Ürün Güvenliği Nedir? Güvensiz Ürünler, GÜBİS ve Tüketici Hakları

⌃0⌄

İçerik türü Rehber

Ürün güvenliği, tüketicinin yalnızca satın alma anında değil, kullanım sürecinde de korunmasını sağlar. Güvensiz ürünler hem sağlık riski hem de hukuki sorumluluk doğurabilir. Bu rehberde ürün güvenliği nedir, GÜBİS nasıl kullanılır, oyuncak ve kırtasiye ürünlerinde nelere dikkat edilmelidir, güvensiz ürün halinde hangi başvurular yapılabilir gibi soruların yanıtlarını bulabilirsiniz.

Ürün Güvenliği Nedir?

Piyasaya arz edilen her ürünün, insan sağlığı, can ve mal güvenliği, hayvan ve bitki yaşamı, çevre ve tüketicinin korunması bakımından asgari güvenlik koşullarını sağlaması gerekir. Bu nedenle güvenli ürün; yalnızca işlevini yerine getiren değil, aynı zamanda kullanım sırasında makul riskler doğurmayan üründür.

Hukuken ürün güvenliği, yalnızca üreticinin ticari sorumluluğu değil; aynı zamanda kamu düzenini ve tüketicinin korunmasını ilgilendiren bir alandır. Bu çerçevede ürünün güvenli sayılması için teknik düzenlemelere uygun olması, uygun etiketleme ve işaretleri taşıması, kullanım talimatlarının bulunması ve tüketiciyi yanıltmaması gerekir.

Özellikle çocuklara yönelik ürünlerde, kimyasal içerik taşıyan ürünlerde, elektronik eşyalarda, oyuncaklarda, kırtasiye ürünlerinde ve gıda ile karıştırılabilecek ürünlerde güvenlik denetimi daha sıkı uygulanır.

Güvenli Ürün Ne Anlama Gelir?

Güvenli ürün, genel olarak şu özellikleri taşımalıdır:

• Kullanım amacı bakımından makul risk oluşturmamalıdır.
• Etiket, ambalaj ve kullanım talimatları doğru ve anlaşılır olmalıdır.
• Üretici veya ithalatçı bilgileri açık biçimde yer almalıdır.
• Gerekli uygunluk işaretleri ve belgeleri bulunmalıdır.
• Yaş grubu, kullanım alanı ve varsa tehlike uyarıları açıkça belirtilmelidir.

Bu noktada en önemli husus, ürünün yalnızca dış görünüşünün değil; içeriğinin, üretim biçiminin ve kullanım risklerinin de değerlendirilmesidir. Bu nedenle güvenli ürün, şeklen iyi görünen ama gerçekte tehlike oluşturan üründen ayrılmalıdır.

Ürün Güvenliği Neden Önemlidir?

Ürün güvenliği, günlük yaşamın doğrudan içindedir. İnsanlar her gün tekstil ürünü, ayakkabı, oyuncak, kırtasiye malzemesi, temizlik ürünü, mobilya, çocuk bakım ürünü ve benzeri çok sayıda ürünü kullanır. Bu ürünlerdeki bir güvenlik açığı;

• Boğulma,
• Yanık,
• Kesilme,
• Kimyasal zehirlenme,
• Alerjik reaksiyon,
• Elektrik çarpması,
• Cilt tahrişi,
• Mekanik yaralanma

gibi ciddi sonuçlar doğurabilir.

Hukuki açıdan da ürün güvenliği önemlidir; çünkü güvensiz ürün nedeniyle meydana gelen zararlar için imalatçı veya ithalatçı aleyhine tazminat sorumluluğu doğabilir. Ayrıca kamu otoriteleri, ürünün piyasaya arzını durdurabilir, toplatabilir, geri çağırabilir veya piyasadan çekilmesine karar verebilir.

Ürün Güvenliği Hangi Mevzuata Dayanır?

