01. Anayasa Yargısının Kavramı, İşlevi ve Meşruiyeti

Anayasanın hukuk düzeninin en üst normu olduğu söylendiğinde, aslında iki ayrı iddia ileri sürülmüş olur. Birincisi, devletin temel kuruluşunun, yetki dağılımının ve temel hak güvencelerinin anayasal düzeyde belirlendiğidir. İkincisi ise daha güçlüdür: Yasama, yürütme ve yargı organları dâhil olmak üzere hiçbir kamu gücü anayasanın çizdiği sınırların dışında hareket edemez.

Bu ikinci iddianın hukuki bir anlam taşıyabilmesi için anayasal üstünlüğün yalnızca siyasal bir ilke olarak bırakılmaması gerekir. Bir kanunun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin veya başka bir kamu gücü işleminin anayasal sınırı aşması hâlinde, bu aykırılığı hukuk düzeni içinde tespit edecek ve sonuç bağlayacak bir denetim mekanizmasına ihtiyaç vardır. Anayasa yargısı, anayasanın üstünlüğünü soyut bir siyasal ilke olmaktan çıkarıp uygulanabilir bir hukuk kuralına dönüştüren kurumsal güvencelerin başında gelir.

1. Anayasa yargısı neyi ifade eder?

Anayasa yargısı en dar anlamıyla, kanunların ve anayasal denetime tabi diğer normların anayasaya uygunluğunun bir yargı organı tarafından incelenmesini ifade eder. Bu anlamda anayasa yargısının merkezinde norm denetimi bulunur. Yasama organının çıkardığı bir kanunun veya yürütmenin anayasal düzenleme yetkisi kapsamında çıkardığı bir Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin anayasaya aykırı olup olmadığı, hukuki ölçütlerle incelenir.

Bununla birlikte çağdaş anayasa yargısı, norm denetiminden daha geniş bir kurumsal alanı kapsar. Türkiye bakımından Anayasa Mahkemesi yalnızca normların anayasaya uygunluğunu denetleyen bir mahkeme değildir. Mahkeme aynı zamanda bireysel başvuruları karara bağlar; siyasi parti kapatma davalarına ve siyasi partilerin mali denetimine ilişkin görevler üstlenir; Anayasa’da sayılan bazı kişileri görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar; yasama dokunulmazlığının kaldırılması ve milletvekilliğinin düşmesine ilişkin belirli Meclis kararlarına karşı yapılan başvuruları inceler.

Bu nedenle Türkiye’de anayasa yargısı, “kanun iptali” ile özdeşleştirilemeyecek kadar geniş bir alandır. Norm denetimi alanın kurucu çekirdeğidir; fakat temel hakların bireysel başvuru yoluyla korunması, siyasal partilerin anayasal statüsünün denetlenmesi ve anayasal organlara ilişkin özel yargısal görevler de bu alanın içindedir.

2. Anayasanın üstünlüğü ile anayasa yargısı arasındaki bağ

1982 Anayasası’nın 11. maddesi, Anayasa hükümlerinin yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kuralları olduğunu belirtir; kanunların Anayasa’ya aykırı olamayacağını açıkça düzenler.

Bu hüküm, anayasal üstünlüğün pozitif hukuktaki temel ifadesidir. Ancak “kanun Anayasa’ya aykırı olamaz” kuralı ile “bir kanunun Anayasa’ya aykırı olup olmadığına kim, hangi usulle ve hangi sonuçla karar verecektir?” sorusu birbirinden farklıdır. İkinci soru anayasa yargısının alanına girer.

Anayasal üstünlük normatif bir hiyerarşi kurar; anayasa yargısı ise bu hiyerarşiyi koruyan yargısal mekanizmayı oluşturur. Başka bir ifadeyle anayasa, devlet iktidarının sınırını; anayasa yargısı ise bu sınırın ihlal edilmesi hâlinde devreye girecek hukuki denetimin çerçevesini belirler.

3. Yargısal denetim neden ortaya çıktı?

Anayasacılık düşüncesinin merkezindeki sorunlardan biri, devlet iktidarının nasıl sınırlandırılacağıdır. Yazılı bir anayasanın kabul edilmesi bu bakımdan önemli olmakla birlikte tek başına yeterli değildir. Anayasal sınırların korunması tamamen sınırlandırılan organların iradesine bırakılırsa, üstün norm ile siyasal güç arasındaki çatışmada anayasanın etkisizleşmesi mümkündür.

Yargısal anayasa denetimi bu soruna verilen kurumsal cevaplardan biridir. Denetimin temel varsayımı şudur: Siyasal çoğunluğun demokratik meşruiyeti vardır, fakat bu meşruiyet sınırsız bir yetki yaratmaz. Anayasal demokraside çoğunluk yönetimi; temel haklar, kuvvetler ayrılığı, hukuk devleti, yetki kuralları ve anayasal usullerle birlikte anlam kazanır.

