Bir Suçun Ömrü Ne Kadar Sürer? Ceza Kanununa Giren, Daralan ve Kaybolan Üç Norm

Ceza kanunlarını çoğu zaman ikili bir mantıkla okuruz: Bir davranış suçtur ya da değildir; bir madde yürürlüktedir ya da kaldırılmıştır. Oysa hukuk tarihi bu kadar keskin çizgilerle ilerlemez. Aynı davranış bir dönemde geniş bir suç tanımının içinde yer alabilir, yıllar sonra yalnız belirli biçimleri cezalandırılabilir, başka bir maddeye taşınabilir veya ceza hukukunun dışına çıkarılabilir.

Bu nedenle bir suçun hayatını anlamak için yalnız “hangi maddede düzenlenmişti?” sorusu yetmez. Daha zor sorular sormak gerekir: Bu davranış neden ceza kanununa girdi? Norm hangi unsurlarla kuruldu? Sonradan kapsamı daraldı mı? Yeni kanuna taşındı mı? Ve kaldırıldığında gerçekten ceza hukukundan mı çıktı?

Bir Zamanlar Suçtu dosyasının yöntem yazısı olan Bir Suç Nasıl Ölür? tam olarak bu ayrımın peşindeydi. Bu yazıda ise yöntemi üç somut hukukî hayat üzerinden izleyeceğiz.

Bunlar aynı teknik yapıya sahip üç müstakil suç değildir. Arapça ezan ve kamete ilişkin düzenleme TCK m.526 içinde özel olarak belirtilmiş bir cezalandırma konusuydu. Eski m.521/a karşılıksız yararlanmanın belirli hizmet ilişkilerine ilişkin bağımsız suç tipiydi. Eğitim kurumu düzenlemesi ise eski m.261’den yeni TCK m.263’e uzanan ve daha sonra daraltılıp ilga edilen ayrı bir suç çizgisidir.

Üçünün ortaklığı “garip eski suçlar” olmalarında değil, kanun koyucunun bir davranışı ceza hukukunun işi olarak görmeye başlaması ve daha sonra bu tercihi değiştirmesinde yatıyor.

1941: Arapça ezan TCK m.526’da açıkça yazıldığında

Türkçe ezan uygulaması ile Arapça ezan ve kametin ceza kanununda açıkça zikredilmesi aynı hukukî olay değildir.

1930’lu yıllarda Türkçe ezan uygulaması idarî ve dinî teşkilat üzerinden yürütülürken, Arapça ezan okunmasına ilişkin yaptırımlarda TCK m.526’nın yetkili makamların emirlerine aykırılığı cezalandıran genel hükmüne dayanıldığı veya bu hükmün uygulanmaya çalışıldığı görülmektedir. Ancak bu tarihsel uygulamanın her somut olayda tartışmasız biçimde m.526 kapsamına girdiğini söylemek doğru olmaz. Yetkili makamın emri, emrin hukukî dayanağı, ilgilisine bildirilmesi ve kanunilik ilkesi bakımından dönemin uygulaması ayrıca değerlendirilmek zorundadır.

1941’de ise bu tartışmayı önemli ölçüde değiştiren bir kanun hükmü geldi.

2 Haziran 1941’de kabul edilen ve 6 Haziran 1941 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 4055 sayılı Kanun, TCK m.526’nın ikinci fıkrasında Arapça ezan ve kameti artık adı açıkça yazılmış özel bir cezalandırma konusu hâline getirdi. Kanun metnine göre Şapka Kanunu ve Türk harflerine ilişkin yasak veya yükümlülüklere aykırı davrananlarla “Arapça ezan ve kamet okuyanlar” üç aya kadar hafif hapis veya 10 liradan 200 liraya kadar hafif para cezasıyla cezalandırılacaktı.

Buradaki hukukî değişiklik küçümsenmemelidir.

