Türkiye’de Uluslararası Koruma Statüleri: Mülteci, Şartlı Mülteci ve İkincil Koruma

Uluslararası koruma, bir yabancının yalnızca Türkiye’de bulunma biçimini değil, geri gönderilmesi hâlinde karşılaşabileceği tehlikelerin hukuk düzeni tarafından nasıl değerlendirileceğini belirleyen bir koruma rejimidir. 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK), uluslararası korumayı mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma statülerinden oluşan bir sistem olarak kurar. Bu üç statü aynı başlık altında yer almakla birlikte, korumayı doğuran risk ve Türkiye ile kurulan hukuki ilişkinin niteliği bakımından birbirinden ayrılır.

Bir kişinin günlük dilde “mülteci” olarak anılması, Türk hukukunda mutlaka YUKK m. 61 anlamında mülteci statüsüne sahip olduğu anlamına gelmez. Statünün doğru belirlenmesi; başvuru, mülakat, menşe ülke bilgisi, geri gönderme yasağı ve olumsuz kararlara karşı kullanılacak yollar bakımından doğrudan önem taşır.

Uluslararası koruma ile geçici koruma aynı değildir

YUKK m. 3’e göre uluslararası koruma; mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma statülerini ifade eder. Geçici koruma ise kitlesel akın hâllerine cevap vermek üzere YUKK m. 91 ve Geçici Koruma Yönetmeliği çerçevesinde kurulan farklı bir rejimdir. Bu nedenle uluslararası koruma başvurusu ile geçici koruma kaydı aynı prosedür değildir.

1951 Cenevre Sözleşmesi ve Türkiye’nin coğrafi sınırlaması

Mültecilerin Hukuki Durumuna Dair 1951 Cenevre Sözleşmesi, modern mülteci hukukunun temel metnidir. Sözleşme mülteci kavramını; zulme uğrama konusunda haklı korku, belirli koruma nedenleri ve kişinin kendi devletinin korumasından yararlanamaması veya yararlanmak istememesi ekseninde kurar. 1967 Protokolü başlangıçtaki zaman sınırlamasını kaldırmıştır.

Türkiye, 1951 Sözleşmesini coğrafi sınırlama ile uygulamayı sürdürür. Bu tercih Türk hukukundaki “mülteci” ve “şartlı mülteci” ayrımının temelidir. YUKK bakımından “Avrupa ülkeleri”, Avrupa Konseyi üyesi ülkeler ile Cumhurbaşkanınca belirlenecek diğer ülkeleri ifade eder.

Mülteci statüsü nedir?

YUKK m. 61’e göre Avrupa ülkelerinde meydana gelen olaylar nedeniyle; ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşünceleri sebebiyle zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korkan, bu nedenle vatandaşı olduğu ülkenin dışında bulunan ve o ülkenin korumasından yararlanamayan ya da yararlanmak istemeyen yabancıya, statü belirleme işlemleri sonucunda mülteci statüsü verilir. Vatansız kişiler bakımından benzer ölçütler önceki ikamet ülkesi üzerinden uygulanır.

Zulüm değerlendirmesinde hangi unsurlar önemlidir?

• Tehdidin veya geçmişte yaşanan olayların ağırlığı ve sürekliliği,
• zarar ile ırk, din, tabiiyet, siyasi düşünce veya belli bir toplumsal gruba mensubiyet arasındaki bağlantı,
• menşe ülke makamlarının kişiyi etkili biçimde koruyup koruyamadığı,
• başvurucunun kişisel geçmişi ve kırılganlıkları,
• güncel ve güvenilir menşe ülke bilgileri,
• ülke içinde gerçekten erişilebilir ve güvenli bir koruma seçeneğinin bulunup bulunmadığıdır.

Şartlı mülteci statüsü nedir?

YUKK m. 62, mülteci statüsündeki esas zulüm ölçütlerini korur; ancak olayların Avrupa ülkeleri dışında meydana gelmesi hâlinde statünün adı şartlı mülteci olur. Dolayısıyla mülteci ile şartlı mülteci arasındaki temel ayrım, koruma ihtiyacının ciddiyetinden değil, Türkiye’nin 1951 Sözleşmesine ilişkin coğrafi sınırlamasından kaynaklanır.

Şartlı mülteci statüsü verilen kişinin Türkiye’de kalmasına üçüncü ülkeye yerleştirilinceye kadar izin verilir. Üçüncü ülkeye yerleştirme otomatik bir hak veya kişinin tek taraflı tercihi değildir; Göç İdaresi Başkanlığı koordinasyonunda, ilgili ülkelerin kabul politikaları ve uluslararası iş birliği çerçevesinde yürütülen ayrı bir süreçtir.

İkincil koruma nedir?

