Sınır Dışı ve Mülteci Dosyalarında Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru: 30 Günlük Süre ve Tedbir Talebi

Sınır dışı etme, uluslararası koruma, idari gözetim ve geri gönderme yasağına ilişkin uyuşmazlıklarda Anayasa Mahkemesine (AYM) bireysel başvuru, ilk başvurulacak olağan dava yolu değildir. Bireysel başvuru, idari ve yargısal başvuru yollarının sonuç vermediği durumda temel hak ihlalini inceleyen ikincil nitelikte bir anayasal koruma yoludur.

Göç ve iltica dosyalarında bireysel başvurunun önemi özellikle sınır dışı işleminin uygulanması hâlinde kişinin yaşamı, maddi veya manevi varlığı üzerinde ciddi ve geri döndürülemez risk doğabilecek durumlarda ortaya çıkar. Bu dosyalarda başvurunun esası kadar 30 günlük süre, başvuru yollarının tüketilmesi, tedbir talebinin açık ve belgeli kurulması ve gönderme riskinin kişiselleştirilmesi önem taşır.

Sınır dışı kararının idari yargıdaki özel usulünü ayrıca Sınır Dışı Etme Kararı ve İptal Davası rehberinde ele aldık. Bu yazı yalnız Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru ve tedbir aşamasına odaklanır.

Yabancılar Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapabilir mi?

Evet. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun, güncel ve kişisel bir hakkı kamu gücü tarafından ihlal edilen kişilerin bireysel başvuruda bulunabilmesine imkân verir. Yabancılar da Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin ortak koruma alanındaki haklar bakımından bireysel başvuru yapabilir.

Ancak yalnız Türk vatandaşlarına tanınmış haklar yönünden yabancıların bireysel başvuru hakkı bulunmaz. Göç dosyalarında ise yaşam hakkı, kötü muamele yasağı, kişi hürriyeti ve güvenliği, aile hayatına saygı, etkili başvuru hakkı ve adil yargılanma güvencelerinin somut olayda uygulanabilir boyutları gündeme gelebilir.

AYM bir “dördüncü derece mahkeme” değildir

Anayasa Mahkemesi, idare mahkemesinin veya sulh ceza hâkimliğinin kararını yalnız hukuken yanlış bulduğu için yeniden değerlendiren bir temyiz mercii değildir. Başvuruda, olağan kanun yollarındaki maddi ve hukuki tartışmanın ötesinde hangi temel hakkın, hangi kamu gücü işlemi nedeniyle ve ne şekilde ihlal edildiği ortaya konulmalıdır.

Örneğin yalnız “menşe ülke raporu yanlış değerlendirildi” demek yerine, idarenin ve mahkemenin başvurucunun kişisel riskini neden gerçek ve etkili biçimde incelemediği; bu eksikliğin gönderilme hâlinde kötü muamele yasağı bakımından nasıl ciddi sonuç doğuracağı açıklanmalıdır.

Başvuru yollarının tüketilmesi ne demektir?

Bireysel başvurunun temel kabul edilebilirlik şartlarından biri, ihlali giderebilecek olağan idari ve yargısal yolların kural olarak tüketilmiş olmasıdır. Hangi yolun tüketileceği uyuşmazlığın türüne göre değişir.

• Sınır dışı etme kararında YUKK’taki özel iptal davası,
• uluslararası koruma ret kararında ilgili idari itiraz ve/veya idari yargı süreci,
• idari gözetimde sulh ceza hâkimliğine başvuru,
• kanunun öngördüğü durumlarda istinaf veya diğer etkili kanun yolları

dosyanın niteliğine göre tüketilmesi gereken yollar arasında olabilir.

Başvurucu, olağan merciler önünde ileri sürmediği temel bir şikâyeti kural olarak ilk kez AYM önüne taşıyamaz. Bu nedenle gönderme riski, sağlık durumu, aile bağları, tercüme sorunu veya etkili başvuru güvencesi gibi temel iddialar mümkün olduğunca ilk idari ve yargısal aşamalardan itibaren dosyaya konulmalıdır.

AYM bireysel başvuru süresi kaç gündür?

6216 sayılı Kanun m. 47 ve Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü m. 64 uyarınca bireysel başvuru, başvuru yollarının tüketildiği tarihten; başvuru yolu yoksa ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren 30 gün içinde yapılmalıdır.

Bu süre göç dosyalarında özellikle önemlidir. Nihai kararın vekile tebliğ edildiği veya başvurucunun kararı daha önce fiilen öğrendiği durumlarda sürenin başlangıcı ayrıca değerlendirilmelidir. “Karar kesinleşsin, sonra süre başlar” biçimindeki genel bir varsayım güvenli değildir; hangi kararın etkili hukuk yolunu tükettiği ve kararın ne zaman öğrenildiği somut dosyada belirlenmelidir.

Haklı mazeret varsa ne olur?

Başvurucu mücbir sebep veya ağır hastalık gibi haklı bir mazeret nedeniyle 30 günlük süre içinde başvuramamışsa, mazeretin ortadan kalktığı tarihten itibaren 15 gün içinde, mazeretini ispatlayan belgelerle birlikte başvurabilir. Mazeretin kabul edilip edilmeyeceğine Anayasa Mahkemesi karar verir.