Arapça ezan için TCK’nın dışında yeni bir madde yaratılmamıştı; dolayısıyla teknik anlamda m.526’dan bağımsız yeni bir suç tipi doğmuş değildi. Fakat daha önce genel emir hükmü üzerinden yürütülen ceza siyaseti artık maddenin kendi metninde belirli bir fiili ismen gösteriyordu.

Devletin ibadet diline ilişkin tercihi böylece yalnız idarî uygulamayla değil, ceza kanununda açıkça yer alan bir yaptırım hükmüyle de korunur hâle gelmişti.

1950: Maddenin kendisi değil, içindeki özel yasak çıktı

Bu ceza düzenlemesinin ömrü uzun olmadı.

16 Haziran 1950’de kabul edilen 5665 sayılı Kanun ertesi gün Resmî Gazete’de yayımlandı ve yine yayımı tarihinde yürürlüğe girdi. Yeni m.526 metninde artık “Arapça ezan ve kamet okuyanlar” ibaresi yoktu.

Fakat burada özellikle dikkat edilmesi gereken nokta şudur:

TCK m.526 kaldırılmadı.

Yetkili makamların adlî işlemler, kamu güvenliği, kamu düzeni veya genel sağlık gerekçeleriyle hukuka uygun biçimde verdikleri emirlere uymama hâli maddede yaşamaya devam etti. Şapka Kanunu ile Türk harflerine ilişkin özel bölüm de 1950 değişikliğinde korundu.

Dolayısıyla “1950’de m.526 kaldırıldı” demek yanlış olduğu gibi, maddenin düzenlediği diğer emir ve yükümlülüklere aykırılıkların tümüyle suç olmaktan çıktığını söylemek de yanlıştır.

Ceza hukukundan çıkarılan daha dar bir normatif tercihti: Arapça ezan ve kametin, sırf bu niteliğiyle m.526’da açıkça cezalandırılması.

Bu ayrım aynı zamanda sonraki dönüşümleri de birbirinden ayırmamızı sağlar. Şapka ve Türk harflerine ilişkin ceza normlarının ceza kanunundaki serüveni başka bir tarihte devam etti ve çok daha sonra, 5237 sayılı TCK m.222’nin 2014’te yürürlükten kaldırılmasıyla farklı bir sona ulaştı.

1950 tarihli yasama görüşmeleri de değişikliğin yalnız birkaç kelimenin teknik olarak silinmesinden ibaret görülmediğini; din ve vicdan özgürlüğü, laiklik ve devletin ibadet diline müdahalesinin sınırları çevresinde tartışıldığını gösterir. Ancak bu belgeler kanun metninin yerine geçen bağlayıcı normlar değil, değişikliğin tarihsel ve siyasî bağlamını anlamaya yarayan yasama malzemeleridir.

4055’in yürürlüğe girdiği 6 Haziran 1941 ile 5665’in yürürlüğe girdiği 17 Haziran 1950 arasında yaklaşık dokuz yıl vardır.

Bir başka deyişle, ceza kanununda adı açıkça yazılmış bu özel düzenleme yaklaşık dokuz yıl yaşadı.

1991: Otel odası, lokanta hesabı ve taksi ücreti ceza hukukuna girdiğinde

İkinci hikâyenin sahnesi tamamen farklıdır.

6 Haziran 1991’de kabul edilen ve 14 Haziran 1991’de yayımlanarak yürürlüğe giren 3756 sayılı Kanun, 765 sayılı TCK’ya “Karşılıksız Yararlanma” başlıklı yeni bir fasıl ekledi. Bu faslın iki yeni maddesi vardı: 521/a ve 521/b.

M.521/a gündelik hayatın son derece sıradan üç hizmet ilişkisini ceza hukukunun içine aldı.

Ödeme yeteneği olmadığını bildiği hâlde pansiyon, otel veya han gibi bir yerde kalan; lokanta veya benzeri yerde yiyip içen; taksi veya benzeri ulaşım aracıyla kendisini taşıtan ve hizmet bedelini ödemeyen kişi için özel bir suç kurulmuştu.

