Devlet İntikam Alabilir mi? İdam Cezası, Hukuk ve Vicdan Üzerine

Bir suç ne kadar ağır olursa olsun, devletin o suça verebileceği cezanın bir sınırı var mıdır? Bir insanın yaşamına son verme yetkisi, devletin cezalandırma yetkisinin doğal bir uzantısı olarak kabul edilebilir mi? Daha da önemlisi, verilen hükmün yanlış olduğu sonradan anlaşılırsa hukuk ne yapacaktır?

Avukat Alirıza Dizdar’ın “Adalet Peşinde Bir Ömür | İdam” başlıklı videosu, idam cezasını yalnızca “olmalı mı, olmamalı mı?” düzeyindeki siyasal bir tartışma olarak ele almıyor. Konu; ceza hukukunun amacı, devletin cezalandırma yetkisinin sınırı, yargı hatasının geri döndürülemez sonuçları ve hukuk ile vicdan arasındaki ilişki üzerinden tartışılıyor.

Videodaki yaklaşımın özünü son derece çarpıcı biçimde ifade eden cümle ise şu:

“Birey intikam alabilir, ama devlet alamaz.”

Aslında bu cümle, idam cezası tartışmasının merkezinde bulunan temel hukuk sorununu da ortaya koyuyor.

Ceza ile intikam arasındaki çizgi

Ağır bir suçun mağdurunda, mağdur yakınlarında ve toplumda öfke doğurması son derece doğaldır.

Öldürme, çocuklara karşı işlenen suçlar, cinsel saldırılar, işkence veya toplum vicdanını derinden sarsan başka eylemler karşısında failin mümkün olan en ağır biçimde cezalandırılması yönünde güçlü bir toplumsal talep ortaya çıkabilir.

Ancak mağdurun yaşadığı acı ile devletin ceza verme yetkisi aynı düzlemde değildir.

Birey, uğradığı haksızlığın etkisiyle failin acı çekmesini hatta ölmesini isteyebilir. Devlet ise böyle davranamaz. Çünkü devletin cezalandırma yetkisinin kaynağı öfke değil, hukuktur.

Modern ceza hukuku bakımından cezanın meşruiyeti; suçun kanunda tanımlanmış olmasına, bağımsız bir yargılama sonucunda sabit görülmesine, yaptırımın kanunla belirlenmesine ve temel haklara ilişkin sınırların korunmasına bağlıdır.

Bu nedenle devletin vereceği ceza ile kişisel intikam duygusu arasında aşılması mümkün olmayan bir sınır bulunmalıdır.

Ceza hukukun aracıdır; intikam ise öfkenin.

Bu ayrım kaybolduğu anda cezalandırma yetkisi, hukuk devletinin yetkisi olmaktan çıkarak devlet eliyle misillemeye dönüşme tehlikesi taşır.

İdam cezasının diğer bütün cezalardan farkı: Geri dönüş yoktur

İdam cezasını diğer yaptırımlardan ayıran en önemli özellik, kuşkusuz geri döndürülemez olmasıdır.

Yargı sistemleri insanlar tarafından işletilir.

Tanık yanılabilir.

Bir teşhis yanlış olabilir.

Deliller hatalı değerlendirilebilir.

Bilirkişi raporu yanlış çıkabilir.

Soruşturma eksik yürütülebilir.

Savunmanın ulaşamadığı bir delil yıllar sonra ortaya çıkabilir.

Dönemin siyasal ve toplumsal koşulları yargılama üzerinde etkili olabilir.

Hatta yıllar sonra gerçek failin başka biri olduğu anlaşılabilir.

Hürriyeti bağlayıcı bir ceza söz konusu olduğunda ortaya çıkan adli hatanın tamamen giderilmesi çoğu zaman mümkün değildir. Haksız yere cezaevinde geçirilen yıllar hiç kimseye geri verilemez. Bununla birlikte yargılamanın yenilenmesi, tahliye, beraat veya tazminat gibi belirli hukuk yolları hâlâ mümkündür.

Ölüm cezasında ise hukuk bu imkânını da kaybeder.

İnfaz gerçekleştikten sonra bulunan yeni bir delilin hükümlü açısından hiçbir kurtarıcı değeri yoktur.

Gerçek fail ertesi gün ortaya çıksa bile verilen cezanın geri alınması mümkün değildir.

Bu nedenle idam tartışmasının temel sorusu yalnızca:

“Bu kişi işlediği suç nedeniyle ölümü hak ediyor mu?”

sorusu olamaz.

