Gönüllü Geri Dönüşte Gerçek Rıza, Geri Gönderme Yasağı ve Hukuki Denetim

Gönüllü geri dönüş, kişinin koruma bulunduğu ülkeden menşe ülkesine kendi özgür kararıyla dönmesidir. Ancak hukuken belirleyici olan yalnız bir formun imzalanmış olması değildir. Dönüş kararının gerçekten gönüllü, bilgilendirilmiş, güvenli ve insan onuruna uygun koşullarda verilmesi gerekir. Baskı, korkutma, yanıltma veya kişinin anlamadığı bir belgeyi imzalaması söz konusuysa, işlemin “gönüllü” olarak adlandırılması tek başına yeterli olmaz.

Türkiye’de gönüllü dönüş tek bir statüye özgü değildir. Uluslararası koruma başvuru ve statü sahipleri bakımından YUKK m. 87 gönüllü geri dönüş desteğini; geçici koruma kapsamındaki kişiler bakımından Geçici Koruma Yönetmeliği m. 42 gönüllü geri dönüşü düzenler. 2026 itibarıyla Suriyelilerin geçici koruma rejimi Türkiye’de yürürlüktedir ve gönüllü dönüş özel bir idari prosedürle gerçekleştirilmektedir.

Bu yazı, gönüllü dönüşü yalnız “sınırdan çıkış işlemi” olarak değil; rıza, geri göndermeme ilkesi, statünün sona ermesi ve hukuki denetim boyutlarıyla ele alır.

Gönüllü geri dönüş ile sınır dışı etme aynı şey değildir

Hayır. İki işlem hukuki nitelik ve irade bakımından ayrıdır.

Sınır dışı kararının dava ve uygulama rejimini ayrıca Sınır Dışı Etme Kararı ve İptal Davası rehberinde inceledik.

“Gerçek rıza” ne demektir?

Geri dönüşün gönüllü sayılabilmesi için kişinin yalnız fiziksel olarak form imzalaması yeterli değildir. Rızanın hukuki değer taşıması için en azından şu unsurlar önemlidir:

• kararın kişinin özgür iradesine dayanması,
• baskı, tehdit, korkutma veya yanıltma bulunmaması,
• kişinin döneceği yerdeki koşullar ve işlemin sonuçları hakkında anlaşılır bilgiye erişebilmesi,
• kullanılan dili ve imzaladığı belgenin içeriğini anlayabilmesi,
• gerekliyse tercüman ve hukuki danışmanlığa erişebilmesi,
• aile içindeki yetişkinlerin iradelerinin ayrı ayrı teyit edilmesi,
• çocuk söz konusuysa çocuğun yüksek yararının ayrıca değerlendirilmesi.

UNHCR’nin gönüllü geri dönüş standardı da kararı kişinin kendisinin vermesini; kararın bilgilendirilmiş olmasını ve dönüşün güvenlik ve insan onuru içinde gerçekleşmesini esas alır.

Bir formun imzalanması her durumda gönüllülüğü kanıtlar mı?

Hayır. İmzalı form önemli bir delildir; fakat rıza sakatlığı iddiasını imkânsız hâle getirmez. Kişi formu:

• anlamadığı bir dilde,
• tercüme yapılmadan,
• yanlış bilgi verilerek,
• GGM’den çıkabilmenin tek yolu olduğu söylenerek,
• fiziksel veya psikolojik baskı altında,
• ailesinden ayrılacağı tehdidi altında

imzaladığını ileri sürüyorsa, gönüllülük somut olayın koşullarıyla birlikte incelenmelidir.

Gönüllü dönüş formu, gerçek iradenin tespitini kolaylaştıran bir araçtır; zorla göndermeyi sırf belge düzenlenmiş olması nedeniyle “gönüllü” hâle getiren bir hukuki kurgu değildir.

Geri gönderme yasağı gönüllü dönüşte neden hâlâ önemlidir?

YUKK m. 4’e göre hiç kimse işkenceye, insanlık dışı veya onur kırıcı ceza ya da muameleye tabi tutulacağı veya belirli nedenlerle hayatı ya da hürriyeti tehdit altında bulunacağı bir yere gönderilemez.

Gerçekten özgür iradeyle ülkesine dönmek isteyen kişinin durumu ile kamu makamlarının baskısıyla “gönüllü dönüş” beyanı alınan kişinin durumu farklıdır. İkinci durumda işlem gerçekte zorlayıcı bir geri gönderme niteliği kazanabilir ve non-refoulement güvencesi doğrudan gündeme gelir.

Bu nedenle özellikle işkence, ölüm, siyasi takip veya ağır kişisel risk iddiası bulunan dosyada rızanın gerçekliği daha yüksek dikkatle incelenmelidir.

