Sınır Dışı Etme Kararı ve İptal Davası: 7 Günlük Süre, Geri Gönderme Yasağı ve İdari Gözetim

Sınır dışı etme kararı, yabancının Türkiye’deki kalışının sona erdirilerek menşe ülkesine, transit gideceği ülkeye veya kabul edileceği üçüncü bir ülkeye gönderilmesini hedefleyen idari işlemdir. 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nda (YUKK) sınır dışı etme süreci 52 ila 60. maddeler arasında düzenlenmiştir.

Sınır dışı etme işlemi devletin yabancıların ülkeye girişi ve ülkede kalışı üzerindeki egemenlik yetkisine dayanır; ancak bu yetki sınırsız değildir. YUKK m. 4’teki geri gönderme yasağı, m. 55’teki sınır dışı kararı alınamayacak kişiler, Anayasa’nın temel hak güvenceleri ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi bu yetkinin hukuki sınırlarını oluşturur.

Uluslararası koruma sürecinin genel işleyişi için Uluslararası Koruma Başvurusu Nasıl Yapılır? Kayıt, Mülakat, Karar ve İtiraz Süreci rehberimize de bakabilirsiniz.

Sınır dışı etme kararını kim verir?

YUKK m. 53 uyarınca sınır dışı etme kararı, Göç İdaresi Başkanlığının talimatı üzerine veya resen valilik tarafından alınır. Göç İdaresi Başkanlığının güncel bilgilendirmesinde değerlendirme ve karar aşamasının en fazla 48 saat içinde tamamlanacağı belirtilmektedir.

Karar gerekçeli olmalı ve yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilmelidir. Kişi avukat tarafından temsil edilmiyorsa kararın sonucu, itiraz usulü ve süreleri hakkında ayrıca bilgilendirilmesi gerekir.

Hangi yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınabilir?

YUKK m. 54 sınır dışı etme sebeplerini ayrıntılı biçimde sayar. Başlıca hâller arasında şunlar bulunur:

• kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturma,
• Türkiye’ye giriş, vize veya ikamet işlemlerinde gerçek dışı bilgi veya sahte belge kullanma,
• vize veya vize muafiyeti süresini Kanunda öngörülen sınırın üzerinde ihlal etme,
• ikamet izninin iptal edilmesi veya süresi bittikten sonra hukuka aykırı kalışın sürmesi,
• çalışma izni olmadan çalışma,
• Türkiye’ye yasal giriş veya Türkiye’den yasal çıkış kurallarını ihlal etme,
• giriş yasağı bulunmasına rağmen Türkiye’ye gelme,
• uluslararası koruma süreci kesin olarak olumsuz sona erdikten sonra Türkiye’de başka bir kalış hakkının bulunmaması.

Kanunun bazı güvenlik bentleri, uluslararası koruma başvuru sahibi veya statü sahibi kişiler bakımından da sınır dışı kararı alınmasına imkân tanır. Ancak bu durum dahi YUKK m. 4 ve m. 55’teki geri gönderme güvencelerini ortadan kaldırmaz.

Hangi kişiler hakkında sınır dışı etme kararı alınamaz?

YUKK m. 55, m. 54 kapsamına girseler bile belirli kişiler hakkında sınır dışı etme kararı alınamayacağını düzenler. Bunlar arasında:

• gönderileceği ülkede ölüm cezası, işkence, insanlık dışı veya onur kırıcı ceza ya da muamele riski konusunda ciddi emare bulunanlar,
• ciddi sağlık sorunu, yaş veya hamilelik nedeniyle seyahati riskli görülenler,
• hayati tehlike arz eden hastalığının tedavisi sürerken gönderileceği ülkede tedavi imkânı bulunmayanlar,
• mağdur destek sürecindeki insan ticareti mağdurları,
• tedavileri tamamlanıncaya kadar psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağdurları

yer alır. Bu değerlendirme her yabancı bakımından ayrı yapılmalıdır. Bir kişinin YUKK m. 54’teki bir sınır dışı sebebine girmesi, m. 55 incelemesini gereksiz hâle getirmez.

Geri gönderme yasağı nedir?

YUKK m. 4’e göre Kanun kapsamındaki hiç kimse; işkenceye, insanlık dışı veya onur kırıcı ceza ya da muameleye tabi tutulacağı veya ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti ya da siyasi fikirleri nedeniyle hayatı veya hürriyeti tehdit altında bulunacağı bir yere gönderilemez.

Uluslararası hukukta bu güvence non-refoulement olarak adlandırılır. 1951 Cenevre Sözleşmesi’nin 33. maddesi mülteci hukukundaki temel kaynaktır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin AİHS m. 3 içtihadı ise işkence veya insanlık dışı ya da aşağılayıcı muamele yönünden geri göndermeme yükümlülüğünü mutlak nitelikte ele alır.

