Re’sen Araştırma İlkesi

Re’sen Araştırma İlkesi, mahkemenin uyuşmazlığın çözümü için gerekli maddi olgu, bilgi ve belgeleri yalnız tarafların sunduklarıyla sınırlı kalmadan kendiliğinden araştırabilmesini veya araştırmakla yükümlü olmasını ifade eden usul ilkesidir. İlkenin kapsamı yargı koluna ve uyuşmazlığın niteliğine göre değişir.

Hukuki Çerçeve ve Uygulama

İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 20. maddesi uyarınca Danıştay, bölge idare, idare ve vergi mahkemeleri bakmakta oldukları davalara ait her türlü incelemeyi kendiliğinden yapar; gerekli gördükleri belge ve bilgileri taraflardan ve ilgili yerlerden isteyebilir. Bunun nedeni, idari işlemin hukuka uygunluğunun kamu yararıyla bağlantılı olması ve bilgi-belge bakımından idare ile birey arasındaki eşitsizliğin giderilmesidir.

Re’sen araştırma ilkesi, hâkimin tarafların yerine geçerek yeni bir dava kurmasına veya talep edilmeyen bir sonuca hükmetmesine izin vermez. Mahkeme dava konusu, talep sonucu ve hukuki menfaat sınırları içinde kalır; ancak uyuşmazlığın aydınlatılması için gerekli incelemeyi geniş biçimde yapabilir. Aile hukuku ve çekişmesiz yargının bazı alanlarında da farklı yoğunluklarda kendiliğinden araştırma görülür.

Kavramın Sınırları ve Benzer Kavramlardan Farkı

İlke, taraflarca getirilme ilkesinin karşıtıdır; fakat iki ilke mutlak biçimde birbirini dışlamaz. Re’sen inceleme ile de karıştırılmamalıdır: görev, kesin hüküm veya dava şartlarının mahkemece kendiliğinden gözetilmesi belirli hukuki meselelerin re’sen incelenmesidir; re’sen araştırma ise olgu ve delil araştırmasını da kapsayan daha geniş bir yöntemdir.

(bknz: Taraflarca Getirilme İlkesi, Dava Şartı, İdari Yargı, Kendiliğinden İnceleme)

Kaynakça

• 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, m. 20.
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun yargılamaya hâkim olan ilkeleri.
• Danıştayın re’sen araştırma ilkesine ilişkin yerleşik içtihatları.