Eşya Olmayan Şey Nasıl Çalınır? Enerjiden Hizmete, Hırsızlığın Sınırları ve Karşılıksız Yararlanmanın Doğuşu
Tarayıcınızın Türkçe seslendirme özelliği kullanılır.
Bir cüzdanı çalmak kolay anlaşılır. Cüzdan bir yerde durur; bir başkası onu bulunduğu yerden alır ve götürür. Bir otomobil, bir saat ya da bir çuval buğday için de hırsızlığın klasik resmi aşağı yukarı aynıdır. Ortada başkasına ait taşınır bir mal vardır; zilyedinin rızası dışında bulunduğu yerden alınır ve fail kendisine veya başkasına yarar sağlamayı amaçlar.
Peki elektrik? Bir lambayı yakan elektrik nereye “götürülür”? Başkasının telefon hattına bağlanarak bedelsiz görüşme yapan kişi hangi eşyayı almıştır? Şifreli bir yayını rıza olmadan izleyen kişi neyi bulunduğu yerden kaldırmıştır? Bir otomatın sunduğu hizmetten ödeme yapmadan yararlanıldığında eksilen şey nedir? Su ve doğal gaz gibi ölçülerek tüketilen ekonomik değerlerde ise mesele yalnız borcun ödenmemesi midir, yoksa rıza dışında ve tüketim miktarının belirlenmesini engelleyen bir kullanım biçimi mi?
Türk ceza hukukunun yaklaşık bir asırlık serüveninde bu sorular küçük teknik ayrıntılar değildir. “Mal nedir?”, “almak nedir?” ve nihayet “yararlanmak nedir?” soruları, ekonomik hayat değiştikçe hırsızlığın sınırını da değiştirmiştir. Hukuk önce görünmeyen ekonomik değerleri klasik hırsızlık kalıbına sığdırmaya çalışmış, 1991’de enerjiyi açık bir kanun hükmüyle “taşınabilir mal” saymış; daha sonra ise enerji, hizmet, telefon, yayın ve abonelik ilişkilerinin tamamının aynı “alma” fiiliyle açıklanamayacağını kabul eden daha farklı suç tipleri kurmuştur.
Hırsızlığın eski dünyası: Ortada alınabilecek bir mal bulunmalıydı
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 141. maddesi bugün hırsızlığın çekirdeğini, başkasına ait taşınır bir malın zilyedinin rızası olmaksızın, kendisine veya başkasına yarar sağlama maksadıyla bulunduğu yerden alınması üzerine kurar. “Alma” yalnız eşyayı eline alıp götürmekten ibaret değildir; zilyedin mal üzerindeki fiilî hâkimiyetini sona erdirip fail veya üçüncü kişi lehine yeni bir hâkimiyet kurmayı ifade eder. Yine de bu yapı maddi dünyaya aittir: bir mal vardır ve suçun hareketi o mal üzerinde gerçekleşir.
Elektrik, haberleşme ve yayın ekonomisi büyüdükçe bu model zorlanmaya başladı. Elektriğin ekonomik değeri tartışmasızdı; fakat masa veya otomobil gibi fiziksel bir nesne değildi. Telefon görüşmesi bir yerden başka bir yere taşınmıyor, şifreli yayın izleyen kişi yayını sahibinin elinden çıkarmıyordu. Ceza hukukunun asıl problemi bu nedenle “bunlar değerli mi?” sorusu değildi. Sorun, bu değerlerin geleneksel mal ve alma kavramlarıyla ne ölçüde korunabileceğiydi.
1990: Telefon hattına “saplama” ve yorumun sınırı
Bu gerilimin en çarpıcı örneklerinden biri elektrikten önce telefon hizmetinde ortaya çıktı. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu, 6 Nisan 1990 tarihli E.1989/2, K.1990/3 sayılı kararında başkasına ait telefon hattına sahibinin izni olmaksızın saplama yapılması yoluyla telefon hizmetinden bedelsiz ve kaçak yararlanmayı 765 sayılı Türk Ceza Kanunu bakımından hırsızlık fiili olarak kabul etti. Kararın sonuç bölümünde telefon hizmetinden çeşitli usul ve yöntemlerle saplama yapmak suretiyle bedelsiz ve kaçak yararlanmanın hırsızlık oluşturduğu açıkça belirtildi.