Burada belirleyici olan yalnız borcun sonradan ödenmemesi değildi.

Normun başındaki “ödeme yeteneği olmadığını bildiği hâlde” ibaresi suçun merkezindeydi. Kişinin hizmetten yararlandığı sırada ödeme gücünün bulunmadığını bilmesi gerekiyordu. Borç doğduktan sonra ortaya çıkan ekonomik güçlük tek başına bu suçun oluşmasına yetmiyordu.

Nitekim Anayasa Mahkemesi 2004 yılında m.521/a’yı incelerken de suçun sözleşmeden doğan borcun basitçe yerine getirilememesine değil, failin ödeme gücünün bulunmadığını bildiği hâlde kanunda sayılan eylemleri kasten gerçekleştirmesine ilişkin olduğunu özellikle vurguladı.

İlk düzenlemede ceza 15 günden 3 aya kadar hapis ve borç olunan miktarın on katı kadar ağır para cezasıydı. Ayrıca suçun kovuşturulması şikâyete bağlıydı. Bu hüküm 2004’te Anayasa Mahkemesinin önüne geldiğinde de aynı yaptırım yapısını taşıyordu.

Bir otel odası, bir lokanta masası ya da bir taksi yolculuğu böylece belirli şartlarda yalnız özel hukuk borcu değil, ceza davasının da konusu olabiliyordu.

Aynı kanunla doğan iki karşılıksız yararlanma suçu aynı geleceği paylaşmadı

3756 sayılı Kanunun hemen sonraki maddesi m.521/b’yi kurdu.

Bu kez konu, ancak bedeli ödendiğinde hizmet veren otomatik aletlerden ödeme yapmadan yararlanmaktı. Fiil daha ağır bir suç oluşturmadığı takdirde 15 günden 3 aya kadar hapis veya 100 bin liradan 500 bin liraya kadar ağır para cezası öngörülmüştü.

M.521/a ile m.521/b aynı kanun değişikliğiyle ihdas edilmiş iki ayrı suç tipiydi.

Fakat 2005’e gelindiğinde yolları ayrıldı.

5237 sayılı TCK m.163/1, bedeli ödendiğinde yararlanılabilen bir hizmetten otomatlar aracılığıyla ödeme yapmadan yararlanmayı yeni ceza kanununun sistematiği içinde yeniden düzenledi. Bu nedenle eski m.521/b’nin madde metninin aynen taşındığını söylemek doğru değildir; fakat temel davranış modelinin yeni TCK’da korunarak yeniden kurulduğu açıktır.

Eski m.521/a için aynı şey olmadı.

Yeni TCK’da, kişinin ödeme gücünün bulunmadığını bilerek otelde kalması, lokantada yiyip içmesi veya ulaşım hizmetinden yararlanması ve bedelini ödememesi biçiminde kurulmuş özel bir suç tipi bulunmamaktadır.

Yargıtay da daha sonraki kararlarında bu ayrımı açık biçimde yaptı. Otel ücretini ödemeden ayrılma fiilinin eski m.521/a’daki özel suçun yeni TCK’da karşılığının bulunmadığını, TCK m.163/1’in ise otomatlar aracılığıyla sunulan hizmetler için kurulduğunu belirtti.

Bu nedenle “karşılıksız yararlanma suçu bugün de var” cümlesi tek başına yanıltıcı olabilir.

Devam eden, eski karşılıksız yararlanma rejiminin tamamı değildir.

Bir kolu yeni TCK’da yeniden düzenlenmiştir.

Diğer kolu aynı biçimiyle yeni kanuna alınmamıştır.

Hesabı ödememek her zaman dolandırıcılık değildir

Eski m.521/a’nın yeni TCK’ya alınmamış olması ters yönde bir yanlış sonuca da götürmemelidir.

“Öyleyse kişi otelde kalıp, lokantada yiyip veya taksiyle gidip hiçbir zaman ceza sorumluluğuyla karşılaşmaz” demek de doğru değildir.

