Ceza Hukuku Özel Hükümlere Giriş – Ünite 1

Suç isimlerini değil, suç tiplerini öğrenmek

Ceza Hukuku Özel Hükümler dersine başlayan öğrencinin önünde uzun bir suç listesi vardır: kasten öldürme, taksirle öldürme, kasten yaralama, tehdit, şantaj, hırsızlık, yağma, dolandırıcılık, zimmet, rüşvet, sahtecilik… Bu görüntü, dersin büyük ölçüde suç adlarını ve madde numaralarını ezberlemekten ibaret olduğu izlenimini verebilir.

Oysa Özel Hükümler, ceza hukukunda ayırt etme ve hukuki nitelendirme dersidir.

Bir insanın öldüğü olayda yalnız “ölüm var” demek yetmez. Ölüm neticesi fail tarafından istenmiş midir? Fail neticeyi doğrudan mı istemiş, gerçekleşmesini göze mi almış, yoksa sonucu istemediği hâlde dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı mı davranmıştır? Netice öngörülebilir miydi? Failin davranışı hukuken yasaklanan bir risk yaratmış ve gerçekleşen netice bu riskin eseri olmuş mudur? Fiil tamamlanmış mıdır; teşebbüs veya gönüllü vazgeçme gündeme gelir mi?

Bir malın failin eline geçmesi de tek başına “hırsızlık” demek değildir. Mal zilyedin rızası dışında bulunduğu yerden mi alınmıştır? Malın zilyetliği belirli bir amaçla faile devredilmiş, fail daha sonra devir amacı dışında mı tasarruf etmiştir? Mağdur hileli davranışlarla aldatılarak malvarlığı üzerinde tasarrufta mı bulunmuştur? Yoksa cebir veya tehditle malı teslim etmeye ya da alınmasına karşı koymamaya mı mecbur bırakılmıştır?

Gündelik dil bu olayların birkaçını aynı kelimeyle anlatabilir. Ceza hukuku anlatamaz.

Ceza hukukçusunun işi, birbirine benzeyen olayların hukuken nerede ayrıldığını bulmaktır.

Bu nedenle ders boyunca sorumuz yalnız “hangi madde?” olmayacaktır. Daha önemli soru şudur:

Bu olay neden bu suç tipine giriyor ve neden öteki suç tipine girmiyor?

Bu soruya gerekçeli cevap verebilen öğrenci Ceza Özel öğrenmeye başlamış demektir.

1. Genel Hükümler ve Özel Hükümler: Aynı sistemin iki yüzü

Ceza hukuku öğretiminde Genel Hükümler ile Özel Hükümler arasında yapılan ayrım, iki kopuk hukuk alanı bulunduğu anlamına gelmez. Tersine, biri diğerinin üzerinde çalışır.

Genel Hükümler bize suçlar bakımından ortak kavramları ve sorumluluk esaslarını verir. Kast, taksir, hata, hukuka uygunluk nedenleri, kusurluluk, teşebbüs, gönüllü vazgeçme, iştirak ve içtima gibi kurumlar tek bir suça ait değildir.

Özel Hükümler ise belirli suç tiplerini önümüze koyar ve bu genel kurumların o suçta nasıl görünüm kazandığını araştırır.

Örneğin Genel Hükümlerde kastın ne olduğunu öğreniriz. Özel Hükümlerde ise artık daha somut sorular sorarız:

• Kasten öldürmede kast hangi neticeye yönelmelidir?
• Yaralama kastı ile öldürme kastı somut olayda hangi olgularla ayrılır?
• Hırsızlıkta TCK m.141’in ayrıca aradığı “kendisine veya başkasına bir yarar sağlamak maksadı” neyi ifade eder?
• Dolandırıcılıkta hile, aldanma, zarar ve yarar arasındaki ilişki kastın kapsamına nasıl girer?
• Belirli bir suç tipi özel amaç veya belirli bir saik arıyorsa bu unsur nasıl tespit edilir?

Burada önemli bir ayrım yapalım: özel amaç ile saik aynı şey değildir. Kanun kimi suçlarda failin davranışının belirli bir amaca yönelmesini suç tipinin unsuru hâline getirebilir. Saik ise faili suça yönelten içsel nedendir; ancak kanun özel olarak önem bağlamadıkça her saik suçun unsuru veya nitelikli hâli değildir.

Aynı biçimde Genel Hükümlerde TCK m.35’teki teşebbüsün şartlarını öğreniriz. Özel Hükümlerde ise “bu suç teşebbüse elverişli mi, doğrudan doğruya icraya ne zaman başlanır, suç ne zaman tamamlanır?” sorularını suçun kendi yapısı içinde çözeriz. TCK m.36’daki gönüllü vazgeçme de teşebbüs incelemesinin doğal devamıdır.

