstermez.

Diğer taraftan uluslararası koruma başvurusu bulunması da her durumda yabancı hakkında hiçbir sınır dışı işlemi yapılamayacağı anlamına gelmez. Somut olayda sınır dışı kararının hukuki sebebi, geri göndermeme ilkesi, m.55 kapsamındaki koruyucu hükümler ve yabancının kişisel riskleri birlikte değerlendirilmelidir.

Gönüllü geri dönüş ile sınır dışı aynı şey midir?

Hayır. Gönüllü geri dönüş, kişinin menşe ülkesine özgür ve bilgilendirilmiş iradesiyle dönmesi esasına dayanır. Zorla sınır dışı etmeden farklıdır. Gönüllülüğün gerçekliği, kişinin baskı altında bulunup bulunmadığı ve geri gönderme yasağı doğuran bir riskin mevcut olup olmadığı ayrıca değerlendirilmelidir.

Bu konudaki ayrıntılı hukuki değerlendirme için Gönüllü Geri Dönüşte Gerçek Rıza, Geri Gönderme Yasağı ve Hukuki Denetim rehberine bakılabilir.

Sınır dışı edilecek yabancının seyahat masraflarını kim karşılar?

YUKK m.60 uyarınca sınır dışı edilecek yabancının seyahat masraflarının kural olarak kendisi tarafından karşılanması esastır. Yabancının yeterli parasının bulunmaması veya yalnız kısmi ödeme gücüne sahip olması hâllerinde kanunda farklı ödeme ve tahsil mekanizmaları düzenlenmiştir.

Yabancının kalışını veya dönüşünü garanti eden gerçek veya tüzel kişilerin sorumluluğu ile çalışma izni bulunmayan yabancıları çalıştıran işverenlerin yükümlülükleri ayrıca ilgili mevzuat çerçevesinde değerlendirilir.

Sınır dışı dosyasında hangi hususlar birlikte incelenmelidir?

Sınır dışı uyuşmazlığında yalnızca yabancının vize veya ikamet ihlali yapıp yapmadığına bakmak çoğu zaman yeterli değildir. İşlemin yetkili makam tarafından tesis edilip edilmediği, sınır dışı sebebinin somut olayda gerçekten mevcut olup olmadığı, kararın gerekçesi, tebligat, yabancının aile ve özel hayatı, Türkiye’deki sosyal bağları, çocuklarının durumu, sağlık koşulları, uluslararası koruma iddiaları ve gönderileceği ülkedeki riskler birlikte ele alınmalıdır.

İdari gözetim varsa ayrıca özgürlük kısıtlamasının neden gerekli olduğu, daha hafif bir alternatif yükümlülüğün yeterli olup olmayacağı, aylık değerlendirmelerin yapılıp yapılmadığı ve gözetimin azami süreleri de incelenmelidir.

Sık Sorulan Sorular

Düzensiz göçmen olmak otomatik olarak sınır dışı edilmek anlamına gelir mi?

Hayır. Düzensiz statü sınır dışı sürecine yol açabilir; ancak kararın YUKK m.54 kapsamında hukuki bir sebebe dayanması ve m.55 ile geri göndermeme ilkesi kapsamındaki korumaların ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Sınır dışı kararına kaç gün içinde dava açılır?

Güncel YUKK m.53/3 uyarınca sınır dışı kararının tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurulabilir.

Sınır dışı kararına dava açılması sınır dışı işlemini durdurur mu?

Yabancının rızası saklı olmak üzere, dava açma süresi içinde ve süresinde dava açılmışsa yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilemez.

İdari gözetim ile sınır dışı kararı aynı şey midir?

Hayır. Sınır dışı kararı yabancının Türkiye’den çıkarılmasına ilişkin idari işlemdir. İdari gözetim ise sınır dışı sürecinde uygulanabilen, kişinin özgürlüğünü sınırlayan ayrı bir tedbirdir.

İdari gözetim kararına nereye başvurulur?

İdari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimine başvurulur. Sınır dışı etme kararına karşı ise idare mahkemesinde dava açılır.

Geri gönderme merkezinde en fazla ne kadar kalınabilir?

İdari gözetim kural olarak altı ayı geçemez. Yabancının iş birliği yapmaması veya ülkesiyle ilgili doğru bilgi ve belgeleri vermemesi nedeniyle sınır dışı işlemi tamamlanamıyorsa süre en fazla altı ay daha uzatılabilir.

Geri gönderme merkezine alınmadan alternatif tedbir uygulanabilir mi?

Evet. YUKK m.57/A kapsamında belirli adreste ikamet, bildirim, aile temelli geri dönüş, geri dönüş danışmanlığı, kamu yararına gönüllü hizmet, teminat ve elektronik izleme gibi alternatif yükümlülükler uygulanabilir.

Türkiye’yi terke davet edilen yabancıya ne kadar süre verilir?

Şartları bulunan yabancıya Türkiye’yi terk etmesi için on beş günden az ve otuz günden fazla olmayacak bir süre verilebilir.

Hakkında sınır dışı kararı bulunan herkes ülkesine gönderilebilir mi?

Hayır. Geri göndermeme ilkesi ve YUKK m.55 kapsamındaki koruyucu hükümler nedeniyle sınır dışı kararının belirli bir ülkeye fiilen uygulanması mümkün olmayabilir.

Sınır dışı edilen yabancı Türkiye’ye tekrar girebilir mi?

Bu durum yabancı hakkında giriş yasağı bulunup bulunmadığına, yasağın süresine, mevcut kamu alacaklarına ve sonraki giriş şartlarına bağlıdır. Sınır dışı etme ile Türkiye’ye giriş yasağı hukuken farklı işlemlerdir.