Geçici Koruma Rejimi: Kimler Kapsamda, Haklar, Kayıt, Çalışma ve Sona Erme

Geçici koruma, kitlesel zorunlu göç hareketlerinde bireysel uluslararası koruma statüsü belirleme işlemlerinin kısa sürede uygulanabilir olmadığı durumlarda devreye giren, toplu nitelikte bir koruma rejimidir. Türkiye’de bu rejimin temel dayanağı 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun (YUKK) 91. maddesi ile 13 Ekim 2014 tarihli ve 2014/6883 sayılı Geçici Koruma Yönetmeliği’dir.

Geçici koruma özellikle Türkiye’de bulunan Suriyeliler bakımından günlük dilde “mültecilik” ile sıkça karıştırılır. Oysa hukuki nitelikleri farklıdır. Geçici koruma kapsamındaki bir kişi, yalnız bu kayıt nedeniyle YUKK m. 61 anlamında mülteci, m. 62 anlamında şartlı mülteci veya m. 63 anlamında ikincil koruma statüsü kazanmış sayılmaz.

Türkiye’deki uluslararası koruma statülerinin ayrımı için önce Türkiye’de Uluslararası Koruma Statüleri: Mülteci, Şartlı Mülteci ve İkincil Koruma rehberimize bakabilirsiniz.

Geçici koruma hangi durumda uygulanır?

YUKK m. 91; ülkesinden ayrılmaya zorlanmış, ayrıldığı ülkeye geri dönemeyen, acil ve geçici koruma bulmak amacıyla kitlesel olarak Türkiye sınırlarına gelen veya sınırları geçen yabancılara geçici koruma sağlanabileceğini düzenler. Yönetmelik ise kitlesel akını, aynı ülke veya coğrafi bölgeden kısa süre içinde yüksek sayıda gerçekleşen ve sayıların büyüklüğü nedeniyle bireysel uluslararası koruma statüsü belirleme usullerinin uygulanabilir olmadığı hareket olarak tanımlar.

Bu sistemin mantığı, on binlerce veya milyonlarca kişinin aynı dönemde koruma aradığı bir durumda her kişi hakkında ilk anda ayrı bir mültecilik statüsü incelemesi yapmak yerine, topluluğun güvenli biçimde kabulü ve temel koruma ihtiyaçlarının karşılanmasıdır.

Türkiye’de Suriyeliler neden geçici koruma kapsamında?

Geçici Koruma Yönetmeliği’nin Geçici 1. maddesi, 28 Nisan 2011 tarihinden itibaren Suriye Arap Cumhuriyeti’nde meydana gelen olaylar nedeniyle Türkiye’ye geçici koruma amacıyla gelen Suriye vatandaşları ile Suriye’den gelen vatansızları ve belirli mültecileri geçici koruma kapsamına almıştır.

2026 yılı itibarıyla bu rejim hukuken devam etmektedir. Göç İdaresi Başkanlığının Temmuz 2026 tarihli resmî açıklamalarında da Türkiye’de geçici koruma statüsü altında bulunan Suriyeliler ile gönüllü geri dönüş sürecine ilişkin güncel veriler paylaşılmaya devam edilmektedir. Suriye’deki siyasi ve güvenlik koşullarının değişmesi, tek başına bireysel geçici koruma kayıtlarını otomatik olarak ortadan kaldırmaz; rejimin sona ermesi veya kişinin kaydının sona ermesi Yönetmelikteki usullere tabidir.

Geçici koruma uluslararası koruma statüsü müdür?

Hayır. Yönetmeliğin 7. maddesi açık biçimde, geçici korunanların YUKK’a göre belirlenen uluslararası koruma statülerinden herhangi birini doğrudan elde etmiş sayılmayacağını belirtir. Ayrıca Yönetmeliğin 16. maddesi uyarınca geçici korumanın uygulandığı dönemde, bu kapsamdaki kişilerin bireysel uluslararası koruma başvurularının geçici koruma tedbirlerinin etkin yürütülmesi amacıyla işleme konulmaması esastır.

