Watergate: Bir Başkan Hukukun Üstünde Olabilir mi?

17 Haziran 1972 sabahı Washington’daki Watergate kompleksinde beş kişi yakalandı. Demokratik Ulusal Komite’nin merkezine girmişlerdi; yanlarında para, dinleme ve elektronik gözetim ekipmanı vardı. İlk bakışta olay bir siyasi casusluk ve hırsızlık vakasıydı.

İki yıl sonra Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Richard Nixon istifa edecekti.

Watergate’i hukuk tarihinin büyük dosyalarından biri yapan şey yalnız siyasi skandalın büyüklüğü değildir. Asıl önemi, yürütme gücünün sınırlarının somut bir kriz içinde test edilmesidir. Başkanın gizli görüşmeleri mahkeme tarafından istenebilir mi? Başkan “yürütme ayrıcalığı” diyerek ceza soruşturmasından delil saklayabilir mi? Kongre bir başkanın davranışını ne ölçüde soruşturabilir? Savcı, yürütmenin en tepesindeki kişiye karşı bağımsız hareket edebilir mi?

Watergate’in sonunda ortaya çıkan cevap, Amerikan anayasa hukukunun en meşhur ilkelerinden birini görünür hâle getirdi: Başkan güçlüdür; fakat hukukun üstünde değildir.

Watergate neydi?

17 Haziran 1972’de beş kişi Washington, D.C.’deki Watergate otel ve ofis kompleksinde bulunan Demokratik Ulusal Komite merkezine girerken yakalandı. ABD Senatosunun tarihsel kaydına göre zanlıların üzerinde binlerce dolar nakit para ile gelişmiş dinleme ve elektronik ekipman bulunuyordu.

Olay kısa sürede Başkan Richard Nixon’ın yeniden seçim kampanyasıyla bağlantılı kişilere ulaştı. Ancak asıl skandal, yalnız baskının kendisi değildi. Beyaz Saray’ın olayın soruşturulmasını engellemeye ve bağlantılarını gizlemeye yönelik faaliyetleri Watergate’i bir anayasal krize dönüştürdü.

Bir suç işlendiğinde hukuk açısından iki ayrı mesele vardır: suçu işleyenlerin sorumluluğu ve kamu gücünün soruşturmayı engellemek için kullanılıp kullanılmadığı. Watergate’in tarihsel ağırlığı ikinci noktada ortaya çıktı.

Kongre neden devreye girdi?

ABD Senatosu 7 Şubat 1973’te “Select Committee on Presidential Campaign Activities” adıyla özel bir soruşturma komitesi kurdu. Tarihe Watergate Committee olarak geçen bu yapı, seçim kampanyası faaliyetlerini ve yürütme organının rolünü araştırdı.

Komitenin çalışmaları yalnız siyasi tartışma değildi. Tanıklar çağrıldı, kamuya açık oturumlar yapıldı, belgeler toplandı ve yürütme organının soruşturmayı etkilemeye yönelik davranışları incelendi.

Senato tarihçiliğinin değerlendirmesine göre soruşturma, Nixon yönetiminin CIA’yı FBI’ın soruşturmasını engellemek için kullanmaya çalıştığı dâhil ciddi bulgular ortaya koydu.

Kongre soruşturmasının anayasal önemi burada görülür: Parlamento yalnız kanun yapan kurum değildir. Yürütmenin hesap vermesini sağlayan denetim mekanizmasıdır.

Beyaz Saray kayıt sistemi neden davanın merkezine oturdu?

Soruşturma sırasında Başkan Nixon’ın Beyaz Saray’daki görüşmelerini otomatik kayıt sistemiyle kaydettiği ortaya çıktı. Böylece Watergate dosyası, tanıkların hafızasına dayalı siyasi tartışmadan çıkıp doğrudan ses kayıtlarının varlığına bağlandı.

Özel savcı ve Kongre, bazı kayıtların soruşturma açısından gerekli olduğunu savundu. Nixon ise başkanlık makamının görüşmelerinin gizliliğini korumak amacıyla “executive privilege” — yürütme ayrıcalığı — ileri sürdü.

Bu, tamamen temelsiz bir kavram değildi. Devlet başkanının danışmanlarıyla açık konuşabilmesi, diplomatik veya askerî sırların korunması ve yürütme içi müzakerelerin belirli ölçüde gizli kalması devlet yönetimi açısından gerçek ihtiyaçlardır.

Fakat sorun şu noktada ortaya çıktı: Bu gizlilik ceza yargılamasının ihtiyaçları karşısında mutlak olabilir miydi?