Bu nedenle anayasa yargısını “yargının yasamanın üstünde olması” biçiminde okumak eksiktir. Anayasa Mahkemesinin denetimi, mahkemenin siyasal iradesinin parlamentonun siyasal iradesinden üstün olduğu düşüncesine değil; her iki organın da yetkisini Anayasa’dan aldığı ve Anayasa ile bağlı olduğu düşüncesine dayanır.

4. Siyasal denetim ile yargısal denetim arasındaki fark

Bir düzenlemenin anayasaya uygunluğu yalnız mahkemeler tarafından tartışılmaz. Kanun tekliflerinin hazırlanması, komisyon ve Genel Kurul görüşmeleri, Cumhurbaşkanının kanunları yeniden görüşülmek üzere Meclise geri gönderebilmesi, kamuoyu ve doktrin tartışmaları da anayasal uygunluk bakımından siyasal veya önleyici denetim işlevi görebilir.

Yargısal denetimin ayırt edici yönü ise hukuki usule ve gerekçeli karara dayanmasıdır. Mahkeme, bir düzenlemeyi faydalı, isabetli veya siyaseten tercih edilir bulup bulmadığı için değil; anayasal yetki ve sınırlarla bağdaşıp bağdaşmadığı için inceler. Bu ayrım, anayasa yargısının meşruiyeti bakımından temel önemdedir.

Yargısal denetim bir yerindelik denetimi değildir. Mahkeme kanun koyucunun yerine geçerek “daha iyi” düzenlemenin ne olması gerektiğini belirlemez. Anayasal sınırın aşılıp aşılmadığını değerlendirir. Nitekim 6216 sayılı Kanun, Mahkemenin bir normu iptal ederken kanun koyucu gibi hareket ederek yeni bir uygulamaya yol açacak biçimde hüküm tesis edemeyeceğini ayrıca düzenler.

5. Dağınık ve merkezî anayasa yargısı modelleri

Karşılaştırmalı hukukta anayasa yargısının iki klasik modeli öne çıkar. Amerikan modelinde anayasanın üstünlüğü, somut uyuşmazlıklar içinde genel mahkemeler tarafından korunur. Anayasaya aykırı normun uygulanmaması, görülmekte olan davanın çözümü içinde ortaya çıkar. Bu nedenle sistem “dağınık” veya “yaygın” denetim modeli olarak anılır.

Kıta Avrupası’nda gelişen merkezî modelde ise anayasal denetim görevi özel olarak kurulmuş bir anayasa mahkemesine bırakılır. Bu modelde norm denetimi ayrı bir anayasal yargı alanı oluşturur ve iptal kararı genel etki doğurabilir.

Türkiye, temel yapısı itibarıyla merkezî anayasa yargısı modelini benimsemiştir. Anayasa Mahkemesi ilk kez 1961 Anayasası ile kurulmuş; kuruluş kanunu 25 Nisan 1962’de yürürlüğe girmiş ve Mahkeme aynı yıl faaliyete başlamıştır. 1982 Anayasası da Anayasa Mahkemesini korumuş, sonraki anayasa değişiklikleriyle görev alanı önemli ölçüde genişlemiştir. 2010 anayasa değişikliğiyle bireysel başvurunun kabul edilmesi bu genişlemenin en önemli aşamalarından biridir.

6. Anayasa yargısının demokrasiyle gerilimi

Anayasa yargısına yöneltilen klasik itiraz şudur: Seçimle oluşmayan bir mahkemenin, seçilmiş parlamentonun çıkardığı kanunu geçersiz kılabilmesi demokratik ilkeyle nasıl bağdaştırılabilir?

Bu tartışma anayasa hukukunda çoğu kez “karşı-çoğunlukçu güçlük” başlığı altında ele alınır. Sorunun ağırlığı küçümsenemez; çünkü anayasa yargısı doğrudan doğruya siyasal kararların hukuki sınırını belirleyebilir. Bununla birlikte anayasal demokrasi, demokrasiyi yalnızca çoğunluğun karar verebilmesi olarak tanımlamaz. Çoğunluğun hangi usulle oluşacağı, hangi konularda yetkili olduğu, temel hak alanına ne ölçüde müdahale edebileceği ve azınlıkların hangi güvencelere sahip bulunduğu da demokratik düzenin parçasıdır.

Bu noktada anayasa yargısının demokratik meşruiyeti, çoğunluk iradesinin alternatifi olmasından değil, anayasal olarak kurulmuş demokratik düzenin sınırlarını korumasından kaynaklanır. Bunun doğal karşılığı ise mahkemenin de kendi yetki sınırlarına bağlı olmasıdır.