Somut olay başlangıçtan itibaren mağduru aldatmaya elverişli hileli davranışlar içeriyor; bu davranışlarla mağdur hataya düşürülüyor ve mağdurun veya başkasının zararına fail ya da üçüncü kişi lehine haksız yarar sağlanıyorsa olay TCK’daki dolandırıcılık hükümleri bakımından ayrıca değerlendirilebilir.

Fakat burada kritik kelime ayrıcadır.

Sırf lokanta hesabının, otel ücretinin veya taksi bedelinin sonradan ödenmemiş olması tek başına dolandırıcılık suçunun oluştuğunu göstermez. Dolandırıcılık için hile, aldatma, zarar, haksız yarar, kast ve bunlar arasındaki nedensellik bağı somut olayda ayrıca bulunmalıdır.

Bu yüzden eski m.521/a için en doğru sonuç şudur:

Özel suç tipi ortadan kalkmıştır; fakat somut fiilin başka bir suç oluşturup oluşturmadığı kendi unsurlarına göre ayrıca incelenir.

Bu ayrım, dosyanın ana çerçevesini kuran Türk Ceza Hukukunda Suçların Dönüşümü | 1926–2026 yazısındaki temel ilkenin somut karşılığıdır: bir maddeyi artık görememek, davranışın her ihtimalde ceza hukukunun dışına çıktığını göstermez.

Eğitim kurumu suçu: Eski kanundan yeni kanuna uzanan çizgi

Kanuna aykırı eğitim kurumu suçunun hikâyesi ise diğer ikisinden farklıdır. Bu suç 5237 sayılı TCK’yla sıfırdan yaratılmadı.

Eski 765 sayılı TCK m.261 zaten eğitim faaliyetine ilişkin ceza normları taşıyordu.

28 Eylül 1971’de kabul edilen ve 3 Ekim 1971’de yayımlanan 1490 sayılı Kanun, m.261’i açık biçimde yeniden düzenledi. Yeni metne göre kanun ve nizamlara aykırı olarak mektep veya dershane açanlar, açılan yer kapatılmakla birlikte 6 aydan 2 yıla kadar hapis cezasıyla karşılaşıyordu. “Ruhsatsız öğretmenlik edenlerle bunları istihdam edenlere” de aynı cezanın verileceği yazılıydı.

Dolayısıyla 2005’e gelindiğinde ceza hukukunun önünde yeni bir mesele yoktu. Değişen, bu eski düzenlemenin yeni TCK içinde nasıl kurulacağıydı.

5237 sayılı TCK’nın ilk m.263’ü kanuna aykırı eğitim kurumu açanları, bunları çalıştıranları ve kurumun kanuna aykırı açıldığını bildiği hâlde burada öğretmenlik yapanları açıkça ceza sorumluluğunun içine aldı. Ceza 6 aydan 3 yıla kadar hapisti. Maddenin ikinci fıkrasında ayrıca bu yerlerin kapatılmasına karar verilmesi öngörülüyordu.

Böylece eski m.261’deki eğitim alanına müdahale yeni kanunda başka bir sistematik içinde yaşamaya devam etti.

Fakat çok kısa süre sonra normun kendisi değişmeye başladı.

8 Temmuz 2005: Fail çevresi ve yaptırım aynı anda daraldı

5237 sayılı TCK 1 Haziran 2005’te yürürlüğe girdi.

Bundan kısa süre sonra, 29 Haziran 2005’te kabul edilen 5377 sayılı Kanun 8 Temmuz 2005 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı ve aynı gün yürürlüğe girdi.

M.263 tamamen yeniden yazıldı:

“Kanuna aykırı olarak eğitim kurumu açan veya işleten kişi…”

Artık öğretmenlik yapanlar yoktu.

Bunları çalıştıranlara ilişkin ayrı hareket yoktu.

Kurumun kapatılmasına ilişkin ikinci fıkra da yoktu.

