Objektif Cezalandırılabilme Şartı

Objektif cezalandırılabilme şartı, suçun kanuni unsurları ve hukuka aykırılığı gerçekleşmiş olsa bile fail hakkında ceza uygulanabilmesi için kanunun ayrıca gerçekleşmesini aradığı, failin kusurunun kapsamı dışında kalan nesnel koşuldur. Bu koşul suçun tipik unsurundan farklıdır; gerçekleşmemesi, fiilin cezalandırılmasını engeller.

Kavram kanunda genel bir tanım hâlinde düzenlenmemiş, ceza hukuku öğretisi ve suç tiplerinin gerekçeleriyle geliştirilmiştir. Bir olgunun suçun unsuru mu, objektif cezalandırılabilme şartı mı, yoksa muhakeme şartı mı olduğu; ilgili normun lafzı, amacı ve sistematik konumu incelenerek belirlenir.

Kapsamı ve Uygulamadaki Ayrımlar

Objektif cezalandırılabilme şartı, suçun maddi veya manevi unsuruna dâhil değildir. Bu nedenle failin kastının kural olarak bu şartı kapsaması aranmaz. Şart, haksızlığın tamamlanmasından sonra veya haksızlıktan bağımsız olarak ortaya çıkabilir. Buna karşılık suçun maddi unsuruna ait bir olgunun bilinmemesi kastı etkileyebilir; objektif cezalandırılabilme şartındaki yanılma aynı sonucu doğurmaz.

Hileli ve taksirli iflas suçlarında ticaret mahkemesince iflasa karar verilmiş olması, kanun gerekçesi ve öğretide objektif cezalandırılabilme şartının tipik örneklerinden biri olarak gösterilir. Failin hileli tasarrufları gerçekleştirmiş olması tek başına yeterli değildir; cezalandırma için iflas kararının da bulunması aranır. Bununla birlikte hangi suç tipindeki koşulun bu nitelikte olduğu konusunda öğretide görüş ayrılıkları bulunabilir.

Kavram, muhakeme şartından ayrılmalıdır. Şikâyet, izin veya talep gibi muhakeme şartları, ceza muhakemesinin yürütülebilmesini ilgilendirir. Objektif cezalandırılabilme şartı ise maddi ceza hukuku alanında ceza verilebilirliği etkiler. Ayrıca ön şart, suçun tipikliğinin kurulması için gereken ve suçun unsur yapısına dâhil bulunan olgudur; objektif cezalandırılabilme şartı tipikliğin dışında kalır.

Şartın gerçekleşmemesinin hüküm türüne etkisi, onun hukuki niteliğine ve ilgili suç düzenlemesine göre belirlenir. Bu nedenle yalnızca kavramın adı üzerinden otomatik olarak belirli bir karar türüne ulaşmak doğru değildir. Zamanaşımının başlangıcı, teşebbüs ve iştirak hükümleri bakımından da her suç tipi ayrıca değerlendirilmelidir.

(bknz: Suçun Unsurları, Muhakeme Şartı, Kusurluluk, Tipiklik, Hileli İflas)

Kaynakça

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, m. 161-162 ve madde gerekçeleri.
• Mehmet Emin Artuk, Mehmet Emin Alşahin, “Objektif Cezalandırılabilme Şartı ve Zamanaşımı”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, C. 19, S. 2, 2013, s. 17-44.
• İzzet Özgenç, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, Seçkin Yayıncılık.
• Mahmut Koca, İlhan Üzülmez, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, Seçkin Yayıncılık.