Geçici koruma kapsamı dışında kimler tutulabilir?

Geçici Koruma Yönetmeliği’nin 8. maddesi, koruma kapsamına alınmayacak veya sonradan kapsam dışında olduğu anlaşılırsa koruması iptal edilebilecek kişileri sayar. Bunlar arasında 1951 Cenevre Sözleşmesi’nin 1F maddesi kapsamındaki fiillerle bağlantılı olanlar, belirli ağır suçlar bakımından ciddi kanaat bulunanlar, terör eylemlerine ilişkin durumlar, silahlı çatışmaya katılımını kalıcı biçimde sona erdirmeyenler ve milli güvenlik veya kamu düzeni açısından ciddi tehlike oluşturduğu değerlendirilen kişiler yer alabilir.

Bu hüküm, yalnızca bir soruşturma kaydının veya soyut bir güvenlik değerlendirmesinin otomatik olarak yeterli olduğu anlamına gelmez. Yönetmelik, kapsam dışı bırakma kararının bireysel olarak verilmesini öngörür. İşlem aynı zamanda kişinin geri gönderilebileceği anlamına da gelmez; YUKK m. 4’teki geri gönderme yasağı ve YUKK m. 55’teki güvenceler ayrıca değerlendirilmelidir.

Kayıt nasıl yapılır ve Geçici Koruma Kimlik Belgesi ne sağlar?

Geçici koruma kapsamındaki yabancıların kimlik tespit ve kayıt işlemleri valilikler ve uygulamada İl Göç İdaresi Müdürlükleri üzerinden yürütülür. Kayıt tamamlandığında yabancı kimlik numarasını içeren Geçici Koruma Kimlik Belgesi düzenlenir.

Bu belge kişinin Türkiye’de kalışına hukuki dayanak sağlar ve yardım ve hizmetlere erişimde kullanılan yabancı kimlik numarasını içerir. Ancak Göç İdaresi Başkanlığının güncel açıklamasına göre belge bir ikamet izni değildir, uzun dönem ikamet iznine geçiş hakkı sağlamaz ve geçici koruma altında geçirilen süre vatandaşlığa başvuru için ikamet süresi hesabında kendiliğinden dikkate alınmaz.

Kimlik belgesi ikamet izni yerine geçer mi?

Hayır. Geçici Koruma Kimlik Belgesi, geçici koruma rejimine bağlı özel bir belgedir. İkamet izniyle aynı hukuki sonucu doğurmaz. Bu ayrım özellikle uzun dönem ikamet, vatandaşlık, şehir değişikliği ve çalışma hakkı konularında önemlidir.

Adres ve kayıt ili neden önemlidir?

Geçici koruma sistemi kişinin kayıtlı olduğu il ile fiilen yaşadığı adresi önemli bir idari unsur olarak kabul eder. Adres değişikliklerinin İl Göç İdaresi Müdürlüğüne bildirilmesi ve kayıtların güncel tutulması gerekir. Hak ve hizmetlere erişimde kayıt ili ile fiili ikamet arasındaki uyumsuzluk pratik sorunlara yol açabilir.

Başka bir ile seyahat veya uzun süreli yer değişikliği bakımından güncel Göç İdaresi uygulaması ayrıca kontrol edilmelidir. Çeşitli İl Göç İdaresi hizmet standartlarında, geçici koruma kapsamındaki kişilerin kayıtlı oldukları ilden başka bir ile seyahatlerinde gerekçeye dayalı yol izin belgesi sistemi uygulanmaktadır.

Geçici koruma kapsamındaki kişilerin temel hak ve hizmetleri

Geçici Koruma Yönetmeliği sağlık, eğitim, iş piyasasına erişim, sosyal yardım ve çeşitli destek hizmetlerini ayrıntılı biçimde düzenler. Bu hizmetlerin kapsamı ve uygulama şartları zaman içinde idari düzenlemelerle değişebildiğinden, yalnız Yönetmelik metni değil ilgili kurumların güncel uygulaması da kontrol edilmelidir.