Saturday Night Massacre: Başkan özel savcıyı görevden aldırmak istediğinde

1973 sonbaharında özel savcı Archibald Cox, Beyaz Saray kayıtlarının asıllarını istemeye devam etti. Başkan Nixon ise kayıtların yerine yazılı özetler vermeyi önerdi.

Cox bunu yeterli görmedi.

20 Ekim 1973’te Nixon, Başsavcı Elliot Richardson’dan Cox’u görevden almasını istedi. Richardson bunu yapmayı reddetti ve istifa etti. Yardımcısı William Ruckelshaus da görevden almayı reddetti ve görevinden ayrıldı. Sonunda Solicitor General Robert Bork, Cox’u görevden aldı.

ABD siyasi tarihine “Saturday Night Massacre” olarak geçen bu olay, Watergate’in yalnız delil tartışması olmadığını gösterdi. Artık soru şuydu: Başkan, kendisini soruşturan mekanizmayı ortadan kaldırabilir mi?

ABD Temsilciler Meclisinin tarihsel kayıtlarına göre olay kamuoyunda büyük tepki yarattı ve impeachment çağrılarını dramatik biçimde artırdı.

United States v. Nixon: Yürütme ayrıcalığının sınırı

Watergate’in hukuk tarihindeki en önemli dönüm noktası 24 Temmuz 1974 tarihli United States v. Nixon kararıdır.

Özel savcı, ceza yargılamasında kullanılmak üzere belirli Başkanlık kayıtlarının teslimini talep etmişti. Nixon, başkanlık görüşmelerinin gizliliğini koruyan anayasal yürütme ayrıcalığı bulunduğunu ileri sürdü.

ABD Yüksek Mahkemesi yürütme gizliliğinin önemini tamamen reddetmedi. Başkanın danışmanlarıyla gizli iletişiminin anayasal sistemde korunmaya değer olduğunu kabul etti. Ancak bu korumanın sınırsız olmadığını belirledi.

Mahkeme, genel ve soyut bir gizlilik iddiasının, devam eden ceza yargılamasında adaletin somut delile erişim ihtiyacına mutlak biçimde üstün tutulamayacağı sonucuna vardı. Nixon’a kayıtları teslim etmesi yönündeki mahkeme emrine uyması gerektiği bildirildi.

Kararın en güçlü mesajı teknik bir delil kuralının ötesindeydi: Başkanlık makamı yargı sürecinin dışında ayrı bir hukuk alanı yaratamaz.

“Başkan hukukun üstünde değildir” cümlesi ne anlama geliyor?

Bu ifade bazen slogan olarak kullanılır; Watergate dosyası onu somutlaştırır.

Başkanın anayasal yetkileri vardır. Yürütme organının başıdır. Ulusal güvenlik, dış politika ve idare alanında geniş sorumluluk taşır. Fakat bu yetkiler, diğer anayasal organların tamamen etkisiz olduğu anlamına gelmez.

Yargı hukuki uyuşmazlığı çözer. Kongre denetim ve impeachment yetkisini kullanır. Savcılık ceza soruşturmasını yürütür. Basın olayları kamuoyuna taşır.

Hukuk devleti açısından kritik olan, bütün bu kurumların tek bir kişinin iradesine bağlanmamasıdır.

Ankahukuk’taki Hukuk Devleti Nerede Doğdu? yazısı, iktidarın hukukla sınırlandırılması düşüncesinin tarihsel köklerini ayrıca ele alıyor.

Temsilciler Meclisi impeachment sürecini nasıl yürüttü?

Watergate soruşturması ilerlerken ABD Temsilciler Meclisi de başkanın görevden alınmasına ilişkin anayasal süreci başlattı.

House Judiciary Committee Temmuz 1974’te üç impeachment maddesini kabul etti. Bunlar genel olarak adaletin engellenmesi, başkanlık yetkisinin kötüye kullanılması ve Kongre’nin taleplerine uymama başlıklarına dayanıyordu.

Burada önemli bir hukuki ayrım vardır: impeachment sıradan ceza yargılaması değildir. Başkanın siyasi ve anayasal sorumluluğuna ilişkin özel bir mekanizmadır.

Bu nedenle Watergate aynı anda birden fazla hukuk alanında ilerledi: ceza soruşturması, Kongre soruşturması, yargısal delil uyuşmazlığı ve impeachment süreci.

“Smoking gun” kayıtları neden belirleyici oldu?

Yüksek Mahkeme kararının ardından Nixon yönetimi kayıtları teslim etti. 5 Ağustos 1974’te kamuya açıklanan kayıtlardan biri, Watergate baskınından kısa süre sonra FBI soruşturmasının sınırlandırılması için yürütme kurumlarının kullanılmasının tartışıldığını gösteriyordu.

