01. Ceza Hukukunun Konusu, İşlevi, Sistemi ve Kaynakları

Ana soru: Ceza hukuku yalnız suç işleyen kişiye yaptırım uygulayan bir hukuk dalı mıdır, yoksa aynı zamanda devletin cezalandırma yetkisini sınırlandıran bir güvence sistemi midir? Bu ders, bütün okulda kullanılacak kavramsal haritayı kurar.

1. Ceza hukukunun konusu: suç, sorumluluk ve yaptırım

Ceza hukuku, hukuk düzeninin korunmasını gerekli gördüğü belirli hukuki değerlere yönelen ağır haksızlıkları suç olarak tanımlayan; bu fiillerin hangi şartlarda bir kişiye yüklenebileceğini ve ceza sorumluluğu doğduğunda hangi yaptırımların uygulanabileceğini düzenleyen kamu hukuku alanıdır. Bu tanım üç katmanı birlikte içerir: suç teşkil eden haksızlık, kişisel ceza sorumluluğu ve yaptırım. Bu katmanlardan biri atlanırsa ceza hukuku analizi eksik kalır.

Bir davranışın ahlaken yanlış, toplumsal açıdan rahatsız edici veya başka bir hukuk dalı bakımından hukuka aykırı olması onu kendiliğinden suç yapmaz. Ceza hukukunda önce kanuni suç tanımı aranır. Ardından suç tipinin maddi ve manevi unsurları, hukuka uygunluk nedenleri, kusurluluk, teşebbüs, iştirak ve içtima gibi genel hükümler incelenir. Sonuç olarak ceza hukukunun konusu, “kötü davranışı cezalandırmak” kadar geniş değil; kanunun suç saydığı haksızlıkları, kanunun öngördüğü sorumluluk şartları içinde değerlendirmektir.

Bu nedenle özel hükümlerdeki suç tiplerini ezberlemek, genel hükümleri bilmeden yeterli değildir. Kasten öldürme, hırsızlık veya dolandırıcılık gibi TCK içindeki suçlarla vergi, bankacılık, sermaye piyasası veya başka özel kanunlardaki suçlar, failin sorumluluğuna ilişkin ortak kavramlara ihtiyaç duyar. Ceza Hukuku Genel Okulu bu ortak dili öğretir.

2. Ceza hukuku iki yönlüdür: korur ve sınırlar

TCK m.1; kişi hak ve özgürlüklerinin, kamu düzeni ve güvenliğinin, hukuk devletinin, kamu sağlığının ve çevrenin, toplum barışının korunmasını ve suç işlenmesinin önlenmesini Kanunun amaçları arasında sayar. Bu yön, ceza hukukunun koruma ve önleme işlevini gösterir. Yaşam, vücut bütünlüğü, cinsel dokunulmazlık, malvarlığı, kamu güveni veya adalet düzeni gibi değerlerin ceza normlarıyla korunması bunun görünümüdür.

Fakat modern ceza hukukunun ikinci işlevi de aynı derecede önemlidir: güvence işlevi. Devlet, hapis cezası gibi kişi özgürlüğünü doğrudan etkileyen yaptırımları ancak önceden konulmuş, belirli ve uygulanabilir hukuk kuralları içinde kullanabilir. Kanunilik, şahsilik, kusur, eşitlik ve orantılılık gibi ilkeler bu nedenle yalnız teknik ayrıntılar değil, cezalandırma iktidarının sınırlarıdır.

Böylece ceza hukuku iki farklı tehlikeye aynı anda cevap verir: bireyi suç oluşturan saldırılardan korur; bireyi devletin keyfî cezalandırmasından da korur. “Toplumu korumak” gerekçesi, ceza normunun sınırlarını ortadan kaldırmaz. Tam tersine hukuk devleti içinde koruma amacı, ancak güvence ilkelerine bağlı bir cezalandırma sistemiyle meşru hâle gelir.

3. Hukuki değer, haksızlık ve suç arasındaki ilişki

Ceza normları çoğu zaman bir veya birden fazla hukuki değeri korur. Yaşam hakkı, vücut bütünlüğü, mülkiyet, cinsel dokunulmazlık, kamu idaresinin güvenilirliği ve adaletin işleyişi buna örnektir. Korunan hukuki değeri belirlemek, suç tipinin yorumunda özellikle sınır vakalarda yol gösterici olabilir; fakat hukuki değer tek başına suçun yerine geçmez. “Bu davranış bir değere zarar veriyor” demek, kanuni tip yoksa cezalandırma için yeterli değildir.

Suç aynı zamanda bir haksızlık türüdür. Ancak her haksızlık suç değildir. Sözleşmeye aykırılık, haksız fiil veya idari yükümlülük ihlali de hukuka aykırı olabilir; bunların hepsi ceza yaptırımı doğurmaz. Ceza hukukunun seçici ve ağır müdahale niteliği burada ortaya çıkar. Kanun koyucu, ceza yaptırımıyla korunması gerektiğini düşündüğü belirli haksızlıkları suç tipi hâline getirir.