Karar, aynı zamanda ceza hukukunda yorum ile kıyas yasağı arasındaki gerilimi görünür kıldı. Çoğunluk, 765 sayılı Kanun’un 491. maddesindeki “taşınabilir mal” ve “bulunduğu yerden alma” kavramlarını genişletici yorumla ele aldı; bunun kanunda bulunmayan yeni bir suç yaratmak değil, mevcut hükmün teknolojik gelişmeler karşısındaki kapsamını açıklamak olduğunu savundu. Karşı görüşün temel kaygısı ise kanunilik ilkesiydi: ekonomik ve ahlaki bakımdan haksız görülen her yeni davranış, sırf sonuç itibarıyla hırsızlığa benziyor diye ceza normunun içine çekilemezdi.
1991: Kanun koyucu aynı reformda iki ayrı kapı açtı
6 Haziran 1991’de kabul edilen 3756 sayılı Kanun bu tartışmayı yalnız içtihada bırakmadı. Kanunun 12. maddesiyle 765 sayılı TCK m.491’e eklenen cümle aynen şöyleydi: “Ekonomik bir değer taşıyan her türlü enerji de taşınabilir mal sayılır.” Buradaki “taşınabilir mal”, dönemin 765 sayılı Kanun terminolojisidir; bugünkü TCK m.141 ise “taşınır mal” ifadesini kullanır.
Bu kısa cümle hukuk tekniği bakımından son derece güçlüydü. Elektrik gibi maddi eşya kalıbına tam oturmayan ekonomik değerlerin hırsızlık suçunun konusu olabilmesi, artık yalnız yorumla değil açık kanun hükmüyle güvenceye alınmıştı. Hukuk, görünmeyen ekonomik değeri korumak için ona normatif olarak “mal” niteliği verdi.
Fakat aynı 3756 sayılı Kanun birkaç madde sonra başka bir yol daha açtı. Kanunun 15. maddesi 765 sayılı TCK sistematiğine “Karşılıksız Yararlanma” faslını ekledi; 16. maddeyle 521/a, 17. maddeyle 521/b düzenlendi. 521/a; hizmetten yararlanma anında ödeme gücü bulunmadığını bilen kişinin kanunda sayılan konaklama, yeme-içme veya ulaşım hizmetlerinden yararlanıp bedelini ödememesini özel bir suç hâline getiriyordu. 521/b ise bedeli ödendiğinde hizmet elde edilebilen otomatik aletlerden ödeme yapmadan yararlanmayı ayrıca suçlaştırıyordu.
Yani 1991 reformu aynı gün iki ayrı hukuk tekniğini yan yana kurdu: Enerji bakımından “bunu mal sayalım ve hırsızlığın içine alalım” dedi; bazı hizmetler bakımından ise “ortada alınan bir eşya aramayalım, karşılıksız yararlanmayı ayrı suç olarak tanımlayalım” yoluna gitti. Seri 15’in asıl kırılma noktası budur.
“Almak”tan “yararlanmak”a: Kavramsal kayış
Karşılıksız yararlanma suçlarının ortaya çıkışı yalnız yeni ödeme sorunlarına ceza eklenmesi değildir. Hırsızlığın fiili “alma”dır; karşılıksız yararlanmada ise ekonomik değerin hizmet, bağlantı, yayın veya tüketim biçiminde kullanılması ön plana çıkar. Telefon görüşmesi yapıldığında hattın kendisi sahibinin elinden çıkmaz. Yayın izleyen kişi yayını başka yere götürmez. Otomatın sunduğu hizmetten bedelsiz yararlanıldığında kimi zaman bağımsız bir taşınır eşya üzerinde zilyetlik değişimi hiç gerçekleşmez.
Bu nedenle karşılıksız yararlanma, hırsızlığın basitçe yeni adı değildir. Her suç tipinin maddi konusu, hareketi, kastı ve diğer unsurları ayrı ayrı incelenir. Tarihsel yakınlık veya ekonomik sonuç benzerliği, iki suçun “aynı suç” olduğu anlamına gelmez.
2005: Yeni Türk Ceza Kanunu iki modeli birlikte devraldı
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 26 Eylül 2004’te kabul edilen ilk metni, 1991 sonrasında oluşan bu ikili yapıyı büyük ölçüde korudu. İlk TCK m.141/2, “Ekonomik bir değer taşıyan her türlü enerji de, taşınır mal sayılır.” diyordu. M.142/1-f ise elektrik enerjisi hakkında işlenen hırsızlığı nitelikli hırsızlık hâli olarak ayrıca düzenliyordu.