Türkiye’de geçici koruma altındaki Suriyelilerin güncel gönüllü dönüş prosedürü

Göç İdaresi Başkanlığının güncel uygulamasına göre geçici koruma altındaki Suriyeli, gönüllü geri dönüş için randevu.goc.gov.tr üzerinden randevu alarak kayıtlı olduğu ildeki İl Göç İdaresi Müdürlüğüne başvurur.

İl müdürlüğünde:

1. biyometrik doğrulama ve gerekli kontroller yapılır,
2. kişiye geri dönüş işlemi ve mevcut destekler hakkında bilgi verilir,
3. geri dönüş kararının gönüllü olup olmadığını teyit etmek üzere bireysel görüşme yapılır,
4. Gönüllü Geri Dönüş Formu düzenlenir,
5. çıkış yapılacak sınır kapısına ulaşmak üzere 15 gün süreli yol izin belgesi verilir.

UNHCR Türkiye’nin Ağustos-Eylül 2026 itibarıyla güncel açıklaması, formun Türkçe ve Arapça düzenlendiğini, 18 yaşından büyük aile üyelerinin de formu imzaladığını ve imzalanan formun bir örneğinin kişiye verilmesi gerektiğini belirtmektedir.

Geri dönüş kararından vazgeçilebilir mi?

Evet. Çıkış henüz gerçekleşmemişse ve kişi geri dönüş kararını değiştirmişse, kayıtlı olduğu İl Göç İdaresi Müdürlüğüne durumu derhâl bildirmelidir.

Özellikle form imzalandıktan sonra fikrin değişmesi hâlinde “nasıl olsa imza attım, artık hiçbir şey yapılamaz” düşüncesi doğru değildir. Kişinin güncel iradesi açıkça kayıt altına alınmalıdır.

Gönüllü geri dönüş geçici korumayı ne zaman sona erdirir?

Geçici Koruma Yönetmeliği m. 42 gönüllü olarak ülkesine dönecek kişilere kolaylık ve destek sağlanabilmesini düzenler. Güncel Göç İdaresi ve UNHCR prosedürüne göre sınır kapısındaki çıkış işlemlerinde geçici koruma kimlik belgesi teslim alınır ve kişinin geçici koruması gönüllü geri dönüş sebebiyle sona erdirilir.

Bu sonuç son derece önemlidir. Gönüllü dönüş, turistik kısa ziyaret gibi düşünülmemelidir; kişinin Türkiye’deki koruma kaydını doğrudan etkileyen hukuki bir işlemdir.

Geçici koruma sona erdikten sonra Türkiye’ye tekrar dönülebilir mi?

Gönüllü dönüş “Türkiye’ye bir daha asla giremez” anlamına gelmez. UNHCR Türkiye’nin 2 Eylül 2026 tarihli güncel bilgilendirmesine göre gönüllü dönüş yapanlar için sırf bu nedenle otomatik bir beş yıllık giriş yasağı bulunmamaktadır. Ancak daha sonra Türkiye’ye giriş için gerekiyorsa vize alınması gerekir ve vize verilmesi yetkili makamların bireysel değerlendirmesine tabidir.

Geçici korumanın yeniden tesis edilmesi de otomatik değildir. UNHCR’nin güncel açıklaması, kişinin Türkiye’ye dönmesi hâlinde ulusal makamların yapacağı bireysel değerlendirme sonucuna göre geçici korumanın yeniden tesis edilebileceğini belirtmektedir.

Bu nedenle kişi dönüş kararı vermeden önce “sonra istersem kimliğim aynen açılır” varsayımıyla hareket etmemelidir.

Uluslararası koruma statüsü sahibi kişinin gönüllü dönüşü

Uluslararası koruma bakımından iki ayrı hüküm önemlidir.

YUKK m. 87, başvuru sahibi ve uluslararası koruma statüsü sahiplerinden gönüllü olarak geri dönmek isteyenlere ayni ve nakdi destek sağlanabilmesine imkân verir.

Buna karşılık YUKK m. 85, statü sahibi kişinin terk ettiği veya zulüm korkusuyla dışında bulunduğu ülkeye kendi isteğiyle tekrar dönmesini statünün sona erme sebeplerinden biri olarak düzenler.

Dolayısıyla uluslararası koruma statüsü sahibi açısından menşe ülkeye dönüş kararı, statü devam ederken sıradan bir seyahat değildir. Statünün korunma ihtiyacının sürüp sürmediği bakımından doğrudan hukuki sonuç doğurabilir.

Statünün sona ermesi rejimini ayrıntılı olarak Uluslararası Koruma Statüsünün Sona Ermesi ve İptali rehberinde ele aldık.

Gönüllü geri dönüş ile “Türkiye’yi terke davet” karıştırılmamalıdır

YUKK m. 56’ya göre hakkında sınır dışı kararı alınan bazı yabancılara Türkiye’yi terk etmeleri için 15 günden az olmamak üzere 30 güne kadar süre verilebilir ve Çıkış İzin Belgesi düzenlenebilir.