Bunu bir dil benzetmesiyle düşünmek mümkündür:

Genel Hükümler gramerdir; Özel Hükümler o gramerle kurulan cümlelerdir.

Gramer bilmeden doğru cümle kurmak zordur. Yalnız gramer bilip hiç cümle kurmamak da dili bilmek değildir.

2. Kanun neden suçları tek tek tanımlar?

Ceza hukukunda kanunilik ilkesi gereğince, bir davranışın cezalandırılabilmesi için kanunda suç olarak tanımlanmış olması gerekir. “Ahlaken yanlış”, “haksız”, “ayıp”, “zararlı” veya “tehlikeli” olmak tek başına ceza sorumluluğu doğurmaz.

Bu nedenle ceza hukukçusu olayı değerlendirirken “bu davranış kötü mü?” sorusundan önce “kanundaki hangi suç tanımının unsurları gerçekleşmiş?” sorusunu sorar.

Yalan söylemek her zaman dolandırıcılık değildir. Bir insanı korkutan her söz TCK anlamında tehdit değildir. Başkasına ait bir malın failin elinde bulunması da kendiliğinden hırsızlık değildir.

Ceza hukuku, haksızlığı kanuni tipler aracılığıyla sınırlar. Bu sınır hem toplumun korunması hem de bireyin cezalandırma yetkisine karşı güvence altına alınması bakımından önemlidir.

3. “Suç tipi” nedir?

Suç tipi, kanunun cezalandırdığı davranışın hukuki modelidir.

Gerçek olaylar dağınıktır. İnsanlar konuşur, tartışır, susar, mesaj atar, para gönderir, bir eşyayı alır, bir yere girer, yardım eder veya yardım etmez. Dosyada yüzlerce olgu bulunabilir. Bunların hepsi ceza hukuku bakımından aynı öneme sahip değildir.

Suç tipi bize, bu dağınık olay içinde hangi olguların hukuken belirleyici olduğunu gösterir.

Kasten öldürme suçunu düşünelim. Bir dosya yüzlerce sayfadan oluşabilir. Buna rağmen suçun yapısı bizi belirli sorulara yöneltir:

• Fiilin üzerinde gerçekleştiği insan varlığı hangi aşamada ceza hukuku anlamında öldürme suçunun konusu olabilir?
• Fail ne yaptı?
• Ölüm neticesi meydana geldi mi?
• Fiil ile ölüm arasında nedensellik bağı var mı?
• Netice faile objektif olarak isnat edilebilir mi?
• Fail ölüm neticesi bakımından hangi manevi tutumla hareket etti?
• Hukuka uygunluk sorunu var mı?
• Failin kusurluluğunu etkileyen bir neden var mı?
• Suç tamamlandı mı; teşebbüs veya gönüllü vazgeçme söz konusu mu?
• Birden fazla kişinin katılımı varsa faillik ve iştirak ilişkisi nasıl kurulacak?
• Birden fazla suç görünüyorsa içtima nasıl çözülecek?
• Nitelikli hâl veya cezayı etkileyen başka özel hükümler var mı?

Her suçta bütün bu sorular aynı ağırlıkta değildir. Bazı suçlarda failin sıfatı; bazılarında mağdurun özelliği; bazılarında kullanılan araç, yer veya zaman; bazılarında özel amaç; bazılarında da fiilin üzerinde gerçekleştiği konu belirleyicidir.

Suç tipi, bir bakıma olayı hangi hukuki gözlükle okuyacağımızı söyler.

4. Korunan hukuki değer: “Bu suç neden var?”

Bir suç tipini öğrenirken çok faydalı bir başlangıç sorusu şudur:

Kanun bu suçla hangi değeri veya menfaati koruyor?

Öğretide buna çoğunlukla korunan hukuki değer denir; farklı eserlerde “hukuki konu” terimiyle de karşılaşılabilir.

Kasten öldürmede yaşam, kasten yaralamada beden bütünlüğü ve sağlık, hürriyete karşı suçlarda kişinin özgürlük alanı, özel hayata karşı suçlarda kişisel yaşam alanı gibi değerler ön plana çıkar.

Fakat burada iki uyarı gerekir.

Birincisi, bir suç birden fazla hukuki değeri koruyabilir. Örneğin yağma, TCK’da malvarlığına karşı suçlar arasında düzenlenir; fakat suçun cebir veya tehditle gerçekleştirilmesi kişinin irade özgürlüğünü de ilgilendirir. Cebrin yaralama sonucuna ulaştığı olaylarda vücut bütünlüğüne yönelik ayrıca bir ihlal doğabilir; bu durum, vücut bütünlüğünü yağma suçunun her olayda zorunlu ve tek başına koruduğu bir değer gibi sunmayı gerektirmez.