Türkiye’de ürün güvenliği alanının temel çerçevesini başta şu düzenlemeler oluşturur:

• 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu
• 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun
• Genel Ürün Güvenliği Yönetmeliği

Bu düzenlemeler birlikte değerlendirildiğinde, ürünün güvenli olması zorunlu hale gelmekte; teknik düzenleme olan ürünlerde uygunluk karinesi, teknik düzenleme olmayan ürünlerde ise standartlar, iyi uygulamalar ve makul tüketici beklentisi esas alınmaktadır.

İlgili Mevzuat

7223 sayılı Kanun’a Göre Ürün Güvenliği

7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu – Ürünlerin teknik düzenlemeye uygun olması

MADDE 4 – (1) Ürünlerin, teknik düzenlemesine uygun olması zorunludur. Bu hüküm, kullanılmış olmakla birlikte değişiklik yapılarak piyasaya tekrar arz edilen veya arz edilmesi hedeflenen ürünler ile Avrupa Birliği üyesi ülkeler dışındaki ülkelerden ithal edilen eski ve kullanılmış ürünlere de uygulanır. Teknik düzenlemesine uygun olmayan ürünler, uygunsuzlukları giderilmeden piyasaya arz edilemez, piyasada bulundurulamaz veya hizmete sunulamaz.

7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu – Ürün güvenliği

MADDE 5 – (1) Ürünün güvenli olması zorunludur.
(2) Teknik düzenlemenin insan sağlığı ve güvenliği ile ilgili hükümlerine uygun ürün, aksi ispatlanana kadar güvenli kabul edilir.
(3) Teknik düzenlemenin bulunmadığı veya insan sağlığı ve güvenliğine ilişkin hükümler içermediği durumlarda, bir ürünün güvenli olup olmadığının değerlendirilmesi genel ürün güvenliği mevzuatına göre yapılır.

7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu – Ürün sorumluluğu tazminatı

MADDE 6 – (1) Ürünün, bir kişiye veya bir mala zarar vermesi halinde, bu ürünün imalatçısı veya ithalatçısı zararı gidermekle yükümlüdür.
(2) İmalatçı veya ithalatçının sorumlu tutulabilmesi için, zarar gören tarafın uğradığı zararı ve uygunsuzluk ile zarar arasındaki nedensellik bağını ispat etmesi zorunludur.

Genel Ürün Güvenliği Yönetmeliği’ne Göre Değerlendirme

Genel Ürün Güvenliği Yönetmeliği – Ürün güvenliği gerekleri

Madde 5 – (5) Ürüne ilişkin bir teknik düzenlemenin bulunmadığı veya insan sağlığı ve güvenliğine ilişkin hükümler içermediği veya belirli risklere yahut risk kategorilerine ilişkin hükümler içermediği durumlarda, referans numaraları Avrupa Birliği Resmi Gazetesi’nde yayımlanan ürünün güvenliğine ilişkin Avrupa standartlarına karşılık gelen ulusal standartlara uygun ürün güvenli kabul edilir.
(6) … bir ürünün genel ürün güvenliği gereklerine uygunluğu … ulusal ve uluslararası standartlar, iyi uygulama kodları, teknik bilgi ve teknoloji düzeyi ve tüketicinin güvenliğe ilişkin makul beklentileri göz önüne alınarak değerlendirilir.
(7) … yetkili kuruluş tarafından ürünün tehlikeli ürün olduğuna dair yeterli gerekçe bulunduğu kanaat getirildiği durumlarda … piyasaya arzının durdurulması, piyasada bulundurulmasının önlenmesi, piyasadan çekilmesi veya geri çağırılması önlemlerinin alınmasını ve yaptırımların uygulanmasını engellemez.

Ticaret Bakanlığı Hangi Ürünleri Denetler?

Ticaret Bakanlığı, başta tüketici ürünleri olmak üzere birçok ürün grubunun güvenliğini denetler. Bunlar arasında özellikle şu ürünler öne çıkar:

• Tekstil ve hazır giyim ürünleri,
• Ayakkabı ve çanta,
• Takı,
• Çocukların kullanımına yönelik ürünler,
• Kırtasiye ürünleri,
• Kâğıt ürünler,
• Deterjanlar ve havuz kimyasalları,
• Hava aromatize edici ürünler,
• Diş fırçaları,
• Mobilyalar,
• Bisikletler,
• Çakmaklar,
• Oyuncaklar,
• Yiyecek taklidi ürünler,
• Bazı diğer riskli tüketici ürünleri.