AYM’ye başvuru nasıl yapılır?

Başvurular Anayasa Mahkemesinin yayımladığı bireysel başvuru formu kullanılarak yapılır. Güncel İçtüzük m. 63 uyarınca başvuru:

• Anayasa Mahkemesine doğrudan,
• diğer mahkemeler aracılığıyla,
• yurt dışı temsilcilikler aracılığıyla

yapılabilir.

Avukatlar bakımından önemli bir güncel gelişme vardır: 1 Ekim 2025 tarihinden itibaren UYAP Avukat Portal üzerinden elektronik bireysel başvuru imkânı devreye alınmıştır. Bu yol için UYAP Avukat Portal hesabı ve e-imza gerekir.

Başvuru avukatla yapılmak zorunda değildir; başvurucu, kanuni temsilci veya avukat başvurabilir. Ancak sınır dışı ve tedbir dosyalarında kısa süreler ve yoğun belge gereksinimi nedeniyle hukuki yardımın erken alınması büyük önem taşır.

Başvuru formunda neler bulunmalıdır?

Başvuru yalnız olayların kronolojik özetinden ibaret olmamalıdır. Başvuru formunda en azından:

• başvurucu ve temsilci bilgileri,
• ihlale neden olduğu ileri sürülen idari ve yargısal işlemler,
• ihlalin hangi anayasal ve sözleşmesel haklarla bağlantılı olduğu,
• olağan başvuru yollarının nasıl tüketildiği,
• nihai kararın öğrenilme veya tebliğ tarihi,
• her hak bakımından ayrı ihlal gerekçesi,
• varsa tedbir talebi ve bunun somut gerekçesi,
• dayanılan karar ve belgeler

açıkça gösterilmelidir.

İçtüzük m. 59, başvuru formunun ekler hariç on sayfayı aşması hâlinde ayrıca olayların özetinin eklenmesini öngörür. Belgelerin tarih sırasına göre numaralandırılması ve dizi pusulasına bağlanması da önemlidir.

Sınır dışı dosyasında AYM tedbiri nedir?

Tedbir, esas başvuru sonuçlanmadan önce ciddi ve geri döndürülemez zararın meydana gelmesini önlemek için kullanılan olağanüstü bir koruma aracıdır. Sınır dışı dosyalarında tedbir talebinin temel amacı, kişi gönderildiği takdirde başvurunun sonradan incelenmesinin anlamsız hâle gelmesini önlemektir.

5 Ağustos 2025 tarihinde değişen Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü m. 73 uyarınca, başvurucunun temel haklarına, özellikle yaşamına veya maddi ya da manevi varlığına yönelik ciddi bir tehlike bulunduğunun anlaşılması üzerine gerekli tedbirlere karar verilebilir.

Bu güncel metin nedeniyle eski kaynaklarda tedbirin yalnız belirli haklarla sınırlıymış gibi kurulan anlatımlarla yetinilmemelidir. Bununla birlikte göç dosyalarında en tipik tedbir alanı hâlen yaşam ve kötü muamele riski taşıyan sınır dışı işlemleridir.

Tedbir talebi başvuru formunda açıkça yazılmalıdır

Anayasa Mahkemesinin yayımladığı güncel ilkelere göre, tedbir isteniyorsa başvuru formunun tedbir bölümünde talebin kendisi ve gerekçeleri açıkça yazılmalıdır. Yalnız “tedbir talep ederim” demek yeterli değildir.

Tedbir talebinde şu sorular somut biçimde cevaplanmalıdır:

• Kişi hangi ülkeye veya bölgeye gönderilecektir?
• Gönderme ne kadar yakındır; tarih veya sevk bilgisi var mıdır?
• Kişiyi bekleyen risk nedir?
• Risk neden bu kişiye özgüdür?
• Risk hangi belge, rapor veya olaylarla desteklenmektedir?
• Ulusal makamlar bu iddiaları nasıl değerlendirmiştir?
• Tedbir verilmezse telafisi mümkün olmayan zarar nasıl doğacaktır?

AYM tedbir taleplerini ne zaman değerlendirir?

Anayasa Mahkemesinin internet sitesinde yayımlanan mevcut çalışma ilkelerine göre mesai günlerinde saat 16.00’ya kadar Mahkemeye ulaşan tedbir taleplerinin aynı gün; bu saatten sonra ulaşanların ertesi gün değerlendirilmesi öngörülmektedir. Cuma günleri ve bayram/yılbaşı tatilleri öncesinde yayımlanan eşik saat 17.00’dir.

Bu saatler, tedbir talebinin son ana bırakılabileceği anlamına gelmez. Sınır dışı veya sevk işlemi daha erken gerçekleşebileceğinden, risk öğrenilir öğrenilmez başvurunun hazırlanması gerekir.

Tedbir dosyasına hangi belgeler eklenmelidir?