İkincisi, korunan hukuki değer konusunda öğretide görüş ayrılıkları bulunabilir. Hırsızlık bunun klasik örneklerinden biridir. Mülkiyet, zilyetlik veya her ikisini esas alan farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. Bu nedenle ders notu bir görüşü tartışmasız tek doğru gibi sunmayacak; tartışmanın suçun yorumuna etkisi varsa görüşleri gösterecektir.

Korunan hukuki değer ile suçun konusu aynı değildir

Bu iki kavramı baştan ayırmak gerekir.

Korunan hukuki değer, hukuk düzeninin suç normuyla korumayı amaçladığı değer veya menfaattir.

Suçun konusu ise tipik fiilin üzerinde gerçekleştiği kişi veya şeydir.

Kasten öldürme bakımından yaşam değeri korunur; suçun konusu ise insan varlığıdır. Bununla birlikte yaşamın başlangıcı ve sona erme anı, sonraki ünitede ayrıca tartışılacaktır; giriş bölümündeki bu cümle kapsamlı ve tartışmasız bir “yaşayan insan” tanımı yerine yalnızca kavramsal ayrımı göstermek içindir.

Suçun konusu üzerindeki yanılgının sonucu da her suçta otomatik değildir. Hata, kastın kapsamı ve TCK’nın hata hükümleriyle birlikte, somut suç tipine göre değerlendirilir.

5. Mağdur, suçtan zarar gören ve suçun konusu

Bu üç kavramı mekanik tanımlarla birbirine eşitlemek doğru değildir.

Mağdur, somut suç tipinin yapısına göre belirlenir. Her suç için “korunan hukuki değerin sahibi kimse odur” şeklinde tartışmasız ve evrensel bir formül kurmak isabetli değildir.

Suçtan zarar gören ise suç nedeniyle hukuken korunan bir menfaati zedelenen kişi olabilir ve mağdurla her zaman aynı kişi olmak zorunda değildir.

Örneğin kasten öldürme suçunda öldürülen kişi mağdurdur. Yakınları ölüm nedeniyle ağır biçimde zarar görebilir ve ceza muhakemesinde suçtan zarar gören sıfatıyla haklara sahip olabilir; fakat bu durum onları öldürme suçunun mağduru hâline getirmez.

Suçun konusu da ayrı bir kavramdır: fiilin üzerinde gerçekleştiği kişi veya şeydir.

Bu ayrım, özellikle malvarlığına karşı suçlarda, kamu idaresine karşı suçlarda ve çok mağdurlu veya toplumsal değerleri koruyan suçlarda daha da önem kazanacaktır.

6. TCK’nın Özel Hükümler sistematiği

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun İkinci Kitabı “Özel Hükümler” başlığını taşır. Bu kitap dört kısım hâlinde düzenlenmiştir:

1. Uluslararası Suçlar
2. Kişilere Karşı Suçlar
3. Topluma Karşı Suçlar
4. Millete ve Devlete Karşı Suçlar ve Son Hükümler

Buradaki ifade önemlidir: “Son Hükümler”, ayrı bir suç grubu değildir. Kanunun Dördüncü Kısmının başlığında yer alır ve bu kısmın son bölümünde teknik son hükümler düzenlenir.

Kanunun suçları belirli bölümlerde toplaması gelişigüzel değildir. Korunan hukuki değer, suç tiplerinin sistematik yerinin belirlenmesinde önemli bir ölçüttür. Bununla birlikte bölüm başlığı her suçun koruduğu bütün değerleri tek başına tüketmez; bazı suçlar çok yönlü koruma sağlar.

Özel Hükümler çalışırken kanundaki yerleşimi bilmek, suçun mantığını anlamak için ilk haritayı verir.

7. Bu ders notu hangi suç teorisi sistematiğini kullanacak?

Ceza hukuku öğretisinde suçun yapısının nasıl sistemleştirileceği konusunda farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. Tipiklik, hukuka aykırılık, kusur ve manevi unsurun teorik konumu bütün eserlerde birebir aynı biçimde kurulmaz.

Bu ders notu, öğrenciyi daha ilk sayfalarda teori terminolojisinin içine gömmek yerine işlevsel bir inceleme sırası kullanacaktır. Ancak bu sıralama tek ve tartışmasız suç teorisiymiş gibi sunulmayacaktır.

Pratik incelemede şu basamaklar birbirinden ayrılacaktır:

• kanuni tipin objektif unsurları,
• suç tipine göre kast, taksir, özel amaç veya başka sübjektif unsurlar,
• hukuka aykırılık,
• kusurluluk,
• suçun özel görünüş biçimleri,
• yaptırım ve muhakeme bakımından özel sonuçlar.