Bu ürünlerde ortak risk, tüketiciyle doğrudan temas etmeleri ve çoğu zaman çocuklar tarafından da kullanılmasıdır. Bu nedenle etiket, ambalaj, işaretleme, yaş sınırlaması, kullanım talimatı ve üretici bilgileri kritik önemdedir.

GÜBİS Nedir?

GÜBİS, yani Güvensiz Ürün Bilgi Sistemi, güvensiz olduğu tespit edilen ürünlerin kamuoyuyla paylaşıldığı resmi platformdur. Tüketiciler bir ürünü satın almadan önce veya kullandıktan sonra bu sistem üzerinden ürünün güvensiz ilan edilip edilmediğini kontrol edebilir.

Resmi GÜBİS adresi:
https://guvensizurun.ticaret.gov.tr

Bu sistem, tüketicinin yalnızca pasif bir alıcı değil, aynı zamanda bilinçli bir kontrol mekanizmasının parçası olmasını sağlar.

Tüketici Ürün Satın Alırken Nelere Dikkat Etmelidir?

Ürün güvenliğini yalnızca devlet denetimine bırakmak yeterli değildir. Tüketicinin de bazı temel kontrolleri yapması gerekir:

• GÜBİS kaydına bakmak,
• Üretici veya ithalatçı bilgisini kontrol etmek,
• Ürün üzerindeki etiket ve ambalaj bilgilerini okumak,
• Kullanım ve montaj talimatlarına uymak,
• Yaş sınıflandırmalarını dikkate almak,
• CE işareti gibi uygunluk işaretlerini kontrol etmek,
• Şüpheli, kaynağı belirsiz, etiketsiz ürünlerden kaçınmak.

Özellikle çocuk ürünlerinde, kimyasal ürünlerde ve elektrikli eşyalarda bu kontroller hayati önem taşır.

Oyuncak Alırken Nelere Dikkat Edilmelidir?

Oyuncaklar, ürün güvenliği bakımından en hassas ürün gruplarından biridir. Çocuğun yaşına uygun olmayan oyuncaklar, küçük parçalar içeren ürünler veya yanlış montajla kullanılan oyuncaklar ciddi yaralanmalara neden olabilir.

Oyuncak alırken şu hususlara dikkat edilmelidir:

• CE işareti bulunmalıdır.
• Oyuncak, çocuğun yaşına ve becerisine uygun olmalıdır.
• Keskin kenarlar, kopabilir parçalar ve sıkışma riski taşıyan mekanizmalar kontrol edilmelidir.
• Etiket üzerindeki güvenlik uyarıları okunmalıdır.
• Kurulum ve kullanım talimatlarına uyulmalıdır.

Bisiklet, kaykay ve paten gibi ürünlerde ise kask, dizlik ve benzeri koruyucu ekipmanların kullanımı önemlidir.

Kırtasiye Ürünleri Satın Alırken Nelere Dikkat Edilmelidir?

Kırtasiye ürünleri de özellikle çocukların kullanımında dikkat gerektirir. Kalem, silgi, boya, yapıştırıcı, makas, cetvel, kalemtıraş gibi ürünlerde üretici bilgisi, yaş uygunluğu ve güvenlik işaretleri önemlidir.

Dikkat edilmesi gereken temel noktalar şunlardır:

• Üretici veya ithalatçının açık adı ve adresi bulunmalıdır.
• Markası, modeli ve kaynağı belirsiz ürünlerden kaçınılmalıdır.
• Oyuncak niteliği taşıyan kırtasiye ürünlerinde yaş grubuna ilişkin uyarılar kontrol edilmelidir.
• CE işareti bulunması gereken ürünlerde işaret kontrol edilmelidir.
• 36 aydan küçük çocuklar için risk oluşturabilecek ürünlerde uyarılar dikkate alınmalıdır.

Tekstil ve Ayakkabı Ürünlerinde Nelere Dikkat Edilmelidir?