Her dosya farklı olmakla birlikte sınır dışı ve uluslararası koruma dosyalarında aşağıdaki belgeler özellikle önem taşıyabilir:

• sınır dışı etme kararı ve tebliğ belgesi,
• uluslararası koruma ret veya diğer olumsuz kararları,
• idare mahkemesi veya diğer yargı kararları,
• nihai kararın tebliğ/öğrenme belgesi,
• varsa sevk, uçuş veya gönderme tarihini gösteren bilgi,
• başvurucunun kişisel riskini gösteren belge ve kayıtlar,
• sağlık raporları, reçeteler ve uzman görüşleri,
• menşe ülke hakkında güncel ve güvenilir raporlar,
• işkence, siyasi faaliyet, aile bağı veya özel ihtiyaç durumunu gösteren belgeler.

Genel ülke raporları, kişisel riskle bağlantı kurulmadan tek başına yeterli olmayabilir. “Ülkede insan hakları ihlalleri var” tespiti yerine, başvurucunun neden bu ihlale maruz kalma ihtimalinin gerçek ve kişisel olduğu açıklanmalıdır.

AYM tedbiri, esas hakkında ihlal kararı anlamına gelir mi?

Hayır. Tedbir kararı, başvurunun mutlaka kabul edilebilir veya haklı bulunduğu anlamına gelmez. Mahkeme, esas inceleme tamamlanmadan önce yalnız ciddi ve geri döndürülemez riskin gerçekleşmesini önlemek amacıyla geçici koruma sağlar.

Aynı şekilde tedbir talebinin reddedilmesi de esas başvurunun otomatik olarak reddedildiği anlamına gelmez. Tedbir ve esas inceleme farklı değerlendirmelerdir.

Başlıca ihlal alanları

Kötü muamele yasağı ve geri gönderme

Kişinin gönderileceği yerde işkence, insanlık dışı veya onur kırıcı muameleye maruz kalacağına ilişkin gerçek risk iddiası göç dosyalarının merkezindedir. AYM bu alanda, riskin kişisel olup olmadığını ve ulusal makamların iddiayı özenli ve etkili inceleyip incelemediğini değerlendirir.

Aile hayatına saygı

Uzun yıllar Türkiye’de yaşayan, Türk vatandaşı eşi veya çocukları bulunan kişilerin sınır dışı işlemlerinde aile hayatı ile kamu düzeni amacı arasında adil denge kurulup kurulmadığı gündeme gelebilir. Ancak aile hayatı iddiası her dosyada gönderme işlemini kendiliğinden durdurmaz; somut bağların yoğunluğu ve işlemin sonuçları gösterilmelidir.

Kişi hürriyeti ve idari gözetim

İdari gözetimin kanuni dayanağı, süresi, periyodik değerlendirilmesi, kararın kişiye bildirilmesi ve etkili yargısal denetim gibi güvenceler kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı kapsamında incelenebilir.

AYM başvurusunda sık yapılan hatalar

1. AYM’yi yeni bir temyiz mercii gibi kullanmak.
2. 30 günlük süreyi kararın yanlış aşamasından hesaplamak.
3. Olağan yargı mercileri önünde ileri sürülmeyen şikâyeti ilk kez AYM’de ileri sürmek.
4. Tedbir talebini gerekçesiz tek cümleyle yazmak.
5. Gönderme tarihini veya yakın riski belgelememek.
6. Genel ülke raporlarını başvurucunun kişisel profiliyle ilişkilendirmemek.
7. Başvuru formunu ekler ve dizi pusulası bakımından düzensiz hazırlamak.
8. AYM tedbirini olağan dava yollarının yerine geçen otomatik bir durdurma mekanizması sanmak.

Avukat için acil dosya kontrol listesi

1. Nihai iç hukuk kararını ve tebliğ/öğrenme tarihini kesinleştirin.
2. 30 günlük AYM süresini takvime işleyin.
3. Gönderme veya sevk tarihini mümkünse yazılı belgeyle tespit edin.
4. İhlal iddialarını hak bazında ayırın.
5. Başvuru yollarının hangi tarihlerde tüketildiğini kronoloji hâlinde gösterin.
6. Tedbir isteniyorsa formdaki tedbir bölümünü açık ve somut gerekçeyle doldurun.
7. Kişisel risk delillerini, sağlık belgelerini ve güncel ülke kaynaklarını ekleyin.
8. Avukat başvurusu yapılıyorsa güncel UYAP Avukat Portal imkânını ve e-imza şartlarını kontrol edin.
9. Ayrı bir sınır dışı, idari gözetim veya uluslararası koruma işlemi varsa her işlemin kanun yolunu ayrıca takip edin.

Kaynakça ve ileri okuma

• Anayasa Mahkemesi – 6216 sayılı Kanun
• Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü – özellikle m. 59, 62-64 ve güncel m. 73
• AYM – Tedbir Taleplerinin Değerlendirilmesindeki İlkeler
• AYM – UYAP Avukat Portal üzerinden bireysel başvuru, 1 Ekim 2025
• AYM – Bireysel Başvuru Portalı ve güncel kılavuzlar
• İzmir Barosu Göç ve İltica Komisyonu, Mülteci Hukuku Rehberi, güncellenmiş 2. baskı, 2023.