Her ciddi tehlike, 1951 Sözleşmesindeki zulüm nedenlerinden biriyle bağlantılı olmayabilir. YUKK m. 63 bu alanda ikincil koruma statüsünü düzenler. Mülteci veya şartlı mülteci olarak nitelendirilemeyen bir kişi, menşe veya ikamet ülkesine döndüğünde aşağıdaki ağır risklerden biriyle karşılaşacaksa ikincil koruma gündeme gelir:

• ölüm cezasına mahkûm olma veya ölüm cezasının infaz edilmesi,
• işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye maruz kalma,
• uluslararası veya ülke genelindeki silahlı çatışmalarda ayrım gözetmeyen şiddet nedeniyle şahsına yönelik ciddi tehditle karşılaşma.

İkincil koruma “daha zayıf mültecilik” değildir; hukuki dayanağı farklıdır. Mülteci ve şartlı mülteci statülerinde belirli zulüm nedenleriyle bağlantı aranırken, ikincil korumada dönüş hâlindeki ciddi zarar riski merkezî önemdedir.

Üç statünün temel farkları

Geri gönderme yasağı neden daha geniş bir güvencedir?

Mülteci hukukunun temel güvencelerinden biri geri göndermeme (non-refoulement) ilkesidir. 1951 Sözleşmesinin 33. maddesi bu ilkenin uluslararası mülteci hukukundaki temel dayanaklarındandır. Türk hukukunda YUKK m. 4, Kanun kapsamındaki hiç kimsenin işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye tabi tutulacağı ya da belirli nedenlerle hayatı veya hürriyeti tehdit altında bulunacağı bir yere gönderilemeyeceğini düzenler.

Bu nedenle “kişiye mülteci statüsü verilmedi” sonucu ile “kişi her durumda geri gönderilebilir” sonucu aynı değildir. Statü şartları ile geri gönderme yasağı ayrı hukuki değerlendirmeler gerektirebilir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 3. maddesi kapsamında gelişen içtihat da işkence ve insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele riski bulunan yerlere gönderme bakımından ayrıca önemlidir.

Uluslararası korumadan hariçte tutulma

Koruma kriterlerini karşılıyor görünmek tek başına statü verilmesini zorunlu kılmaz. YUKK m. 64, 1951 Sözleşmesinin 1F maddesiyle bağlantılı olarak bazı kişilerin uluslararası korumadan hariçte tutulmasını düzenler. Savaş suçu, insanlığa karşı suç veya belirli ağır fiillerle ilgili ciddi kanaat gibi durumlar bu değerlendirmeyi gündeme getirebilir. Hariçte tutma somut ve bireysel inceleme gerektirir; aile üyelerinin durumu da kendiliğinden aynı sonuca bağlanmaz.

Statü belgesi ve hukuki konum

Uluslararası koruma statüsü verilenlere yabancı kimlik numarasını içeren statü sahibi kimlik belgesi düzenlenir. YUKK m. 83’te belgenin şekli, içeriği, geçerlilik süresi ve uzatılmasına ilişkin ayrıntıların Bakanlıkça düzenleneceği belirtilmektedir. Göç İdaresi Başkanlığının güncel bilgilendirmesinde mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma statüsü sahipleri için üç yıl süreli kimlik belgesi düzenlendiği ve belgelerin statü sona erene veya iptal edilene kadar yenilendiği açıklanmaktadır.

Statü ne zaman sona erebilir veya iptal edilebilir?

YUKK m. 85; kişinin kendi isteğiyle vatandaşı olduğu ülkenin korumasından yeniden yararlanması, yeni bir vatandaşlık kazanması veya statünün verilmesine yol açan koşulların önemli ve kalıcı biçimde ortadan kalkması gibi sona erme nedenlerini düzenler. YUKK m. 86 ise statünün gerçeğe aykırı belge veya beyanla elde edildiğinin sonradan anlaşılması veya başlangıçta hariçte tutma sebebi bulunduğunun ortaya çıkması gibi iptal hâllerini içerir.

Bir dosyada statü analizi nasıl kurulmalıdır?

1. Kişinin ülkesini terk etme ve geri dönememe nedenleri ayrıntılı biçimde belirlenir.
2. Olayların YUKK m. 61 veya 62’deki zulüm nedenleriyle bağlantısı incelenir.
3. Bu statülerin şartları oluşmuyorsa YUKK m. 63 kapsamındaki ciddi zarar riskleri ayrıca değerlendirilir.
4. YUKK m. 64’teki hariçte tutma nedenleri kontrol edilir.
5. Menşe ülke bilgileri, kişisel belgeler ve başvurucunun beyanı birlikte değerlendirilir.
6. Statü tartışmasından bağımsız olarak YUKK m. 4 ve ilgili uluslararası insan hakları hükümleri yönünden geri gönderme yasağı ayrıca incelenir.

Kaynakça ve ileri okuma

• Göç İdaresi Başkanlığı – 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu
• Göç İdaresi Başkanlığı – Uluslararası koruma kapsamında düzenlenecek belgeler
• UNHCR – 1951 Refugee Convention
• UNHCR – Access to territory and non-refoulement
• İzmir Barosu Göç ve İltica Komisyonu, Mülteci Hukuku Rehberi, güncellenmiş 2. baskı, 2023.