Daha temel bir soru sorulmalıdır:

Yanılma ihtimali hiçbir zaman tamamen ortadan kaldırılamayan bir yargı sistemine, geri dönüşü olmayan bir cezayı uygulama yetkisi verilebilir mi?

İdam cezasına ilişkin hukuki ve ahlaki tartışmanın en güç noktalarından biri tam olarak buradadır.

Bir hukukçunun hafızasında idam

Alirıza Dizdar açısından idam cezası yalnızca ceza hukuku kitaplarından tartışılan teorik bir kurum değildir.

12 Eylül döneminin ağır ceza ve sıkıyönetim yargılamalarının içinde avukat olarak yer alan Dizdar, ölüm cezasıyla yargılanan insanların müdafiliğini üstlenmiş hukukçulardan biridir.

Dönemin avukatlarından Nebi Barlas’ın yıllar sonra verdiği ayrıntılı anlatıma göre, 25 Haziran 1981’de idam edilen Ahmet Saner ve Kadir Tandoğan’ın müdafileri arasında Alirıza Dizdar da bulunuyordu. Barlas, ölüm cezasının infazına ilişkin bildirimin 24 Haziran 1981’de kendisine ve Dizdar’a tebliğ edildiğini ve aynı gece iki hükümlüyle görüşmek üzere birlikte Selimiye Askeri Ceza ve Tutukevi’ne gittiklerini anlatıyor.

Dolayısıyla videoda ölüm cezası üzerine söylenenler yalnızca soyut bir hukuk teorisinin ürünü olarak dinlenmemeli.

Bir avukatın, devlet tarafından ölümüne karar verilen insanlarla infazlarından hemen önce karşılaşmış olmasının mesleki hafızası da bu değerlendirmelerin arkasında duruyor.

Bu nokta önemlidir.

Çünkü hukuk fakültesinde “ölüm cezası” birkaç kelimeyle tanımlanabilir. Bir kanunun maddesi değiştirilebilir, bir ceza türü mevzuattan çıkarılabilir.

Fakat o cezanın gerçekten uygulandığı bir dönemde avukatlık yapanlar açısından mesele yalnızca mevzuat değildir.

Mahkeme salonları vardır.

Dosyalar vardır.

Müvekkiller vardır.

Ve bir noktadan sonra artık hiçbir hukuki başvurunun geri getiremeyeceği insanlar vardır.

Devlet neden bireyden farklı olmak zorundadır?

“Birey intikam alabilir, devlet alamaz” düşüncesinin hukuk devleti bakımından özel bir anlamı vardır.

Çünkü modern devlet, cezalandırma yetkisini büyük ölçüde kendi tekeline almıştır.

Bir suç işlendiğinde mağdurun kendi cezasını kendisinin vermesine izin verilmez. Failin yakalanması, yargılanması ve cezalandırılması devletin kurumlarına bırakılır.

Devletin bu tekelinin meşruiyeti ise tam da tarafsız davranma yükümlülüğünden kaynaklanır.

Devlet mağdur değildir.

Devlet öfkelenmez.

Devlet kin tutmaz.

Devlet öç almaz.

Devlet yargılar.

Bu nedenle ceza yargılamasının en zor sınavı, toplumun büyük çoğunluğunun failden nefret ettiği davalardır.

Çünkü hukuk yalnız sevilenleri, makbul görülenleri veya kamuoyunun sempati duyduğu kişileri koruyorsa zaten hukuk devleti sınavından geçmiş sayılmaz.

Hukukun gerçek gücü, toplumun en ağır biçimde cezalandırılmasını istediği kişiye karşı dahi usul güvencelerini koruyabilmesinde ortaya çıkar.

Ağır suç karşısında insan hakları savunulabilir mi?

İdam cezasına karşı çıkıldığında sıkça karşılaşılan itirazlardan biri şudur:

“Peki mağdurun yaşam hakkı ne olacak?”

Bu soru hafife alınamaz.

Özellikle vahşi biçimde işlenen suçlarda yalnız failin haklarından söz edilmesi, mağdurun ve yakınlarının yaşadığı büyük acının görülmediği izlenimini yaratabilir.

Oysa idam cezasına karşı olmak, suçu küçümsemek veya failin cezasız kalmasını istemek anlamına gelmez.

Hukuk devletinin yapması gereken şey, ağır suçları etkili biçimde soruşturmak; faili adil bir yargılama sonucunda belirlemek; suçla orantılı ve hukuk düzeninin izin verdiği ağır yaptırımları uygulamak ve mağdurun haklarını korumaktır.

Tartışılması gereken konu suçlunun cezalandırılıp cezalandırılmayacağı değil, devletin cezalandırırken aşamayacağı bir sınır bulunup bulunmadığıdır.