Fail çevresi ve suçun hareket yapısı daraltılmıştı. Bunun yanında hapis cezasının hem alt hem üst sınırı düşürülmüş; 3 aydan 1 yıla kadar hapse alternatif olarak adlî para cezası getirilmişti.

Dolayısıyla 5377 değişikliği yalnız “ceza indirimi” olarak görülemez.

Norm aynı anda üç yönden değişti: ceza sorumluluğuna giren kişiler azaldı; suçun hareket alanı daraldı; yaptırım sistemi hafifledi ve seçimlik hâle geldi.

Yeni ceza kanununun yürürlüğe girmesi ile bu daralma arasında yalnız birkaç haftalık bir dönem vardı.

Bir suç tipinin hukukî ömründe büyük dönüşümlerin gerçekleşmesi için her zaman onlarca yıl gerekmediğinin en güçlü örneklerinden biri budur.

2013: Bu kez madde tamamen gitti

M.263’ün sonu ise çok daha açıktı.

17 Nisan 2013’te kabul edilen ve 30 Nisan 2013 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 6460 sayılı Kanunun 13. maddesi tek cümleyle:

“5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 263 üncü maddesi yürürlükten kaldırılmıştır.”

dedi.

Kanunun 14. maddesine göre düzenleme yayımı tarihinde yürürlüğe girdi. Böylece m.263, 30 Nisan 2013’te ceza kanunundan çıktı.

Bu kez normun ölüm biçimini yorumlamak için yeni kanundaki sessizliği araştırmaya gerek yoktur.

Kanun koyucu açıkça ilga etmiştir.

Fakat yine aynı ihtiyat gerekir:

M.263’ün kalkması, eğitim kurumlarının açılmasının artık hiçbir hukukî kurala tabi olmadığı anlamına gelmez. Eğitim faaliyeti idarî izin, denetim ve özel mevzuat rejiminin içindedir. Somut olayda sahte belge, dolandırıcılık veya başka bir suçun unsurları gerçekleşirse ayrıca bu suçlar gündeme gelebilir.

Ancak bunların hiçbiri yalnız kurumun kanuna aykırı veya izinsiz olması nedeniyle otomatik biçimde oluşmaz.

2013’te ortadan kaldırılan şey çok daha belirliydi:

Kanuna aykırı eğitim kurumu açma veya işletme fiilinin sırf bu niteliğiyle TCK’da bağımsız suç olarak tutulması.

Bir suç kaldırıldığında geçmişte işlenen fiillere ne olur?

Normların ölümünü anlatırken gözden kaçırılmaması gereken bir başka mesele de zaman bakımından uygulamadır.

Çünkü suçun bugün ortadan kalkmış olması yalnız gelecekteki fiilleri ilgilendirmez.

TCK m.7’ye göre, işlendiği tarihte suç sayılan bir fiil sonradan yürürlüğe giren kanuna göre artık suç değilse kişi bu fiilden dolayı cezalandırılamaz; verilmiş cezanın infazı ve kanunî sonuçları da ortadan kalkar. Eski ve yeni kanun farklı hükümler içeriyorsa fail lehine olan kanun uygulanır.

Bu nedenle eski m.521/a yürürlükteyken işlenmiş fakat yeni TCK dönemine taşmış dosyalarda, yalnız “fiil işlendiği gün suçtu” denilip yargılamaya devam edilemezdi.

Aynı şekilde m.263’ün 5377 ile daraltılmasından önce işlenen fiillerde yeni ve eski norm karşılaştırılmalı; fail çevresinden çıkarılan kişiler veya daha hafif yaptırım bakımından lehe kanun ilkesi değerlendirilmeliydi.

2013’te m.263 tamamen kaldırıldığında da bu kaldırmanın geçmişte işlenmiş fiillere etkisi TCK m.7 çerçevesinde ortaya çıktı.

Ceza hukukunda bir normun sona eriş tarihi bu yüzden yalnız mevzuat tarihi değildir.

Aynı zamanda devam eden soruşturmaların, davaların ve hatta kesinleşmiş yaptırımların hukukî kaderini değiştirebilen bir tarihtir.