4. Ceza hukukunun son çare ve parçalı olma niteliği

Ceza yaptırımları temel haklara ağır müdahale ettiği için ceza hukukuna mümkün olan her uyuşmazlıkta başvurulması beklenmez. Öğretide ultima ratio olarak anılan son çare düşüncesi, özel hukuk, idare hukuku, disiplin hukuku veya kabahat yaptırımlarının yeterli olabildiği alanlarda ceza hukukunun gereksiz genişletilmemesini ifade eder.

Bununla bağlantılı olarak ceza hukuku parçalı (fragmenter) bir koruma sağlar: hukuk düzenindeki bütün hukuka aykırılıkları değil, kanun koyucunun suç olarak seçtiği belirli ağır ihlalleri cezalandırır. Son çare ilkesi hâkime açık bir suç normunu beğenmediği için uygulamama yetkisi vermez; daha çok suç siyaseti, norm koyma ve anayasal ölçülülük tartışmalarında önem taşır.

5. Maddi ceza hukuku, ceza muhakemesi ve infaz hukuku

Maddi ceza hukuku, hangi fiillerin suç olduğunu, suçun yapısal unsurlarını, kimin hangi şartlarla sorumlu tutulacağını ve hangi yaptırımın uygulanabileceğini inceler. Bu okulun çekirdeği budur. Ceza muhakemesi hukuku, suç şüphesinin nasıl soruşturulacağını ve yargılanacağını; delil, koruma tedbirleri, görev-yetki ve hüküm gibi sorunları düzenler. İnfaz hukuku ise kesinleşmiş yaptırımın nasıl yerine getirileceğini ele alır.

Bu alanlar birbirinden bağımsız değildir; fakat aynı soruyu çözmezler. Bir aramanın hukuka uygun olup olmadığı muhakeme sorunudur; aramada bulunan maddenin failde kastla bulundurulup bulundurulmadığı maddi ceza hukuku sorunudur. Koşullu salıverme infaz kurumudur; buna karşılık TCK m.7/3 bazı infaz rejimi değişikliklerinin zaman bakımından uygulanmasına genel hüküm bağladığı için maddi ceza hukukuyla temas eder. Doğru analiz, temas noktalarını görür ama alanları birbirine karıştırmaz.

6. Maddi ceza hukukunda Genel Hükümler ve Özel Hükümler

5237 sayılı TCK, Birinci Kitapta “Genel Hükümler”, İkinci Kitapta “Özel Hükümler” sistemini benimser. Genel Hükümler; temel ilkeler ve uygulama alanından suç teorisine, teşebbüs ve iştirak hükümlerinden içtimaa, yaptırım sisteminden dava ve cezanın düşmesine kadar farklı suç tiplerinde ortaklaşa kullanılacak kuralları içerir. Özel Hükümler ise belirli suçları tanımlar.

Olay çözümünde bu ayrım iki yönlü çalışır. Önce uygulanabilecek özel suç tipi belirlenmeden “kast var mı?” veya “teşebbüs var mı?” sorusu boşlukta kalabilir; çünkü kastın veya teşebbüsün konusu belirli bir suç tipidir. Öte yandan özel suç tipini okumak da genel hükümler olmadan yeterli değildir. Suçun kanuni tanımı ile genel sorumluluk şartları birlikte uygulanır.

TCK Genel Hükümlerinin sistematik alanı da okulun sınırlarını gösterir: temel ilkeler, uygulama alanı, suç teorisi, özel görünüş biçimleri, yaptırım teorisi ve cezalandırılabilirliğin sona ermesine ilişkin genel kurumlar Ceza Hukuku Genel Okulunun çekirdeğidir. Belirli suç tiplerinin ayrıntıları ise gelecekteki Özel Hükümler Okulunun alanıdır.

7. TCK m.5 ve özel ceza kanunları

TCK m.5, Kanunun genel hükümlerinin özel ceza kanunları ve ceza içeren diğer kanunlardaki suçlar hakkında da uygulanacağını düzenler. Bunun pratik sonucu önemlidir: suç tipi TCK dışında yer alsa bile kast, taksir, teşebbüs, iştirak, içtima veya yaptırımın genel ilkeleri bakımından TCK Genel Hükümleri kural olarak başlangıç noktasıdır.

Bununla birlikte m.5’i hiyerarşik üstünlük kuralı gibi okumamak gerekir. TCK da kanun düzeyindedir. Özel kanunda daha sonraki tarihli veya açık biçimde genel sistemden ayrılan bir düzenleme bulunması durumunda kanunlar arasındaki zaman ve özellik ilişkisi ayrıca değerlendirilir. Bu nedenle olay çözümünde iki metin birlikte okunmalıdır: özel suç normu ve ona uygulanabilecek genel hükümler.