Sağlık hizmetleri

Sağlık hizmetleri Yönetmeliğin 27. maddesi ve ilgili sağlık mevzuatı çerçevesinde yürütülür. Kayıt durumu, kayıt ili, sevk sistemi ve hizmetin niteliği uygulamada belirleyici olabilir. Acil sağlık hizmetleri ile diğer sağlık hizmetlerinin erişim koşulları aynı değildir.

Eğitim hakkı

Geçici koruma kapsamındaki çocukların eğitim hizmetlerine erişimi Yönetmelik ve Milli Eğitim Bakanlığı düzenlemeleri kapsamında sağlanır. Çocuklarla ilgili bütün işlemlerde çocuğun yüksek yararı ilkesi gözetilmelidir.

Çalışma hakkı

Geçici koruma kimlik belgesi tek başına sınırsız ve koşulsuz çalışma yetkisi vermez. Çalışma hakkı, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu, Geçici Koruma Sağlanan Yabancıların Çalışma İzinlerine Dair Yönetmelik ve güncel çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti usulleri çerçevesinde kullanılır.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının güncel bilgilendirmesinde geçici koruma kapsamındaki yabancılar için çalışma izni belgeleri yanında, özellikle mevsimlik tarım ve hayvancılık işlerinde çalışma izni muafiyeti uygulamaları da açıklanmaktadır. Bu nedenle somut olayda “çalışabilir mi?” sorusu, kişinin statüsü, kayıt ili, işin türü ve mevcut izin veya muafiyet şartları birlikte incelenerek cevaplanmalıdır.

Sosyal yardım ve özel ihtiyaç sahipleri

Refakatsiz çocuklar, engelliler, yaşlılar, hamileler, yanında çocuğu bulunan yalnız anne veya babalar ile işkence, cinsel saldırı veya diğer ciddi psikolojik, bedensel ya da cinsel şiddete maruz kalan kişiler özel ihtiyaç sahibi olarak değerlendirilebilir. Yönetmeliğin 48. maddesi, bu kişiler için sağlık, psikososyal destek ve rehabilitasyon dâhil desteklerin öncelikli biçimde sağlanmasına ilişkin hükümler içerir.

Aile birleşimi ve avukata erişim

Yönetmeliğin 49. maddesi kapsamında geçici korunanların başka ülkede bulunan eş, ergin olmayan çocuk ve bağımlı ergin çocuklarıyla Türkiye’de bir araya gelmek üzere aile birleşimi talebinde bulunabilmesine ilişkin düzenleme vardır.

Yönetmeliğin 53. maddesi ise geçici korunanların idari işlemler sırasında avukat tarafından temsil edilebilmesini öngörür. Avukatlık Kanunu’nun adli yardıma ilişkin hükümleri saklıdır. Özellikle geçici korumanın iptali, sınır dışı etme ve idari gözetim gibi birbirinden ayrı idari işlemler aynı dosyada bulunabileceğinden her işlemin kendi başvuru yolu ve süresi ayrıca belirlenmelidir.

Geçici koruma nasıl sona erer?

Geçici korumanın sona ermesi iki düzeyde ele alınmalıdır: rejimin topluca sona erdirilmesi ve belirli kişinin geçici korumasının sona ermesi.

Rejimin Cumhurbaşkanı kararıyla sona erdirilmesi

Yönetmeliğin 11. maddesine göre Bakanlığın teklifi üzerine Cumhurbaşkanı geçici korama uygulamasının sona erdirilmesine karar verebilir. Böyle bir kararın ardından kişilerin Türkiye’den ayrılması, şartlarını taşıdıkları başka bir statünün topluca verilmesi, bireysel uluslararası koruma başvurularının değerlendirilmesi veya YUKK’taki diğer kalış hükümlerinin uygulanması gibi seçenekler belirlenebilir.