Üç norm, üç ayrı sona eriş biçimi

Arapça ezan, karşılıksız otel-lokanta-taksi hizmeti ve kanuna aykırı eğitim kurumu ilk bakışta birbirinden tamamen kopuk konular gibi görünür.

Fakat hukuk tarihi bakımından yan yana konulduklarında üç farklı sona eriş tekniğini gösterirler.

Arapça ezan ve kamet bakımından özel cezalandırma hükmü 1941’de m.526’ya açıkça girdi, 1950’de yine m.526’dan çıkarıldı.

Otel, lokanta ve ulaşım hizmetlerinden ödeme gücü bulunmadığını bilerek yararlanmayı cezalandıran m.521/a 1991’de yaratıldı; 2005’te yeni ceza kanununda aynı özel suç tipi kurulmadı. Aynı kanunla doğan m.521/b’nin temel davranış modeli ise yeni TCK m.163/1’de farklı sistematikle yaşamaya devam etti.

Kanuna aykırı eğitim kurumu suçu daha eski m.261 çizgisinden geliyordu; 2005’te yeni TCK’ya taşındı, birkaç hafta sonra kapsam ve yaptırım bakımından daraltıldı ve 2013’te açık kanun hükmüyle tamamen ilga edildi.

Birinde normun içindeki birkaç kelime çıkarılır.

Birinde yeni kanun eski özel suça yer vermez.

Birinde kanun koyucu doğrudan “yürürlükten kaldırılmıştır” der.

Aynı hukuk düzeni üç farklı suç hayatına üç farklı ölüm biçimi vermiştir.

Kanun koyucu dün gerekli gördüğünden yarın vazgeçebilir

Bu örnekler ceza hukukunun değişmez bir yasaklar kataloğu olmadığını gösteriyor. Ankahukuk’taki Ceza Hukukunun Tarihsel Gelişimi yazısında da görüldüğü üzere, suç ve ceza anlayışı toplumsal ve siyasal dönüşümlerden bağımsız değildir.

1941’de ibadet diline ilişkin bir tercih ceza kanununun açık yaptırım konusu yapılabiliyordu.

1991’de belirli hizmetlerden ödeme gücü olmaksızın yararlanmak için özel bir suç yaratılabiliyordu.

2005’te kanuna aykırı eğitim kurumunda öğretmenlik yapan kişi doğrudan TCK m.263’ün fail çevresinde sayılabiliyor; birkaç hafta sonra aynı kişi bu özel suç tipinin dışına çıkarılabiliyordu.

Bugün bu üç normun hiçbiri aynı hukukî biçimiyle yaşamıyor.

Bundan çıkarılacak sonuç “geçmiş yanlıştı, bugün doğrudur” kadar basit değildir. Ceza hukuku tarihi doğrusal bir ilerleme masalı değildir.

Daha önemli olan şudur:

Ceza hukuku devletin en ağır müdahale araçlarından biridir ve toplumun hangi davranış için bu aracı kullanmaya değer gördüğü zamanla değişir.

Bir davranış bir dönemde ceza tehdidiyle korunması gereken kamu düzeni meselesi sayılabilir.

Sonra aynı davranış bakımından ceza mahkemesine ihtiyaç olmadığı düşünülebilir.

Bazen yasak gerçekten sona erer.

Bazen idarî hukuk devralır.

Bazen eski suçun yalnız belirli bir davranış modeli yeni maddede yaşamaya devam eder.

Bazen suç daralır; bazı failler ceza alanından çıkar.

Ve bazen norm ortadan kalktığında geçmiş dosyalar bile yeni hukukî sonuca göre yeniden değerlendirilmek zorunda kalır.

Bir suçun doğduğu gün ne kadar yaşayacağını kimse bilemez.

Ama öldüğü gün yapılması gereken son bir hukukî iş her zaman aynıdır:

Gerçekten öldüğünü doğrulamak.