UNHCR de geri göndermeme ilkesinin yalnız tanınmış mültecilere değil, koruma ihtiyacı henüz kesin olarak karara bağlanmamış sığınmacılara ve sınırda devletin etkili kontrolü altındaki kişilere kadar uzanan temel bir koruma olduğunu vurgular.

Sınır dışı kararına karşı dava süresi kaç gündür?

Bu alanın en kritik süresi 7 gündür. YUKK m. 53/3 uyarınca yabancı, yasal temsilcisi veya avukatı, sınır dışı etme kararının tebliğinden itibaren yedi gün içinde yetkili idare mahkemesine başvurabilir.

Bu süre genel İYUK dava açma sürelerinden farklı, özel ve kısa bir süredir. Tebliğ tarihi dosyanın ilk kontrol noktası olmalıdır.

Dava açıldığında sınır dışı işlemi durur mu?

YUKK m. 53/3, yabancının rızası saklı kalmak üzere, dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulduğunda yargılama sonuçlanıncaya kadar kişinin sınır dışı edilemeyeceğini düzenler. Aynı fıkra, mahkemeye başvuran kişinin bu başvuruyu sınır dışı kararını veren makama da bildirmesini zorunlu tutar.

Bu iki hüküm birlikte okunmalıdır: sınır dışı etmeme güvencesi Kanundan doğar; buna karşılık dava açıldığının kararı veren valiliğe/İl Göç İdaresine gecikmeden bildirilmesi de açık bir kanuni yükümlülüktür. Özellikle kişi Geri Gönderme Merkezinde tutuluyorsa dava açıldığına ilişkin belgenin idareye ve merkeze derhâl ulaştırılması uygulamada hayati önem taşır.

İdare mahkemesi neyi inceler?

Sınır dışı davası yalnız “YUKK m. 54’te bir bent var mı?” sorusuyla sınırlı değildir. Etkili yargısal denetimde en az şu başlıklar ayrı ayrı değerlendirilmelidir:

• kararın kanuni ve somut bir sınır dışı sebebine dayanıp dayanmadığı,
• kararın kişiye özgü, yeterli ve anlaşılabilir gerekçe içerip içermediği,
• YUKK m. 55 kapsamında sınır dışı yasağı bulunup bulunmadığı,
• gönderilecek ülkede YUKK m. 4 ve AİHS m. 3 bakımından gerçek risk olup olmadığı,
• menşe ülke bilgilerinin güncel, güvenilir ve kişinin bireysel durumuyla bağlantılı biçimde değerlendirilip değerlendirilmediği,
• aile hayatı, çocukların yüksek yararı, sağlık durumu ve Türkiye’deki güçlü bağlar yönünden ölçülülük incelemesi yapılıp yapılmadığı.

Kamu düzeni gerekçesi tek başına yeterli midir?

YUKK m. 54/1-d, kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından tehdit oluşturan yabancılar hakkında sınır dışı kararı alınmasını öngörür. Ancak “kamu düzeni” ibaresi soyut bir etiket olarak kullanılamaz. İşlemde kişinin hangi somut eylemi veya olgusunun hangi güncel tehdidi doğurduğu açıklanmalı ve karar yargısal denetime elverişli olmalıdır.

Ceza soruşturması, kovuşturma veya mahkûmiyet bulunması önemli bir veri olabilir; fakat somut olayın niteliği, zaman, suçun ağırlığı, kişinin sonraki davranışları ve aile/özel hayat bağları gibi unsurların ayrıca değerlendirilmesi gerekebilir.

Aile hayatı ve çocukların durumu

Sınır dışı kararı AİHS m. 8 ve Anayasa m. 20 kapsamında özel ve aile hayatına müdahale oluşturabilir. Türkiye’de uzun süre yaşayan, eşi veya çocukları burada bulunan ya da çocuklarının eğitim ve sağlık düzeni Türkiye’de kurulmuş kişiler bakımından kamusal menfaat ile aile hayatı arasında adil denge kurulmalıdır.

Özellikle çocuk bulunan dosyalarda çocuğun yüksek yararı yalnız şekli bir ifade olarak değil; çocuğun yaşı, vatandaşlığı veya statüsü, eğitim durumu, diğer ebeveynle ilişkisi, sağlık ihtiyaçları ve gönderilecek ülkedeki yaşam koşulları üzerinden somutlaştırılmalıdır.

Türkiye’yi terke davet nedir?

Her sınır dışı kararı idari gözetimle sonuçlanmaz. YUKK m. 56 uyarınca belirli kişilere Türkiye’yi terk etmeleri için 15 günden az olmamak üzere 30 güne kadar süre tanınabilir ve Çıkış İzin Belgesi düzenlenir.

Kaçma ve kaybolma riski bulunanlar, yasal giriş veya çıkış kurallarını ihlal edenler, sahte belge kullananlar ve kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlar gibi bazı kişiler terke davet uygulamasından yararlanamaz.