Özellikle hukuka uygunluk nedenleri ile kusurluluğu etkileyen nedenler aynı kategori değildir.

TCK m.25/2’de düzenlenen zorunluluk hâlinin teorik niteliği öğretide tartışmalıdır. Bu nedenle “zorunluluk hâli kesin olarak yalnızca hukuka uygunluk nedenidir” veya “kesin olarak yalnız kusurluluğu kaldırır” biçiminde tartışmasız bir cümle kurulmayacak; gerektiğinde ilgili suç ve teori bağlamında ayrım gösterilecektir.

Aynı biçimde “tipik fiil hukuka aykırıdır” ilişkisi de suç teorilerinde farklı biçimde temellendirilebilir. Bu not, uygulamada önce kanuni tipe uygunluğu, sonra hukuka uygunluk sorununu ayrı sorular hâlinde inceleyecek; bunu bütün doktrini dışlayan tek teorik model olarak sunmayacaktır.

8. Bir suç tipini hangi sırayla inceleyeceğiz?

8.1. Kanuni düzenleme ve korunan değer

Önce suçun TCK’daki yerini ve ilgili maddeyi bulacağız. Sonra hükmün hangi değeri veya değerleri koruduğunu araştıracağız.

8.2. Fail

Suçu kim işleyebilir?

Birçok suçta fail herkes olabilir. Bazı suçlarda ise kanun, asli fail olabilmek için özel bir sıfat arar. Bunlara özgü suç denir.

Örneğin zimmet suçunda TCK m.247 uyarınca kamu görevlisi sıfatı asli fail bakımından önemlidir. Fakat “özel sıfatı olmayan kişi hiçbir şekilde sorumlu olmaz” demek yanlıştır. TCK m.40/2 uyarınca özgü suçlarda özel faillik niteliğini taşımayan kişiler, koşulları varsa azmettiren veya yardım eden olarak sorumlu olabilir.

Görevi kötüye kullanma da kamu görevlisi tarafından işlenebilen bir suçtur; fakat zimmetle yalnız fail sıfatı üzerinden benzerlik kurmak yeterli değildir. Görevi kötüye kullanmanın kendine özgü fiil yapısı, görevin gereklerine aykırı hareket veya ihmal ile kanunda aranan mağduriyet, kamu zararı veya haksız menfaat sonuçları ayrıca incelenir.

8.3. Mağdur ve suçtan zarar gören

Bu kavramlar somut suç tipine göre belirlenecek; gerektiğinde birbirinden ayrılacaktır.

8.4. Suçun konusu

Fiil hangi kişi veya şey üzerinde gerçekleşiyor?

Konu üzerindeki özellik bazen suçun temel şeklini, bazen nitelikli hâli, bazen de kast veya hata değerlendirmesini etkileyebilir. Sonuç her suçta ayrıca kurulmalıdır.

8.5. Fiil

Kanun ne yapılmasını yasaklıyor?

Bazı suçlar belirli hareketlerle işlenebilir; bazıları farklı davranışlarla gerçekleştirilebilir. Seçimlik hareketli suç, bağlı hareketli suç ve serbest hareketli suç ayrımlarını ilgili suçlarda açıklayacağız.

8.6. Netice, nedensellik ve objektif isnadiyet

Her suç dış dünyada fiilden ayrılabilen maddi bir netice aramaz. Örneğin hakaret suçunda kasten öldürmedeki gibi ölüm veya yaralanma türünden maddi bir netice aranmaz; buna karşılık fiilin mağdurun onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte olup olmadığı suç tipinin değerlendirilmesinde önem taşır.

Neticeli suçlarda ise yalnız nedensellik bağıyla yetinmeyiz. Neticenin faile objektif olarak isnat edilebilir olması da incelenir.

Bu ayrım taksirli suçlarda özellikle önemlidir. Bir sürücünün bir insanın ölümüne neden olduğu olayda yalnız “ölümü öngördü mü?” sorusuyla sonuca gidilmez. Dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık, neticenin öngörülebilirliği, nedensellik ve objektif isnadiyet birlikte değerlendirilir. Neticeyi öngörmüş olmak da tek başına bilinçli taksir sonucunu otomatik doğurmaz; failin öngördüğü netice karşısındaki iradi tutumu ayrıca araştırılır.

8.7. Manevi unsur, özel amaç ve saik

“Kastla işlenir” cümlesi çoğu zaman ders anlatmak için yetersizdir.

Asıl soru şudur:

Failin kastı suç tipinin hangi unsurlarını kapsamalıdır?

Hırsızlıkta TCK m.141, başkasına ait taşınır malın zilyedin rızası olmadan bulunduğu yerden alınmasının yanında, kendisine veya başkasına bir yarar sağlama maksadını da arar.