7. Meşruiyet yalnız yetkiden ibaret değildir

Bir anayasa mahkemesinin Anayasa tarafından kurulmuş olması kurumsal meşruiyetin başlangıç noktasıdır; fakat tek başına yeterli değildir. Yargısal meşruiyet aynı zamanda kararların hukuki gerekçesine, içtihat tutarlılığına, öngörülebilirliğe, eşit uygulamaya ve mahkemenin siyasal tercih ile anayasal yorum arasındaki sınırı koruma kabiliyetine dayanır.

Anayasa Mahkemesi anayasa hükümlerini yorumlamak zorundadır. Anayasal normların önemli bir bölümü “hukuk devleti”, “ölçülülük”, “demokratik toplum düzeninin gerekleri”, “insan onuru” gibi yoruma açık kavramlar içerir. Bu nedenle anayasa yargısının mekanik bir metin karşılaştırmasına indirgenmesi mümkün değildir. Fakat yorum zorunluluğu, sınırsız bir takdir alanı da yaratmaz. Metin, anayasal sistematik, anayasanın temel ilkeleri, önceki içtihat, somut düzenlemenin niteliği ve gerekçelendirme yükümlülüğü yorumun hukuki çerçevesini oluşturur.

8. Türkiye’de Anayasa Mahkemesinin anayasal konumu

1982 Anayasası’nın 148. maddesi Mahkemenin görev ve yetkilerinin çekirdeğini belirler. Kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve TBMM İçtüzüğü şekil ve esas yönlerinden anayasal denetime tabidir; anayasa değişiklikleri yalnız şekil bakımından denetlenebilir. Bireysel başvuru da aynı maddede anayasal bir hak arama yolu olarak düzenlenmiştir.

Mahkemenin çalışma düzeni ve kararlarının etkisi ise 149 ve 153. maddelerle birlikte okunmalıdır. Norm denetimi, siyasi parti davaları ve Yüce Divan yargılamaları Genel Kurulun görev alanındayken bireysel başvurular kural olarak bölümlerce karara bağlanır. Anayasa Mahkemesi kararları kesindir; yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar.

Bu bağlayıcılık, anayasa yargısının sistem içindeki yerini açık biçimde gösterir. Mahkeme kararının hukuki etkisi, kararın başka bir organ tarafından uygun bulunmasına bağlı değildir. Buna karşılık Mahkemenin kendisi de Anayasa’nın verdiği görev ve yetki alanıyla bağlıdır.

9. Anayasa yargısının temel işlevleri

Anayasa yargısının işlevleri dört başlıkta toplanabilir.

Birincisi, normlar hiyerarşisini korumaktır. Anayasa’ya aykırı alt normların hukuk düzeninden çıkarılması, anayasal üstünlüğün etkili olmasını sağlar.

İkincisi, temel hakların korunmasıdır. Bireysel başvuru, kamu gücü işlemlerinin temel haklar üzerindeki etkisini anayasal denetime açmış ve Anayasa Mahkemesini yalnız normların değil, hak ihlali iddialarının da yargıcı hâline getirmiştir.

Üçüncüsü, anayasal organlar arasındaki yetki sınırlarını korumaktır. Özellikle yasama ve yürütmenin düzenleme alanlarına ilişkin norm denetimi, kuvvetler ayrılığının somut anlam kazandığı alanlardan biridir.

Dördüncüsü, anayasal düzenin sürekliliğine katkı sağlamaktır. Siyasi partilere ilişkin denetim, Yüce Divan görevi ve milletvekilliği statüsüne ilişkin bazı başvurular bu çerçevede değerlendirilir.

10. Sonuç

Anayasa yargısı, anayasanın üstünlüğünü yargısal güvenceye bağlayan kurumsal mekanizmadır. Bu mekanizma, demokratik karar alma sürecine dışarıdan eklenmiş bir engel değil; anayasal demokrasinin kendi içinde oluşturduğu denge araçlarından biridir.

Bununla birlikte anayasa yargısının gücü ile meşruiyeti arasında sürekli bir ilişki vardır. Mahkeme ne kadar etkili bir denetim yetkisine sahipse, kararlarını o ölçüde açık, hukuki ve tutarlı gerekçelerle temellendirmek zorundadır. Anayasa yargısının kalitesi yalnız kaç normu iptal ettiği veya kaç ihlal kararı verdiğiyle değil; anayasal sınırları hangi hukuk anlayışıyla kurduğu ve bu sınırları kendisi bakımından da ne ölçüde gözettiğiyle ölçülür.