Bu kayıt siyasi desteğin hızla çözülmesine yol açtı. Watergate’in başından beri tartışılan “Başkan olayın örtbas edilmesine ne ölçüde katıldı?” sorusu artık çok daha somut delile dayanıyordu.

Senato ve Temsilciler Meclisi tarihsel kaynakları, bu gelişmeden sonra Nixon’ın Kongredeki desteğinin ciddi biçimde kaybolduğunu ve impeachment sürecinin kaçınılmaz hale geldiğini gösteriyor.

Nixon neden istifa etti?

8 Ağustos 1974 akşamı Richard Nixon ulusa seslenerek görevinden ayrılacağını açıkladı. İstifa 9 Ağustos’ta yürürlüğe girdi.

Böylece Nixon, ABD tarihinde görevinden istifa eden ilk başkan oldu. Temsilciler Meclisinin tamamı impeachment maddelerini oylamadan görevden ayrıldığı için teknik olarak House tarafından impeach edilmedi ve Senato’da bir impeachment yargılaması yapılmadı.

Bu ayrıntı önemlidir. Sık kullanılan “Nixon impeachment ile görevden alındı” ifadesi hukuken doğru değildir. House Judiciary Committee üç maddeyi kabul etmişti; ancak Nixon tam Meclis oylamasından önce istifa etti.

Basın Watergate’te ne yaptı?

Watergate anlatısında basının rolü kaçınılmazdır. Araştırmacı gazetecilik, resmi açıklamalar ile soruşturma bulguları arasındaki çelişkileri görünür kıldı ve olayın kamuoyunda canlı kalmasına katkı sağladı.

Fakat hukuk açısından basının görevi mahkemenin yerine hüküm vermek değildi. Bilgi ortaya çıkarmak, kamu gücünü sorgulamak ve kamuoyunun denetimini mümkün kılmaktı.

Bu ayrım, Ankahukuk’ta yayımlanan Sosyal Medya Jürisi yazısındaki tartışmayla da bağlantılıdır. Demokratik denetim için güçlü basın gerekir; fakat yargısal hüküm yine usule bağlı mahkemeye aittir.

Watergate’in demokrasi açısından en büyük dersi: Kurumlar kişiden güçlü olmalı

Watergate bazen “kötü bir başkan yakalandı ve sistem düzeldi” biçiminde basitleştirilir. Bu anlatı eksiktir.

Asıl önemli olan, sistemin farklı parçalarının aynı anda ve bazen çatışarak çalışmasıdır.

• Polis ilk baskın olayını soruşturdu.
• Savcılar ceza sürecini yürüttü.
• Senato özel soruşturma komitesi kurdu.
• Temsilciler Meclisi impeachment yetkisini devreye soktu.
• Yüksek Mahkeme yürütme ayrıcalığının sınırına karar verdi.
• Basın ve kamuoyu siyasi hesap verebilirlik üretti.

Bu mekanizmaların hiçbiri tek başına Watergate’i çözmedi. Birlikte çalışmaları, başkanlık makamını hukuki denetim içine çekti.

Yürütme ayrıcalığı neden yine de tamamen reddedilmedi?

United States v. Nixon kararını “Başkanın hiç gizliliği olamaz” diye okumak da yanlış olur.

Mahkeme, başkanlık iletişiminin gizliliği için meşru anayasal gerekçeler bulunabileceğini kabul etti. Özellikle askerî, diplomatik veya hassas ulusal güvenlik konularında gizliliğin ağırlığı farklı olabilir.

Kararın esas önemi, bu ayrıcalığın genel ve sınırsız bir kalkan olmadığını göstermesidir. Ceza adaletinin somut delil ihtiyacı karşısında mahkeme denetimine tabi olabilir.

Bu denge, hukuk devletinin karakteristiğidir: Yetki ya tamamen yok sayılmaz ya da sınırsızlaştırılmaz; gerekçe, kapsam ve karşı haklarla birlikte değerlendirilir.

Watergate sonrası ne değişti?

Watergate soruşturması ABD’de kampanya finansmanı, hükümet etiği, Kongre denetimi ve yürütmenin hesap verebilirliği üzerine geniş reform tartışmalarına yol açtı.

Senato Watergate Committee’nin nihai raporu kampanya faaliyetleri ve bağışlarının düzenlenmesi, özel savcılık yapısı ve Kongrenin hukuki kapasitesinin güçlendirilmesi gibi alanlarda öneriler içeriyordu. Bu önerilerin bazıları sonraki reformlarda etkili oldu.

