Uluslararası Koruma Başvurusu Nasıl Yapılır? Kayıt, Mülakat, Karar ve İtiraz Süreci

Uluslararası koruma başvurusu yalnızca bir dilekçenin verilmesinden ibaret değildir. Başvurunun alınması, kayıt, bilgilendirme, kimlik belgesi, mülakat, statü değerlendirmesi, kararın tebliği ve gerektiğinde idari veya yargısal itirazlardan oluşan birbirine bağlı bir süreçtir. Özellikle olumsuz kararlarda sürelerin kısa olması nedeniyle her aşamanın ayrı ayrı izlenmesi gerekir.

Türkiye’de uluslararası koruma başvurularının alınması ve statü belirleme işlemleri Göç İdaresi Başkanlığı ile valilikler bünyesindeki İl Göç İdaresi Müdürlükleri tarafından yürütülür. UNHCR, 10 Eylül 2018’den beri Türkiye’de başvuru kaydı veya mülteci statüsü belirleme kararı veren makam değildir.

Uluslararası koruma başvurusu nereye ve nasıl yapılır?

YUKK m. 65 uyarınca uluslararası koruma başvuruları valiliklere bizzat yapılır. Uygulamada başvuru işlemleri İl Göç İdaresi Müdürlükleri üzerinden yürütülmektedir. Başvurunun ülke içinde veya sınır kapısında kolluk birimine yapılması hâlinde kolluğun talebi derhâl valiliğe bildirmesi gerekir.

Başvurunun bizzat yapılması kuralının önemli sonucu şudur: Avukat veya yasal temsilci, başvurucunun yerine ilk uluslararası koruma başvurusunu yapamaz. Avukat ise sürecin sonraki aşamalarında hukuki yardım sağlayabilir, dosyayı takip edebilir, mülakata şartları varsa gözlemci olarak katılabilir ve olumsuz kararlara karşı başvuru yollarını kullanabilir.

Aile üyeleri adına başvuru yapılabilir mi?

Her yabancı veya vatansız kişi kendi adına başvuru yapabilir. Aynı gerekçeye dayanan ve birlikte gelen aile üyeleri adına da başvuru yapılması mümkündür. Ergin aile üyeleri bakımından kendi adlarına başvuru yapılmasına muvafakat etmeleri gerekir.

Düzensiz giriş uluslararası koruma başvurusuna engel midir?

Mülteci hukukunun yapısı gereği koruma arayan bir kişinin her zaman pasaport, vize veya olağan giriş prosedürlerini kullanabilmesi mümkün değildir. YUKK m. 65/4, makul süre içinde kendiliğinden başvuran ve yasa dışı giriş veya kalışının geçerli nedenlerini açıklayan kişiler hakkında yalnızca bu nedenle cezai işlem yapılmamasını öngörür. Bu yaklaşım 1951 Cenevre Sözleşmesinin 31. maddesindeki korumayla da bağlantılıdır.

Kayıt aşamasında hangi bilgiler alınır?

YUKK m. 69’a göre başvurular valiliklerce kaydedilir. Başvuru sahibinden kimlik bilgilerini doğru olarak bildirmesi ve varsa kimliğini ispatlayan belge veya seyahat dokümanlarını sunması beklenir. Ancak kimlik belgesi bulunmaması başvurunun kendiliğinden reddedilmesi anlamına gelmez. Kimlik araştırmalarından sonuç alınamazsa başvurucunun beyanı esas alınabilir.

Kayıtta; kişinin menşe veya önceki ikamet ülkesini neden terk ettiği, ülkesinden ayrıldıktan sonra yaşadıkları, Türkiye’ye giriş şekli ve güzergâhı, daha önce başka ülkelerde uluslararası koruma başvurusu veya statüsü bulunup bulunmadığı gibi bilgiler de alınır. Kayıt, esas statü mülakatıyla aynı şey değildir.

Başvuru sahibi hangi konularda bilgilendirilmelidir?

YUKK m. 70, başvuru sahibinin takip edilecek usuller, hak ve yükümlülükler, yükümlülüklerin yerine getirilmemesinin sonuçları, itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilmesini öngörür. Kişinin talebi hâlinde tercümanlık hizmeti sağlanması da kanuni güvenceler arasındadır.