Dolandırıcılıkta TCK m.157 bakımından hileli davranış, aldanma, zarar ve yarar ilişkisi suçun yapısı içinde değerlendirilir.

Özel amaç ile saik birbirine karıştırılmayacaktır. Kanun bir amacı suçun unsuru hâline getirebilir; saik ise ancak kanun özel önem verdiğinde suçun kuruluşu veya nitelikli hâli bakımından sonuç doğurur.

8.8. Hukuka aykırılık

Kanuni tipe uyan bir davranış bakımından hukuka uygunluk nedenleri ayrıca incelenir.

Meşru savunma, hakkın kullanılması, görevin ifası veya ilgilinin rızası gibi kurumların hangi suçta ve hangi sınırlar içinde uygulanabileceği suç tipine göre değerlendirilir.

8.9. Kusurluluk

Failin hukuka aykırı fiil nedeniyle kişisel olarak kınanabilirliği ayrı bir inceleme konusudur. Yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, cebir veya tehdit, hata ve diğer kusurluluğu etkileyen kurumlar ilgili yerde ele alınacaktır.

8.10. Nitelikli hâller

Nitelikli hâller; suç tipine göre failin veya mağdurun özelliğine, kullanılan araca, zamana, yere, fiilin işleniş biçimine, suçun konusuna, kanunun özel önem verdiği amaç veya saiki gibi farklı ölçütlere bağlanabilir.

Burada amaç ile saik yine ayrı değerlendirilecektir.

8.11. Teşebbüs ve gönüllü vazgeçme

TCK m.35’e göre teşebbüs için, failin işlemeyi kastettiği suçu elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlaması ve suçu elinde olmayan nedenlerle tamamlayamaması gerekir.

Bu nedenle “kasten işlenen her suça teşebbüs mümkündür” şeklinde bir genelleme yapılamaz. Suçun yapısının teşebbüse elverişli olması gerekir.

Ayrıca TCK m.36’daki gönüllü vazgeçme, teşebbüs incelemesinden ayrı bırakılmayacaktır. Fail icra hareketlerinden gönüllü olarak vazgeçmiş veya kendi çabasıyla suçun tamamlanmasını ya da neticenin gerçekleşmesini önlemiş olabilir.

8.12. İştirak

Birden fazla kişinin bulunduğu olayda herkes otomatik olarak “fail” değildir. Müşterek faillik, azmettirme ve yardım etme ayrımları kurulacaktır.

Özgü suçlarda TCK m.40/2 özel önem taşır: özel faillik niteliğini taşımayan kişinin konumu, asli failden farklı değerlendirilir.

8.13. İçtima

Bir olayda birden fazla suç tipi görünmesi, her zaman her suçtan ayrı ceza verileceği anlamına gelmez. Bileşik suç, zincirleme suç, fikri içtima, gerçek içtima ve özel içtima hükümleri suçun yapısına göre incelenir.

Yağma buna iyi bir örnek verir. TCK m.148’de cebir veya tehdidin, malı teslim ettirmek ya da malın alınmasına karşı koymamaya mecbur bırakmak amacıyla araç olması gerekir. Her “cebir + mal alma” birlikteliği otomatik olarak yağma değildir; cebir veya tehdidin zamanı ile malın alınması arasındaki amaçsal bağlantı somut olayda kurulmalıdır.

8.14. Yaptırım, muhakeme şartları ve şahsi nedenler

Bu başlıkta kurumları birbirine karıştırmayacağız.

• Şikâyet, soruşturma ve kovuşturma bakımından bir muhakeme şartıdır.
• Etkin pişmanlık, ilgili suçta kanunun düzenlemesine göre şahsi cezasızlık veya cezada indirim sonucu doğurabilir.
• Şahsi cezasızlık nedenleri ve cezada indirim yapılmasını gerektiren şahsi nedenler ayrı maddi ceza hukuku kurumlarıdır.
• Yaptırım ve özel muhakeme hükümleri, suçun unsurlarını belirledikten sonra incelenir.

9. Dört telefon olayı: Aynı sonuç, dört farklı hukuki yol

Şimdi Özel Hükümlerin neden bir “ayrım dersi” olduğunu tek bir eşya üzerinden görelim.

Olay A — Hırsızlık ihtimali

M, telefonunu montunun iç cebine koymuştur ve mont üzerindedir. F, M’nin fark etmediği bir anda telefonu cebinden çıkarıp kendi cebine koyarak uzaklaşır.

Burada TCK m.141 bakımından şu olgular öne çıkar:

• başkasına ait taşınır bir mal vardır,
• mal M’nin fiilî hâkimiyet alanındadır,
• F malı zilyedin rızası olmadan bulunduğu yerden almıştır,
• alma, F’nin kendisine veya başkasına yarar sağlama maksadıyla gerçekleştirilmiştir.