Tekstil ve ayakkabı ürünlerinde güvenlik çoğu zaman etiket ve işaretleme üzerinden değerlendirilir. Bu ürünlerde:

• İçeriği gösteren etiketler,
• Üretici ve ithalatçı bilgileri,
• Bakım talimatları,
• Türkçe açıklamalar,
• Kolay okunabilir işaretlemeler

bulunmalıdır.

Tüketici, satın alma kararını yalnızca görünüşe göre değil, etiket bilgisini inceleyerek vermelidir. Özellikle ciltle doğrudan temas eden ürünlerde materyal içeriği ve alerjik riskler önemlidir.

Yiyecek Taklidi Ürünler Nedir?

Yiyecek taklidi ürünler, gıda ürünü olmamalarına rağmen şekil, renk, ambalaj, etiket, görünüm veya boyutları nedeniyle gıda zannedilebilen ürünlerdir. Bu ürünler, özellikle çocuklar açısından ciddi risk oluşturur.

Bu tür ürünlerde çocuklar ürünleri ağıza alabilir, emebilir veya yutabilir. Bunun sonucu olarak:

• Boğulma,
• Zehirlenme,
• Sindirim sisteminde tıkanma,
• Sindirim sisteminde delinme

gibi ciddi sonuçlar doğabilir.

Bu nedenle gıda görünümlü dekoratif ürünler, mumlar, süs eşyaları ve benzeri ürünler çocukların erişiminden uzak tutulmalıdır.

Güvensiz Ürünle Karşılaşıldığında Ne Yapılmalıdır?

Güvensiz olduğu düşünülen bir ürünle karşılaşıldığında şu yollar izlenebilir:

• GÜBİS kontrolü yapılmalı,
• ürün saklanmalı ve mümkünse fotoğraflanmalı,
• etiket, fatura ve ambalaj bilgileri muhafaza edilmeli,
• Bakanlığa şikâyet yapılmalı,
• Alo 175 Tüketici Hattı kullanılmalı,
• CİMER veya e-Devlet üzerinden başvuru yapılmalı.

Ticaret Bakanlığı sorumluluğundaki ürünler için başvurular, resmi kanallar aracılığıyla iletilebilir. Ayrıca ürünün zarar doğurması halinde tazminat talebi de gündeme gelebilir.

Ürün Sorumluluğu ve Tazminat Hakkı

7223 sayılı Kanun’a göre, bir ürünün kişiye veya mala zarar vermesi halinde imalatçı veya ithalatçı zararı gidermekle yükümlü olabilir. Bu hüküm, tüketicinin sadece şikâyet hakkı değil, aynı zamanda tazminat talep etme imkânı olduğunu gösterir.

Bu tür davalarda genellikle şu hususlar önem kazanır:

• Ürünün ayıplı veya güvensiz olup olmadığı,
• Zarar ile ürün arasındaki illiyet bağı,
• Üretici/ithalatçı kimliği,
• Ürünün teknik düzenlemelere uygunluğu,
• Kullanım talimatlarının bulunup bulunmadığı,
• Kullanıcı hatası olup olmadığı.

İlgili İçtihat Yaklaşımı

İçtihatlarda, teknik düzenlemeye uygunluk bulunmasının güvenlik bakımından önemli olduğu; ancak ürünün fiilen güvenli olmadığının anlaşılması halinde idarenin müdahale edebileceği kabul edilmektedir. Ayrıca teknik düzenleme bulunmayan alanlarda, standartlar, iyi uygulama kodları, bilimsel ve teknolojik düzey ile tüketicinin makul beklentileri dikkate alınmaktadır.