Uluslararası Koruma Başvuru Sahibi Kimlik Belgesi

Kayıt işlemleri tamamlanan başvuru sahibine ve birlikte geldiği aile üyelerine yabancı kimlik numarasını içeren Uluslararası Koruma Başvuru Sahibi Kimlik Belgesi düzenlenir. YUKK’ta 2019 yılında yapılan değişiklikle belgenin sabit geçerlilik süresi kanun metninden çıkarılmış ve sürenin Bakanlıkça düzenlenmesi öngörülmüştür. Göç İdaresi Başkanlığının güncel bilgilendirmesine göre belge bir yıl süreli düzenlenmekte, başvuru sonuçlandırılmadıkça birer yıllık sürelerle yenilenmektedir. Belge harca tabi değildir ve ikamet izni yerine geçer.

Mülakat neden başvurunun merkezidir?

YUKK m. 75’e göre etkin ve adil karar verebilmek amacıyla başvuru sahibiyle kayıt tarihinden itibaren otuz gün içinde bireysel mülakat yapılması esastır. Mülakat mahremiyet içinde yürütülmeli ve kişiye kendisini en iyi biçimde ifade etme imkânı verilmelidir.

Mülakat; zulüm veya ciddi zarar riskinin niteliği, olayların zaman çizelgesi, failler, devlet korumasına neden erişilemediği, ülke içinde başka bir yere güvenle yerleşmenin mümkün olup olmadığı ve geri dönüşte beklenen risk gibi başlıkların somutlaştırıldığı temel aşamadır.

Avukat mülakata katılabilir mi?

Başvuru sahibinin talebi üzerine avukatı mülakata gözlemci olarak katılabilir. Bu hak avukatın başvurucu yerine cevap vermesi anlamına gelmez. Avukatın varlığı; usul güvencelerinin izlenmesi, tercüme sorunlarının fark edilmesi ve mülakat tutanağının sonraki hukuki değerlendirmede sağlıklı kullanılabilmesi açısından önemlidir.

Tercüman, mahremiyet ve özel ihtiyaç sahipleri

Başvurucunun kendisini anlayabildiği bir dilde ifade edebilmesi statü belirlemenin güvenilirliği için zorunludur. Refakatsiz çocuklar, engelliler, yaşlılar, hamileler, yanında çocuğu bulunan yalnız anne veya babalar ile işkence, cinsel saldırı ya da diğer ciddi psikolojik, bedensel veya cinsel şiddete maruz kalan kişiler bakımından özel ihtiyaçlar dikkate alınmalıdır. Çocuğun yüksek yararı bütün işlemlerde temel ölçüttür.

Mülakat tutanağı ve ek mülakat

Her mülakatın sonunda tutanak düzenlenir ve bir örneği mülakat yapılan kişiye verilir. Mülakat sesli veya görsel olarak kayda alınacaksa kişi bilgilendirilmelidir. Gerektiğinde ek mülakat yapılabilir. Mülakat gerçekleştirilemez ve yeni tarih belirlenirse iki mülakat tarihi arasında en az on gün bulunması öngörülmüştür.

Başvuru ne kadar sürede karara bağlanır?

YUKK m. 78’e göre başvurunun kayıt tarihinden itibaren en geç altı ay içinde sonuçlandırılması öngörülür. Karar bu süre içinde verilemezse başvuru sahibinin bilgilendirilmesi gerekir. Değerlendirme bireyseldir; menşe veya önceki ikamet ülkesindeki genel koşullarla kişinin kendi şartları birlikte dikkate alınır.

Menşe ülke bilgisi bu aşamada kritik önemdedir. Güvenilir uluslararası kuruluş raporları, insan hakları raporları, ülke mevzuatı, güncel güvenlik durumu ve başvurucunun mensup olduğu grubun karşılaştığı riskler dosyaya katkı sağlayabilir. Genel ülke koşulları ile kişinin bireysel hikâyesi arasında bağlantı kurulmalıdır.

Karar nasıl tebliğ edilmelidir?