Aynı Kanunun m.163’ü ise “Karşılıksız yararlanma” başlığını taşıyordu. Birinci fıkra, otomatlar aracılığıyla sunulan ve bedeli ödendiğinde yararlanılabilen hizmetten ödeme yapmadan yararlanmayı; ikinci fıkra ise telefon hatları ile frekanslarından veya elektromanyetik dalgalarla yapılan şifreli ya da şifresiz yayınlardan sahibinin veya zilyedinin rızası olmadan yararlanmayı suç sayıyordu.
Dolayısıyla 2005’te aynı kanun içinde iki farklı model açıkça yan yanaydı. Elektrik enerjisi hâlâ “taşınır mal” kabul edilerek hırsızlığın konusu yapılmıştı; otomat, telefon ve yayın gibi alanlarda ise “yararlanma” fiili bağımsız suç tipinin merkezindeydi.
2012: Elektrik hırsızlığı “serbest” kalmadı; hukukî sınıflandırma değişti
2 Temmuz 2012’de kabul edilen ve 5 Temmuz 2012 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 6352 sayılı Kanun bu çizgiyi değiştirdi. Kanunun 82. maddesi TCK m.142/1-f’deki elektrik enerjisine ilişkin nitelikli hırsızlık bendini yürürlükten kaldırdı. 105. madde ise TCK m.141/2’deki enerjiyi taşınır mal sayan hükmü kaldırdı. Buna karşılık 83. madde TCK m.163’e üçüncü fıkrayı ekledi.
Yeni m.163/3; abonelik esasına göre yararlanılabilen elektrik enerjisi, su veya doğal gazın sahibinin rızası olmaksızın ve tüketim miktarının belirlenmesini engelleyecek şekilde tüketilmesini suç olarak tanımladı. Böylece eski hırsızlık kurgusu kaldırılırken aynı toplumsal olgunun belirli biçimleri ceza hukukunun dışına bırakılmadı; maddi konusu ve tipik hareketi farklı tanımlanan özel bir karşılıksız yararlanma modeline taşındı.
Sayaç neden suç tipinin merkezine yerleşti?
2012 sonrasında “kaçak kullanım” etiketi tek başına hukukî sonucu belirlemez. Kanun “tüketimin gizlenmesi” gibi serbest bir ifadeyi değil, daha teknik bir ölçütü kullanır: tüketim miktarının belirlenmesini engelleyecek şekilde tüketme. Bu nedenle sayaç, bağlantı biçimi, tüketim dönemi, olağan kullanım, kurulu güç ve teknik müdahale gibi veriler birçok dosyada yalnız mühendislik ayrıntısı değil, suçun unsurlarının belirlenmesi bakımından temel delillerdir.
Yargıtay’ın uygulamasında da yalnız bir kaçak kullanım tutanağıyla yetinilmemesi; tüketimin süresi, ölçümün engellenip engellenmediği, teknik veriler ve failin karşılıksız yararlanma kastının araştırılması gerektiğini vurgulayan kararlar bulunmaktadır. Bu yaklaşım, özel hukuk borcu ile ceza sorumluluğunun birbirine karıştırılmasını önleyen önemli bir sınırdır.
Başkasının aboneliğinden veya ortak alandan elektrik kullanmak
Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 27 Haziran 2019 tarihli E.2018/273, K.2019/507 sayılı kararında, ortak kullanım aboneliği üzerinden sağlanan elektrikten rıza dışında ve tüketim miktarının belirlenmesini engelleyecek biçimde yararlanma 2012 sonrası TCK m.163/3 bağlamında değerlendirildi. Kararın önemi, “elektrik alınmışsa hırsızlıktır” şeklindeki eski refleksin artık yeterli olmadığını göstermesidir.
Ancak başkasının sayacı veya aboneliği üzerinden elektrik kullanılması tek başına otomatik mahkûmiyet formülü değildir. Abonelik ilişkisi, rıza, tüketimin kimin yararına gerçekleştiği, miktarın ölçülüp ölçülemediği ve kast ayrı ayrı değerlendirilir. Suç tipinin hareketi “alma”dan “özel biçimde tüketme”ye kayınca, hukukî incelemenin yöntemi de değişmiştir.