Bu olay, temel hırsızlık tipinin tartışılmasına elverişlidir.

Olay B — Güveni kötüye kullanma ihtimali

M, telefonunu ekran değişimi yapılması için iki günlüğüne F’nin telefon tamir dükkânına bırakır. Tarafların ilişkisi gereği telefonun zilyetliği, muhafaza edilmek ve belirli biçimde onarım amacıyla kullanılmak üzere F’ye devredilmiştir. F telefonu tamir etmek yerine üçüncü kişiye satar ve satış bedelini kendisine alır.

Burada ilk olaydan farklı olarak telefon F’nin eline baştan rıza dışı bir alma ile geçmemiştir. TCK m.155/1 bakımından, muhafaza etmek veya belirli biçimde kullanmak üzere zilyetliği devredilen mal üzerinde zilyetliğin devri amacı dışında tasarruf edilip edilmediği incelenir.

Her “hukuki ilişki” bu suçu oluşturmaz. Belirleyici olan, kanunun aradığı biçimde zilyetliğin muhafaza veya belirli kullanım amacıyla devredilmiş olmasıdır.

Olay C — Dolandırıcılık ihtimali

F, kendisini M’nin telefon operatörünün teknik görevlisi olarak tanıtır. “Cihazınızın seri numarası klonlanmış; değişim için telefonu teslim etmeniz gerekiyor” diyerek sahte bir görev kartı gösterir. Bu anlatıma inanan M telefonu kendi eliyle F’ye teslim eder. F telefonla uzaklaşır.

Burada malın teslimi vardır; fakat teslim iradesi hileli davranışların etkisiyle oluşmuştur. TCK m.157 bakımından hileli davranışların M’yi aldatıp aldatmadığı, bu aldanmanın malvarlığı tasarrufuna yol açıp açmadığı, zarar ve yarar ilişkisi birlikte incelenir.

Olay D — Yağma ihtimali

F, M’ye bıçak göstererek “telefonu şimdi vermezsen seni yaralarım” der. M korkarak telefonunu F’ye teslim eder; F telefonla uzaklaşır.

Burada tehdit, malı teslim ettirmenin aracı olarak kullanılmaktadır. TCK m.148 bakımından cebir veya tehdidin malın teslimi ya da alınmasına karşı koymama sonucuyla amaçsal bağlantısı bu nedenle önemlidir.

Dört olaydan çıkan ders

Dört olayda da telefon sonunda failin eline geçebilir. Fakat hukuki yol aynı değildir:

• rıza dışı alma → hırsızlık,
• belirli amaçla devredilen zilyetliğin sonradan kötüye kullanılması → güveni kötüye kullanma,
• hileyle oluşturulan tasarruf iradesi → dolandırıcılık,
• cebir veya tehditle sağlanan teslim ya da karşı koymama → yağma.

Bu kısa karşılaştırma yalnız giriş niteliğindedir. Her suçun bütün unsurları ve nitelikli hâlleri kendi ünitesinde ayrıca incelenecektir.

10. Kanun maddesini nasıl okuyacağız?

Bir ceza normunu okurken uzun cümleyi tek parça ezberlemek yerine şu sorularla parçala:

1. Fiil hangi kelime veya kelimelerle tarif edilmiş?
2. Fiilin konusu nedir?
3. Fail bakımından özel sıfat aranıyor mu?
4. Mağdur bakımından özel bir özellik önem taşıyor mu?
5. Maddi bir netice aranıyor mu?
6. Nedensellik ve objektif isnadiyet sorunu var mı?
7. Kast hangi unsurları kapsıyor; taksirli şekil ayrıca düzenlenmiş mi?
8. Özel amaç veya kanunun önem verdiği bir saik var mı?
9. Nitelikli hâller neler?
10. Teşebbüs ve gönüllü vazgeçme mümkün mü?
11. İştirak veya içtima bakımından özel hüküm var mı?
12. Şikâyet gibi muhakeme şartı, etkin pişmanlık veya şahsi nedenler düzenlenmiş mi?

Bu yöntem kanun maddesini “ezberlenecek metin” olmaktan çıkarır ve çözülebilir bir hukuki yapıya dönüştürür.

11. Somut olay nasıl okunur?

Bir sınavda veya gerçek dosyada ilk cümleyi okur okumaz suç adını koymaya çalışma.

“Bıçak var, yaralama.”
“Para alınmış, hırsızlık.”
“Yalan söylemiş, dolandırıcılık.”

Bu refleks çoğu zaman erken ve hatalıdır.

Birinci okuma: Hikâyeyi anla

Kim ne yaptı? Olay hangi sırayla gelişti? Sonuç ne oldu?