Karar ilgiliye, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir. Olumsuz kararın maddi gerekçeleri ile hukuki dayanaklarının belirtilmesi gerekir. Kişi avukatla temsil edilmiyorsa kararın sonucu, itiraz yolları ve süreleri konusunda ayrıca bilgilendirilmelidir.

Olumsuz karara karşı hangi yollar vardır?

YUKK m. 80, kararın türüne göre farklı başvuru yolları ve süreler öngörür. Süre hesabında kararın tam olarak hangi maddeye dayandığı kontrol edilmelidir.

• Kural olarak kararın tebliğinden itibaren 10 gün içinde Uluslararası Koruma Değerlendirme Komisyonuna itiraz edilebilir.
• YUKK m. 68, m. 72 ve m. 79 kapsamında verilen kararlarda Komisyona itiraz yerine doğrudan yargı yolu söz konusudur.
• Kabul edilemez başvuru (m. 72) ve hızlandırılmış değerlendirme (m. 79) kararlarına karşı 15 gün içinde yetkili idare mahkemesine başvurulabilir.
• Diğer idari karar ve işlemlere karşı YUKK m. 80’de 30 günlük dava süresi öngörülür.
• YUKK m. 72 ve m. 79 kapsamındaki davaların on beş gün içinde sonuçlandırılması ve mahkeme kararının kesin olması öngörülmüştür.

İtiraz veya yargılama süreci sonuçlanıncaya kadar ilgili kişinin ülkede kalışına izin verilir. Bununla birlikte aynı kişi hakkında ayrıca sınır dışı etme veya idari gözetim kararı varsa, her işlemin kendi kanuni başvuru yolu ve süresi ayrıca değerlendirilmelidir.

Hızlandırılmış değerlendirme nedir?

YUKK m. 79’da sınırlı sebeplerle bazı başvuruların hızlandırılmış usulde incelenmesi düzenlenmiştir. Bu usulde mülakat ve karar süreleri normal prosedürden daha kısadır; yargısal başvuru süresi de 15 gündür. Refakatsiz çocukların başvuruları hızlandırılmış değerlendirmeye tabi tutulamaz.

Avukatlık hizmeti ve adli yardım

YUKK m. 81 uyarınca başvuru sahibi ve uluslararası koruma statüsü sahibi kişiler avukat tarafından temsil edilebilir. Avukatlık ücretini karşılama imkânı bulunmayan kişilere, bu işlemlerle ilgili yargısal başvurularda 1136 sayılı Avukatlık Kanununun adli yardım hükümlerine göre avukatlık hizmeti sağlanabilir.

Başvuru dosyası için pratik kontrol listesi

1. Başvurunun kayıt tarihini ve hangi İl Göç İdaresi Müdürlüğünde bulunduğunu belirleyin.
2. Başvuru sahibi kimlik belgesi, adres ve bildirim yükümlülüklerini kontrol edin.
3. Kayıt tutanağı ile mülakat tutanağını birbirinden ayırın.
4. Mülakatta tercüman, mahremiyet ve özel ihtiyaçlara ilişkin sorunları inceleyin.
5. Menşe ülke bilgilerini kişinin bireysel olaylarıyla ilişkilendirin.
6. Kararın maddi gerekçesini ve dayandığı YUKK maddesini tespit edin.
7. Tebliğ tarihine göre 10, 15 veya 30 günlük sürelerden hangisinin uygulanacağını kesinleştirin.
8. Aynı kişi hakkında sınır dışı veya idari gözetim kararı varsa bunları ayrı işlem olarak inceleyin.
9. Geri gönderme yasağını statü başvurusunun sonucuna bağlı bırakmadan ayrıca değerlendirin.

Kaynakça ve ileri okuma

• Göç İdaresi Başkanlığı – 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu
• Göç İdaresi Başkanlığı – Uluslararası Koruma Sıkça Sorulan Sorular
• Göç İdaresi Başkanlığı – Düzenlenecek Belgeler
• UNHCR Türkiye – Applying for asylum in Türkiye
• UNHCR Türkiye – National asylum procedures for international protection
• İzmir Barosu Göç ve İltica Komisyonu, Mülteci Hukuku Rehberi, güncellenmiş 2. baskı, 2023.