Bu işlem gönüllü geri dönüşle aynı değildir. Türkiye’yi terke davette arka planda bir sınır dışı kararı vardır; kişiye yalnız ülkeyi kendi imkânıyla terk edebilmesi için süre verilmektedir.

Gönüllü geri dönüşte ise işlemin özü kişinin kendi ülkesine dönme yönündeki özgür iradesidir.

GGM’de imzalanan gönüllü dönüş formu neden daha dikkatli incelenmelidir?

Geri Gönderme Merkezindeki kişi özgürlüğünden yoksundur ve sınır dışı ihtimaliyle karşı karşıyadır. Bu ortam kendi başına her rızayı geçersiz kılmaz; fakat iradenin gerçekten özgür olup olmadığının incelenmesini daha önemli hâle getirir.

Avukat şu soruları sormalıdır:

1. Kişiye formdan önce hangi bilgiler verildi?
2. Tercüman var mıydı ve hangi dili konuşuyordu?
3. Formun bir kopyası verildi mi?
4. Kişi avukata erişebildi mi?
5. Geri dönmezse uzun süre GGM’de tutulacağı veya başka bir yaptırımla karşılaşacağı söylendi mi?
6. Menşe ülkeye ilişkin güncel kişisel riskleri bulunuyor mu?
7. Kişi formu imzaladıktan sonra iradesini değiştirdiğini yetkililere bildirdi mi?

Rızanın sakat olduğu iddia ediliyorsa hangi deliller önemlidir?

• Gönüllü Geri Dönüş Formunun kopyası,
• formun hangi dilde düzenlendiği,
• tercüman veya tanık bilgileri,
• GGM görüşme kayıtları ve avukat notları,
• kişinin formdan önce veya sonra yazdığı dilekçeler,
• aile üyelerinin beyanları,
• sağlık ve psikolojik durum belgeleri,
• menşe ülkedeki kişisel risk hakkında güncel COI kaynakları.

Menşe ülke bilgisinin nasıl hazırlanacağını Menşe Ülke Bilgisi ve Delillendirme rehberinde inceledik.

Gönüllü dönüş işlemine karşı hukuki başvuru mümkün müdür?

Somut uyuşmazlığın niteliğine göre mümkündür. Tartışma bazen gönüllü dönüş formunun kendisinden çok:

• geçici korumanın sona erdirilmesi,
• kişinin yeniden kayda alınmaması,
• idari tahdit kodu veya giriş işlemi,
• fiilî veya zorlayıcı geri gönderme tehdidi

üzerinden ortaya çıkar.

Bu işlemlere karşı uygulanacak başvuru yolu, işlemin hukuki niteliği ve tebliğ şekline göre ayrı belirlenmelidir. Zorla geri gönderilme riski yakınsa yalnız normal iptal davası değil, somut olayın şartlarına göre Anayasa Mahkemesi veya AİHM tedbir mekanizmaları da gündeme gelebilir.

Avukat için gönüllü dönüş kontrol listesi

1. Önce kişinin hangi hukuki statüde olduğunu tespit edin.
2. Gönüllü dönüş formunun aslını/kopyasını alın.
3. Formun dili, tercüman ve bilgilendirme sürecini belirleyin.
4. İradenin özgür olup olmadığını kişiyle yalnız ve güvenli ortamda görüşün.
5. Menşe ülke riskini güncel COI kaynaklarıyla değerlendirin.
6. Geçici koruma veya uluslararası koruma bakımından dönüşün statü sonucunu açıklayın.
7. Kişi kararını değiştirmişse bunu derhâl yazılı olarak İGİM’e bildirin.
8. Çocuklu ailelerde velayet, diğer ebeveynin rızası ve çocuğun yüksek yararını ayrıca inceleyin.
9. GGM dosyasında avukata ve tercümana erişim kısıtlandıysa bunu belgeleyin.
10. Zorlayıcı geri gönderme ihtimali varsa süreleri beklemeden acil hukuki korumayı değerlendirin.

Kaynakça ve ileri okuma

• Göç İdaresi Başkanlığı – Geçici Koruma Altındaki Suriyelilerin Gönüllü, Güvenli, Onurlu ve Düzenli Geri Dönüşü
• Geçici Koruma Yönetmeliği – m. 42
• 6458 sayılı YUKK – m. 4, 56, 85 ve 87
• UNHCR Türkiye – Geri Dönüş İşlemleri, 2026
• UNHCR Türkiye – Seyahat Prosedürleri, 2026
• UNHCR – Türkiye: gönüllü dönüşlerin güvenli, onurlu ve bilgilendirilmiş yürütülmesi
• İzmir Barosu Göç ve İltica Komisyonu, Mülteci Hukuku Rehberi, güncellenmiş 2. baskı, 2023.