İkinci okuma: Hukuken belirleyici olguları ayır

• Fiil ne?
• Rıza var mı?
• Hile var mı?
• Cebir veya tehdit var mı?
• Netice var mı?
• Fail ne biliyor ve ne istiyor?
• Özel sıfat var mı?
• Yer, zaman, araç veya mağdurun niteliği önemli mi?

Üçüncü okuma: Muhtemel suç tiplerini çıkar

Tek suça erken kilitlenme. Sınırda duran suçları birlikte düşün.

Dördüncü okuma: Eleme yap

Her suçun kanuni unsurlarını somut olaya uygula.

“Bu suç neden olmaz?” sorusu, “hangi suç olur?” sorusu kadar öğreticidir.

Beşinci okuma: Nitelikli hâl ve özel görünüş biçimleri

Suç tamamlanmış mı? Teşebbüs veya gönüllü vazgeçme var mı? Birden fazla kişi varsa iştirak nasıl kurulacak? Birden fazla suç görünüyorsa içtima ne olacak?

Altıncı adım: Muhakeme ve yaptırım

Şikâyet şartı, etkin pişmanlık, şahsi cezasızlık veya indirim nedenleri ve yaptırım bundan sonra değerlendirilir.

Doğru suç tipini tespit etmeden ceza miktarına koşmak, problemi sondan çözmeye çalışmaktır.

12. Özgü suçları baştan doğru anla

“Özgü suç, herkesin fail olamadığı suçtur” cümlesi başlangıç için yararlıdır ama eksiktir.

Daha doğru ifade şöyledir:

Özgü suçlarda kanun, asli fail olabilmek için belirli bir kişisel özellik veya sıfat arar.

Zimmette kamu görevlisi sıfatı bunun temel örneklerinden biridir (TCK m.247).

Ancak özel sıfata sahip olmayan kişi olayın dışında kalmış sayılmaz. TCK m.40/2’ye göre özgü suçun işlenişine katılan ve özel faillik niteliğini taşımayan kişi, koşulları varsa azmettiren veya yardım eden olarak sorumlu tutulabilir.

Bu ayrım kamu görevlisi suçlarını çalışırken sürekli karşımıza çıkacaktır.

13. Taksir: “İstemedi” demek değildir

Taksirli suçlara ileride ayrıntılı olarak döneceğiz; fakat girişte bir yanlış alışkanlığı engellemek gerekir.

Taksir, basitçe “fail sonucu istemedi” demek değildir.

Bir taksir değerlendirmesinde en azından:

• dikkat ve özen yükümlülüğü,
• bu yükümlülüğe aykırılık,
• neticenin öngörülebilirliği,
• fiil ile netice arasındaki nedensellik,
• neticenin objektif olarak faile isnat edilebilirliği,
• bilinçli taksir tartışılıyorsa failin öngördüğü netice karşısındaki iradi tutumu

birlikte ele alınır.

Bu nedenle “neticeyi öngördü = bilinçli taksir” veya “istemedi = taksir” gibi kısa formüller hukuken yetersizdir.

14. Sınav başarısı ile hukukçuluk neden aynı yöntemden beslenir?

İyi bir Ceza Özel sınav cevabı ile iyi bir ceza dosyası analizi arasında güçlü bir ortaklık vardır.

İkisinde de hukukçu:

1. hukuken önemli olguları seçer,
2. muhtemel suç tiplerini belirler,
3. kanuni unsurları olaya uygular,
4. benzer suçları gerekçeyle eler,
5. nitelikli hâlleri kontrol eder,
6. hukuka uygunluk ile kusurluluğu birbirine karıştırmaz,
7. teşebbüs, gönüllü vazgeçme, iştirak ve içtima sorunlarını çözer,
8. muhakeme şartlarını maddi ceza hukuku kurumlarından ayırır,
9. ulaştığı hukuki nitelendirmeyi gerekçelendirir.

Sınavda not getiren şey de gerçek hayatta dosyayı doğru okutan şey de budur: gerekçeli hukuki düşünme.

15. Bu üniteyi bitirdiğinde neyi biliyor olmalısın?

Henüz tek tek suçları ayrıntılı öğrenmedik. Fakat daha temel bir şey yaptık: suç tiplerini nasıl öğreneceğimizi belirledik.

Artık şunları ayırabilmelisin:

• Genel Hükümler ile Özel Hükümlerin işlevi,
• korunan hukuki değer ile suçun konusu,
• mağdur ile suçtan zarar gören,
• fail ile özgü suçtaki özel faillik niteliği,
• objektif unsurlar ile kast/taksir ve diğer sübjektif unsurlar,
• hukuka aykırılık ile kusurluluk,
• özel amaç ile saik,
• teşebbüs ile gönüllü vazgeçme,
• şikâyet ile etkin pişmanlık veya şahsi cezasızlık nedeni.