Kanun değişince eski dosyalar ne oldu?
6352 sayılı Kanun yalnız gelecekteki fiilleri düzenlemedi. Geçici 2. maddesinin ikinci fıkrası, yeni m.163/3’te tarif edilen nitelikteki elektrik, su ve doğal gaz tüketimleri nedeniyle Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte hırsızlık suçundan kovuşturulan veya kesinleşmiş olup olmadığına bakılmaksızın hakkında hüküm verilen kişiler için özel bir geçiş rejimi getirdi. Kanunun yürürlüğe girmesinden itibaren altı ay içinde zararın tamamen tazmini hâlinde cezaya hükmolunmaması; verilmiş cezanın ise tüm sonuçlarıyla ortadan kalkması öngörüldü.
Bu geçici düzenleme, güncel TCK m.168/5’teki etkin pişmanlık sistemiyle karıştırılmamalıdır. Geçici m.2, 2012 reformuna özgü ve geçmiş dosyaları hedefleyen dönemsel bir hükümdü. TCK m.168/5 ise karşılıksız yararlanma suçunda bugün de uygulanan özel etkin pişmanlık kuralıdır: zarar soruşturma tamamlanmadan önce tamamen tazmin edilirse kamu davası açılmaz; zarar hüküm verilinceye kadar tamamen giderilirse verilecek ceza üçte birine kadar indirilir ve bu imkândan yararlanma sayısı kanunla sınırlandırılmıştır.
Bir suçun adı değiştiğinde davranışın hukukî kaderi de değişebilir
1990 telefon içtihadından 1991 reformuna, oradan 2005 TCK’sına ve 2012 değişikliğine uzanan çizgi tek bir “kaçak elektrik” hikâyesi değildir. Türk ceza hukukunun maddi eşya dışındaki ekonomik değerleri nasıl tarif edeceğini öğrenme sürecidir. Önce yeni değerler yorum yoluyla hırsızlık kavramına yaklaştırıldı. Sonra enerji için açık bir kanunî varsayım kuruldu. Aynı dönemde bazı hizmetlerden bedelsiz yararlanma ayrı suç tiplerine dönüştürüldü. 2005’te iki teknik aynı kanun içinde birlikte yaşadı. 2012’de ise abonelik esasına göre tüketilen elektrik, su ve doğal gaz için “taşınır mal” varsayımı terk edilerek özel bir tüketim suçu modeli benimsendi.
Bu tarihsel rota, “suç olmaktan çıkarma” ile “yeniden sınıflandırma” arasındaki farkı da çok iyi gösterir. 2012’de elektrik enerjisine ilişkin eski hırsızlık hükümleri kaldırılmıştır; fakat bundan “kaçak elektrik artık suç değildir” sonucu çıkmaz. Kanun, ceza hukukunun müdahale eşiğini ve suçun unsurlarını yeniden tanımlamıştır.
Eşya olmayan şey nasıl çalınır?
Belki başlıktaki sorunun en doğru cevabı, soruyu biraz düzeltmektir: Eşya olmayan her ekonomik değer “çalınmaz”. Bazen ondan yararlanılır; bazen tüketilir; bazen bir hizmet elde edilir; bazen bir telefon hattı, frekans veya yayın rıza dışında kullanılır. Ceza hukukunun yaptığı, bütün bu davranışları tek bir “çalmak” fiiline zorla sıkıştırmak yerine, ekonomik ilişkinin gerçek yapısına daha uygun suç tipleri kurmaktır.
1991’de hukuk enerjiyi korumak için “bu da taşınabilir maldır” dedi. 2012’de ise belirli abonelik değerleri bakımından soruyu değiştirdi: Kim, hangi abonelik ilişkisi kapsamında, kimin rızası dışında ve tüketim miktarının belirlenmesini engelleyecek biçimde tüketimde bulundu?
Başlıca normatif ve yargısal kaynaklar
- Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu, 06.04.1990, E.1989/2, K.1990/3 — Resmî Gazete arşivi
- 3756 sayılı Kanun — TBMM tarihsel kanun metni
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu — TBMM’de kabul edilen ilk metin
- 6352 sayılı Kanun — TBMM kabul metni
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu — güncel metin
- Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 27.06.2019, E.2018/273, K.2019/507.
💬Yorumlar ve Katkılar0 katkı
✎ Yorum / katkı ekle