İnsan haklarının anlamı da zaten bu noktada ortaya çıkar.

Temel haklar, yalnız iyi insanlar için hazırlanmış ödüller değildir. Devletin, karşısındaki kişi kim olursa olsun kullanamayacağı bazı yetkilerin bulunduğunu kabul eden hukuki sınırlardır.

Türkiye hukukunda ölüm cezası

Bugün Türkiye’de ölüm cezası uygulanabilecek bir ceza değildir.

Anayasa’nın 38. maddesi açık biçimde “Ölüm cezası ve genel müsadere cezası verilemez” hükmünü taşımaktadır.

Türkiye’de ölüm cezasının kaldırılması aşamalı olarak gerçekleşmiş; 2002 yılında barış zamanındaki ölüm cezası kaldırılmış, daha sonraki anayasal ve yasal değişikliklerle ölüm cezası hukuk sisteminden tamamen çıkarılmıştır. Türkiye ayrıca ölüm cezasını her koşulda kaldıran Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne Ek 13 No.lu Protokolü de onaylamıştır. Avrupa Konseyi kayıtlarında Türkiye’nin bu protokolü 13 Aralık 2005’te onayladığı görülmektedir.

Dolayısıyla bugün Türkiye bakımından idam tartışması yalnızca yeni bir ceza hükmünün kanuna eklenmesi meselesi değildir. Anayasal düzen ve Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası insan hakları sistemi bakımından çok daha kapsamlı hukuki sonuçları bulunan bir konudur.

Hukuk, en zor anda hukuk olarak kalabilmelidir

İdam tartışmaları genellikle toplumun en fazla öfkelendiği suçlardan sonra yeniden gündeme gelir.

Tam da bu nedenle konu hakkında sağlıklı düşünmek zordur.

Çünkü ağır bir suç işlendiğinde ilk tepki çoğu zaman hukuki değil, insanidir.

“Bunu yapan yaşamamalı.”

Bu duygu anlaşılabilir.

Ancak hukuk sisteminin varlık nedenlerinden biri de kararların yalnızca o anın öfkesiyle verilmesini önlemektir.

Hukuk, insanın öfkesini inkâr etmez; fakat devletin öfkeyle hareket etmesine izin vermez.

Mahkeme salonunun sokaktan farkı burada ortaya çıkar.

Sokakta öfke olabilir.

Mahkeme salonunda ise delil olmak zorundadır.

Sokakta intikam çağrısı yapılabilir.

Mahkemede kanun uygulanmak zorundadır.

Ve devlet, kendisine sınırsız bir cezalandırma yetkisi tanıyamaz.

Sonuç: Adalet, öldürme yetkisi midir?

İdam cezası hakkında herkesin aynı sonuca ulaşması beklenemez.

Özellikle ağır suçlar karşısında ölüm cezasını savunanların dayandığı toplumsal adalet ve mağduriyet duygusunu yok saymak da doğru değildir.

Ancak bir hukuk devletinde mesele yalnızca failin neyi hak ettiği üzerinden değerlendirilemez.

Devletin hangi yetkiye sahip olması gerektiğini de sormak gerekir.

Devlete bir insanı öldürme yetkisi verildiğinde, bu yetkinin yalnız kesin biçimde suçlu olduğuna inanılan ve toplumun nefret ettiği insanlar hakkında kullanılacağı varsayılır.

Fakat hukuk tarihinin bize öğrettiği önemli gerçeklerden biri şudur:

Devletin yetkileri, yalnız doğru kullanıldıkları örnekler üzerinden değerlendirilmez; yanlış kullanıldıklarında yaratabilecekleri sonuçlar üzerinden de değerlendirilir.

Ömür boyu ceza hukuku pratiğinin içinden konuşan Alirıza Dizdar’ın idam cezası hakkındaki yaklaşımını değerli kılan noktalardan biri de burada ortaya çıkıyor.

“Devlet intikam alamaz” sözü, suçlunun korunmasına yönelik basit bir çağrı değildir.

Bu söz esasen devletin sınırlandırılmasına ilişkin bir hukuk devleti ilkesini ifade eder.

Çünkü hukuk devletinde adaletin gücü, devletin yapabildiklerinin çokluğundan değil, gücü elinde bulundurmasına rağmen yapmamayı kabul ettiği şeylerden de doğar.

Ve belki de idam cezası tartışmasının sonunda sorulması gereken soru tam olarak budur:

Adalet, bir insanın yaşamına son verme gücüne sahip olmak mıdır; yoksa en ağır suç karşısında bile hukukun sınırları içerisinde kalabilmek mi?