Kişiye bağlı sona erme nedenleri

Yönetmeliğin 12. maddesi uyarınca kişinin kendi isteğiyle Türkiye’den ayrılması, üçüncü bir ülkenin korumasından yararlanması, insani nedenlerle veya yeniden yerleştirme kapsamında üçüncü ülkeye kabul edilmesi ya da ölümü gibi durumlarda geçici koruma bireysel olarak sona erebilir.

Gönüllü geri dönüş gerçekten gönüllü olmalıdır

Geçici Koruma Yönetmeliği’nin 42. maddesi gönüllü geri dönüşü ayrıca düzenler. “Gönüllü” kavramı yalnızca bir formun imzalanmış olmasına indirgenemez. Kararın özgür iradeye dayanması, kişinin geri dönüşün sonuçları hakkında bilgilendirilmesi ve fiziksel veya psikolojik baskı altında bulunmaması gerekir.

Anayasa Mahkemesi, Abdulkerim Hammud kararında gönüllülük bulunmadan gerçekleştirilen geri gönderme işlemini yaşam hakkı, kötü muamele yasağı ve etkili başvuru hakkı yönlerinden incelemiş ve ihlal kararı vermiştir. Bu nedenle gönüllü dönüş formunun hangi koşullarda imzalandığı, tercüme ve hukuki yardım imkânı, kişinin iradesinin serbest olup olmadığı somut dosyada araştırılmalıdır.

2026’da gönüllü geri dönüş süreci ve geçici korumanın geleceği

Suriye’de 2024 sonrasında meydana gelen siyasi değişikliklerle birlikte gönüllü geri dönüş politikası daha görünür hâle gelmiştir. Göç İdaresi Başkanlığı ve İçişleri Bakanlığı 2026 yılı boyunca gönüllü, güvenli, onurlu ve düzenli geri dönüş vurgusunu sürdürmüş; Temmuz 2026 tarihli resmî açıklamada Türkiye’de geçici koruma altındaki Suriyelilerin sayısının 2 milyon 245 bin olduğu ve geri dönüşlerin devam ettiği belirtilmiştir.

Bu güncel gelişme, geçici korumanın hukuki güvencelerini ortadan kaldırmaz. Kişinin geri dönüşü bakımından güvenlik, bireysel risk, aile bağları, sağlık durumu ve geri göndermeme ilkesi gibi unsurlar somut olay temelinde önemini korur.

Pratik dosya kontrol listesi

1. Geçici Koruma Kimlik Belgesinin ve yabancı kimlik numarasının güncel durumunu kontrol edin.
2. Kayıt ili ile fiili adresin uyumlu olup olmadığını belirleyin.
3. Geçici korumanın iptali veya pasife alınmasına ilişkin ayrı bir yazılı karar bulunup bulunmadığını inceleyin.
4. Aynı kişi hakkında sınır dışı etme veya idari gözetim kararı varsa bunları geçici koruma işleminden ayrı değerlendirin.
5. Geri dönüş formu varsa imza koşullarını, tercümanı, bilgilendirmeyi ve kişinin özgür iradesini araştırın.
6. Çocuk, engellilik, hastalık, hamilelik, şiddet veya işkence öyküsü gibi özel ihtiyaç unsurlarını dosyada görünür hâle getirin.
7. Geri gönderme yasağını YUKK m. 4 ve m. 55 yönünden ayrıca değerlendirin.

Kaynakça ve ileri okuma

• Göç İdaresi Başkanlığı – Geçici Koruma Yönetmeliği
• Göç İdaresi Başkanlığı – Geçici Koruma
• Göç İdaresi Başkanlığı – Geçici Koruma Kimlik Belgesi
• Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı – Geçici Koruma Çalışma İzni ve Muafiyetleri
• Anayasa Mahkemesi – Abdulkerim Hammud Kararı
• UNHCR – 1951 Refugee Convention
• İzmir Barosu Göç ve İltica Komisyonu, Mülteci Hukuku Rehberi, güncellenmiş 2. baskı, 2023.