Uyuşmazlık Mahkemesi, Esas No: 2020/176, Karar No: 2020/239, Karar Tarihi: 27.04.2020

İlgili teknik düzenlemeye uygunluğu belgelenmiş olsa dahi, bir ürünün güvenli olmadığına dair kesin belirtilerin bulunması halinde, bu ürünün piyasaya arzı, kontrol yapılıncaya kadar yetkili kuruluşça geçici olarak durdurulur. Kontrol sonucunda ürünün güvenli olmadığının tespit edilmesi halinde, masrafları üretici tarafından karşılanmak üzere, yetkili kuruluş; ürünün piyasaya arzının yasaklanmasını, piyasaya arz edilmiş olan ürünlerin piyasadan toplanmasını, güvenli hale getirilmesinin imkânsız olduğu durumlarda kısmen ya da tamamen bertaraf edilmesini ve risklere ilişkin bilgilerin etkili şekilde duyurulmasını sağlar.

Uyuşmazlık Mahkemesi, Esas No: 2018/584, Karar No: 2018/517, Karar Tarihi: 24.09.2018

Teknik düzenlemenin bulunmadığı hallerde, ürünün güvenli olup olmadığı; ulusal veya uluslararası standartlara; bunların olmaması halinde ise söz konusu sektördeki iyi uygulama kodu veya bilim ve teknoloji düzeyi veya tüketicinin güvenliğe ilişkin makul beklentisi dikkate alınarak değerlendirilir.

Ürün Güvenliği Şikâyetleri Nereye Bildirilmelidir?

Ticaret Bakanlığı sorumluluğundaki ürünlere yönelik başvurular şu yollarla yapılabilir:

• Alo 175 Tüketici Hattı
• CİMER
• E-Devlet
• Bakanlık internet sayfası
• Yazılı başvuru

Ayrıca yetkili PGD kuruluşlarının görev alanlarına ilişkin resmi listeye şu bağlantıdan ulaşılabilir:

https://ticaret.gov.tr/urun-guvenligi/piyasa-gozetimi-ve-denetimi/yetkili-pgd-kuruluslari-ve-sorumlu-olduklari-urun-gruplari

Güvensiz Ürünle Karşılaşıldığında Ne Yapılmalıdır?

Güvensiz olduğu düşünülen bir ürünle karşılaşıldığında şu yollar izlenebilir:

• GÜBİS kontrolü yapılmalı,
• Ürün saklanmalı ve mümkünse fotoğraflanmalı,
• Etiket, fatura ve ambalaj bilgileri muhafaza edilmeli,
• Bakanlığa şikâyet yapılmalı,
• Alo 175 Tüketici Hattı kullanılmalı,
• CİMER veya e-Devlet üzerinden başvuru yapılmalı.

Ticaret Bakanlığı sorumluluğundaki ürünler için başvurular, resmi kanallar aracılığıyla iletilebilir. Ayrıca ürünün zarar doğurması halinde tazminat talebi de gündeme gelebilir.

Ürün Sorumluluğu ve Tazminat Hakkı

7223 sayılı Kanun’a göre, bir ürünün kişiye veya mala zarar vermesi halinde imalatçı veya ithalatçı zararı gidermekle yükümlü olabilir. Bu hüküm, tüketicinin sadece şikâyet hakkı değil, aynı zamanda tazminat talep etme imkânı olduğunu gösterir.

Bu tür davalarda genellikle şu hususlar önem kazanır:

• Ürünün ayıplı veya güvensiz olup olmadığı,
• Zarar ile ürün arasındaki illiyet bağı,
• Üretici/ithalatçı kimliği,
• Ürünün teknik düzenlemelere uygunluğu,
• Kullanım talimatlarının bulunup bulunmadığı,
• Kullanıcı hatası olup olmadığı.

Sonuç

Ürün güvenliği, tüketicinin sağlığını ve güvenliğini koruyan en temel hukuki mekanizmalardan biridir. Güvenli ürün; yalnızca satışa uygun ürün değil, aynı zamanda etiketlemesi, işaretlemesi, kullanım talimatı ve üretici bilgileri doğru olan üründür. Özellikle oyuncak, kırtasiye, tekstil, ayakkabı ve çocuklara yönelik ürünlerde dikkat seviyesi daha yüksektir.

Tüketicinin, satın almadan önce GÜBİS kontrolü yapması, etiket ve üretici bilgilerini incelemesi ve şüpheli ürünleri bildirmesi, ürün güvenliği rejiminin en önemli tamamlayıcı unsurudur.