Fakat Watergate’in en kalıcı mirası tek bir kanun değildir. Daha temel bir anayasal hafıza bıraktı: Yürütme organı kendi soruşturmasının hâkimi olamaz.

Türkiye ve diğer başkanlık sistemleri açısından neden ilgi çekici?

ABD’nin başkanlık sistemi ile Türkiye’nin anayasal sistemi aynı değildir; kurumları ve impeachment mekanizmaları bire bir karşılaştırılamaz.

Ancak Watergate’in ortaya koyduğu genel hukuk devleti sorusu evrenseldir: Güçlü yürütme hangi mekanizmalarla denetlenir?

Bağımsız mahkemeler, parlamenter denetim, etkili savcılık, bilgiye erişim, özgür basın ve hesap verebilirlik mekanizmaları yalnız belirli bir ülkeye ait teknik ayrıntılar değildir. Gücün yoğunlaştığı her anayasal düzende benzer sorular doğar.

Birleşmiş Milletler Yargı Bağımsızlığı Temel İlkeleri, mahkemelerin dış baskılardan bağımsız olması gereğinin uluslararası düzeydeki çerçevesini ayrıca gösterir.

Watergate’in hukuk dünyasına bıraktığı altı ders

• Yürütme gücü denetlenebilir olmalıdır. Seçilmiş olmak, ceza adaletinin ve yargısal denetimin dışında kalma yetkisi vermez.
• Gizlilik gerçek bir devlet ihtiyacıdır; fakat mutlak değildir. Yürütme ayrıcalığı somut uyuşmazlıkta karşı haklarla dengelenir.
• Kongre soruşturması anayasal hesap verebilirliğin parçasıdır. Yasama organı yalnız kanun yapmaz; yürütmeyi de denetler.
• Bağımsız soruşturma mekanizmaları önemlidir. Soruşturulan makamın soruşturmacıyı kolayca ortadan kaldırabilmesi hukuk devletini zayıflatır.
• Basın demokratik denetimin ana aktörlerinden biridir. Bilgiyi ortaya çıkarır; fakat mahkemenin yerini almaz.
• Kurumların dayanıklılığı kişilere bağlı olmamalıdır. Sistem ancak kişisel sadakatten daha güçlü kurumsal kurallar varsa çalışır.

Sonuç: Watergate neden hâlâ anlatılıyor?

Watergate’in üzerinden yarım yüzyıldan fazla zaman geçti. Teknoloji, medya ve siyasi sistem değişti. Fakat dosyanın merkezindeki soru değişmedi:

Devletin en güçlü kişisi, kendisini denetleyen hukuki mekanizmalardan muaf olabilir mi?

Watergate’in cevabı hayırdı.

Başkan yürütmenin başıdır ama mahkemenin üstünde değildir.

Başkan siyasi çoğunluk kazanabilir ama Kongre’nin anayasal denetimini yok sayamaz.

Başkan gizlilik talep edebilir ama bu talep her durumda mutlak değildir.

Hukuk devleti tam da burada anlam kazanır: Gücün olmadığı yerde değil, gücün gerçekten sınanabildiği yerde.

Sık Sorulan Sorular

Watergate baskını ne zaman gerçekleşti?

17 Haziran 1972’de beş kişi Washington’daki Watergate kompleksinde Demokratik Ulusal Komite merkezine girerken yakalandı.

United States v. Nixon kararı ne zaman verildi?

ABD Yüksek Mahkemesi 24 Temmuz 1974’te United States v. Nixon, 418 U.S. 683 kararını verdi ve Başkan Nixon’ın ceza yargılamasında istenen kayıtları teslim etmesi gerektiğine hükmetti.

Yürütme ayrıcalığı tamamen reddedildi mi?

Hayır. Mahkeme başkanlık iletişiminin gizliliğinin anayasal değerini kabul etti; ancak genel bir gizlilik iddiasının ceza adaletinin somut delil ihtiyacına karşı mutlak üstünlüğü olmadığını belirledi.

Nixon impeachment ile görevden mi alındı?

Hayır. House Judiciary Committee üç impeachment maddesini kabul etti; ancak Nixon tam Temsilciler Meclisi oylamasından önce 9 Ağustos 1974’te istifa etti.

Kaynaklar ve ileri okuma

• U.S. Senate – Select Committee on Presidential Campaign Activities (Watergate Committee)
• GovInfo – United States v. Nixon, 418 U.S. 683 (1974)
• U.S. House of Representatives – Watergate and the impeachment inquiry
• U.S. House of Representatives – Impeachment inquiries into President Nixon
• U.S. Senate – Checks and Balances