Ve en önemlisi şu soruyu sormaya başlamış olmalısın:

Bu olay neden bu suç ve neden öteki suç değil?

Kendini Dene

1. Tamirci olayı

A, telefonunu ekran değişimi için B’nin dükkânına iki günlüğüne bırakır. Telefonun zilyetliği onarım amacıyla B’ye devredilmiştir. B telefonu üçüncü kişiye satar.

Neden yalnız “başkasına ait telefonu aldı” diyerek hırsızlık sonucuna gidilemez?

Düşün: Mal B’nin eline başlangıçta nasıl geçti ve TCK m.155/1 hangi tür zilyetlik devrini arıyor?

2. Teşebbüs olayı

A, B’yi öldürmek kastıyla silahını doğrultup ateş eder; mermi B’ye isabet etmez.

“Ölüm gerçekleşmediğine göre suç yoktur” cümlesi neden yanlıştır?

Düşün: TCK m.35’in elverişli hareket, doğrudan doğruya icraya başlama ve failin elinde olmayan neden şartlarını hatırla.

3. Gönüllü vazgeçme

A, B’yi öldürmek için zehirli içeceği önüne koyar. B içeceği henüz içmeden A pişman olur, içeceği alıp döker ve B’nin içmesini engeller.

Bu olay yalnız “teşebbüs” başlığıyla mı incelenmelidir?

Düşün: TCK m.36 neden ayrıca kontrol edilmelidir?

4. Özgü suç

Bir kamu görevlisi, görevi nedeniyle koruma ve gözetimiyle yükümlü olduğu malı kendisine geçirir. Kamu görevlisi olmayan C ise planı kurmuş ve kamu görevlisini bu fiile ikna etmiştir.

C’nin kamu görevlisi olmaması, ceza sorumluluğunun otomatik olarak bulunmadığı anlamına gelir mi?

Düşün: TCK m.40/2’de özgü suçlara iştirak nasıl düzenlenir?

5. Dört telefon

Bir olayda telefon zilyedin cebinden rızası dışında alınmış, diğerinde onarım için teslim edilen telefon satılmış, üçüncüsünde sahte görevli kimliğiyle teslim sağlanmış, dördüncüsünde bıçak tehdidiyle telefon verdirilmiştir.

Bu dört olayın hepsini “telefon çalındı” diye nitelendirmek neden hukuken yetersizdir?

Düşün: TCK m.141, m.155, m.157 ve m.148’de malın failin hâkimiyet alanına geçiş biçimleri nasıl farklılaşır?

Kısa Cevap Anahtarı

1. Hırsızlıkta temel sorun zilyedin rızası dışında alma iken, olayda telefon belirli kullanım/onarım amacıyla B’ye teslim edilmiştir. TCK m.155/1 bakımından muhafaza veya belirli biçimde kullanma amacıyla devredilen zilyetliğin, devir amacı dışında kullanılması tartışılır.

2. TCK m.35, kasten işlenen ve yapısı teşebbüse elverişli bir suçta, elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlanmasına rağmen failin elinde olmayan nedenlerle tamamlanamama hâlini düzenler.

3. Evet. Failin kendi iradesiyle icradan vazgeçmesi veya neticeyi önlemesi TCK m.36’daki gönüllü vazgeçme bakımından ayrıca değerlendirilmelidir.

4. Hayır. Özgü suçta özel sıfat asli fail bakımından aranır; bu sıfatı taşımayan kişi koşulları varsa TCK m.40/2 uyarınca azmettiren veya yardım eden olarak sorumlu olabilir.

5. Çünkü ceza hukuku yalnız sonuca değil, malın failin hâkimiyetine hangi hukuki mekanizmayla geçtiğine bakar: rıza dışı alma, amaçla devredilen zilyetliğin kötüye kullanılması, hileyle tasarruf sağlama ve cebir/tehditle mecbur bırakma farklı suç tiplerine yöneltir.

Bir sonraki ünite

Ünite 2 — Hayata Karşı Suçlar

Bir sonraki ünitede ilk büyük suç ailesine geçeceğiz. Başlangıç sorumuz basit görünüyor ama bütün bölümü taşıyor:

Bir insan öldüğünde, hangi şartlarda bu ölüm belirli bir kişiye “kasten öldürme” olarak yüklenebilir?

Yaşamın başlangıcı ve sonu, suçun konusu, fiil, ölüm neticesi, nedensellik ve objektif isnadiyet, öldürme kastının tespiti, yaralama kastıyla ayrım, olası kast, teşebbüs–gönüllü vazgeçme, nitelikli hâller, ihmali davranış ve taksir burada adım adım kurulacak.

← Ceza Hukuku Özel Hükümler Ders Notları ana sayfasına dön