İdari gözetim sınır dışı kararından ayrı bir işlemdir

Sınır dışı etme kararı ile idari gözetim aynı şey değildir. YUKK m. 57 kapsamında belirli yabancılar sınır dışı işlemleri yürütülürken Geri Gönderme Merkezinde idari gözetim altında tutulabilir. Bu işlem kişinin özgürlüğünden yoksun bırakılması anlamına geldiğinden ayrı yargısal denetime tabidir.

Göç İdaresi Başkanlığının güncel açıklamasına göre idari gözetim süresi kural olarak altı ayı geçemez. Sınır dışı işlemlerinin yabancının iş birliği yapmaması veya ülkesiyle ilgili doğru bilgi ya da belge vermemesi nedeniyle tamamlanamaması hâlinde süre en fazla altı ay daha uzatılabilir.

İdari gözetimin devamında zaruret bulunup bulunmadığı valilik tarafından her ay düzenli olarak değerlendirilmelidir; gerekli hâllerde otuz günlük süre beklenmez.

İdari gözetime alternatif yükümlülükler

YUKK m. 57/A, idari gözetimin zorunlu olmadığı durumlarda daha hafif tedbirler uygulanmasına imkân verir. Güncel Göç İdaresi açıklamasında alternatifler şu şekilde sayılmaktadır:

• belirli bir adreste ikamet etme,
• bildirimde bulunma,
• aile temelli geri dönüş,
• geri dönüş danışmanlığı,
• kamu yararına hizmetlerde gönüllülük esaslı görev,
• teminat,
• elektronik izleme.

Alternatif yükümlülüklerin toplam süresi 24 ayı geçemez. Elektronik izleme kararına karşı Sulh Ceza Hâkimliğine başvuru mümkündür.

İdari gözetime nasıl itiraz edilir?

İdari gözetim kararına karşı yabancı, yasal temsilcisi veya avukatı Sulh Ceza Hâkimliğine başvurabilir. Başvuru idari gözetimi kendiliğinden durdurmaz. İdari gözetim koşullarının ortadan kalktığı veya değiştiği iddiasıyla yeniden başvuru yapılabilir.

İdari gözetim itirazında yalnız azami sürenin dolup dolmadığı değil; tutmanın başlangıcından itibaren kanuni dayanak, gereklilik, ölçülülük, aylık değerlendirme kararları, daha hafif tedbirlerin yeterli olup olmayacağı ve Geri Gönderme Merkezindeki tutulma koşulları birlikte incelenmelidir.

Gönüllü geri dönüş ile sınır dışı birbirine karıştırılmamalıdır

Gönüllü geri dönüş kişinin özgür ve bilgilendirilmiş iradesine dayanır; sınır dışı ise idari zor kullanma yetkisine bağlı işlemdir. Bir kişinin geri dönüş formunu imzalamış olması tek başına işlemin gönüllü olduğunu ispatlamaya her olayda yeterli olmayabilir.

Anayasa Mahkemesi’nin Abdulkerim Hammud kararında, gönüllülük bulunmadığı hâlde gerçekleştirilen geri gönderme yaşam hakkı, kötü muamele yasağı ve etkili başvuru hakkı bakımından ihlal olarak değerlendirilmiştir. Bu nedenle formun imzalandığı ortam, tercüme, avukata erişim, kişinin idari gözetim altında olup olmadığı ve üzerinde baskı bulunup bulunmadığı araştırılmalıdır.

Avukat için ilk 24 saat kontrol listesi

1. Sınır dışı kararının ve varsa idari gözetim kararının ayrı ayrı örneğini alın.
2. Tebliğ tarihini ve saatini tespit edin; 7 günlük dava süresini derhâl takvime işleyin.
3. Kararın YUKK m. 54’ün hangi bendine dayandığını ve somut gerekçesini belirleyin.
4. YUKK m. 4 ve m. 55 yönünden geri gönderme engellerini araştırın.
5. Menşe ülke bilgilerini, sağlık kayıtlarını, aile bağlarını ve çocuklara ilişkin belgeleri toplayın.
6. İptal davası açıldıktan sonra başvuruyu karar veren makama gecikmeden bildirin.
7. İdari gözetim varsa Sulh Ceza Hâkimliği başvurusunu sınır dışı davasından ayrı yürütün.
8. Gönüllü geri dönüş formu varsa imza, tercüme, avukat erişimi ve irade özgürlüğünü ayrıntılı inceleyin.

Kaynakça ve ileri okuma

• Göç İdaresi Başkanlığı – Sınır Dışı Etme
• Göç İdaresi Başkanlığı – 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu
• Anayasa Mahkemesi – Sınır dışı ve kötü muamele yasağına ilişkin emsal kararlar
• Anayasa Mahkemesi – Abdulkerim Hammud
• UNHCR – Access to territory and non-refoulement
• İzmir Barosu Göç ve İltica Komisyonu, Mülteci Hukuku Rehberi, güncellenmiş 2. baskı, 2023.