Örnek: özel kanundaki suç

Bir özel kanun, belirli yükümlülüğün ihlalini suç saymış fakat teşebbüse ilişkin özel hüküm koymamış olsun. Failin “Bu suç TCK’da değil, TCK m.35 uygulanamaz” savunması sırf suç tipinin başka kanunda yer almasına dayanıyorsa isabetli değildir. Önce özel suç tipinin teşebbüse elverişli olup olmadığı incelenir; ardından m.5 çerçevesinde genel teşebbüs hükümleri değerlendirilir.

8. Suç, ceza ve güvenlik tedbiri kavramlarını ayırmak

Suç, kanunda tanımlanan ve ceza hukukunca haksızlık olarak değerlendirilen fiildir. Fakat suç tipine uygunluk ile failin cezalandırılması aynı aşama değildir. Hukuka uygunluk nedeni, kusurluluğu kaldıran veya azaltan durumlar, şahsi cezasızlık sebepleri ya da cezalandırılabilirliği etkileyen başka kurumlar nihai sonucu değiştirebilir.

Ceza, TCK sisteminde hapis ve adlî para cezası olarak düzenlenir. Güvenlik tedbirleri ise cezalardan ayrı bir yaptırım kategorisidir; müsadere, bazı hak yoksunlukları, akıl hastalarına özgü tedbirler ve belirli şartlarda tüzel kişilere özgü tedbirler bu kategori içinde değerlendirilir. Bu fark, özellikle kusur ilkesi ve yaptırımın amacını incelerken önemlidir.

“Yaptırım” üst kavramını kullanmak yararlıdır; fakat ceza ile güvenlik tedbirinin şartlarını eşitlememek gerekir. Bir yaptırımın kanundaki adı, uygulanma şartları ve hukuki sonuçları ayrı ayrı okunmalıdır.

9. Suç ve kabahat ayrımı

5237 sayılı TCK, eski sistemdeki cürüm-kabahat ayrımını sürdürmemiş; kabahatleri ayrı bir yaptırım alanına bırakmıştır. 5326 sayılı Kabahatler Kanunu, kabahatlere ilişkin genel ilkeleri ve idari yaptırımları düzenler. Bu nedenle “idari para cezası var” ile “adlî para cezası var” aynı sonuç değildir; ilki kural olarak kabahat/idari yaptırım sistemini, ikincisi ceza yaptırımını ifade eder.

Ayrım yalnız isimlendirme değildir. Kanunilik ilkesinin uygulanma biçimi, kusur, zaman bakımından uygulama ve usul gibi birçok başlıkta Kabahatler Kanunu kendi rejimini kurar. Somut olayda yaptırımın hukuki niteliği belirlenmeden ceza hukuku sonuçlarına otomatik geçilmemelidir.

10. Doğrudan normatif kaynaklar: Anayasa, kanun ve milletlerarası andlaşmalar

Ceza hukukunda kaynak sorunu, kanunilik nedeniyle özel önem taşır. Anayasa, hukuk devleti, eşitlik, insan onuru, suç ve cezaların kanuniliği ve ceza sorumluluğunun şahsiliği gibi üst güvenceleri kurar. Kanun, suç ve ceza alanında temel normatif kaynaktır. TCK yanında özel ceza kanunları ve ceza hükmü içeren başka kanunlar da doğrudan uygulanabilir.

Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar hukuk düzeninin parçasıdır. Özellikle insan hakları sözleşmeleri, ceza normlarının yorumlanması ve temel hak sınırlarının belirlenmesinde güçlü rol oynar. Bununla birlikte bir andlaşma hükmü, iç hukukta kanunilik şartlarını aşarak belirsiz biçimde yeni bir suç veya ceza yaratmanın kestirme yolu olarak kullanılamaz. Ceza normunun dayanağı ve yaptırımın kanuni temeli ayrıca gösterilmelidir.

11. İçtihat ve doktrin: bağlayıcı normla yorum kaynağını ayırmak

Yargıtay, Anayasa Mahkemesi ve diğer mahkemelerin kararları kanun hükümlerinin somut olayda nasıl yorumlandığını, kavramların sınırlarını ve uygulamadaki uyuşmazlıkları gösterir. Özellikle yerleşik yüksek mahkeme uygulaması öngörülebilirlik bakımından önemlidir. Ancak mahkeme kararı, kanunda hiç bulunmayan bir fiili suç hâline getiremez veya kanunda olmayan bir yaptırım yaratamaz.

Doktrin; kitap, makale, monografi ve bilimsel görüşler yoluyla kavramları sistemleştirir, görüş ayrılıklarını görünür kılar ve normların yorumuna katkı sağlar. Doktrindeki görüş ayrılığı, “hukukta hiçbir cevap yok” anlamına gelmez; hangi görüşün kanun metni, sistematik, anayasal ilkeler ve içtihatla daha güçlü temellendirildiğini tartışmayı gerektirir. Bir dersin amacı tek görüş ezberletmek değil, görüşlerin hukuki dayanaklarını ayırabilmektir.

12. Örf ve adet ceza hukukunda ne yapabilir, ne yapamaz?

Örf ve adet, bir fiili sırf toplumda ayıplandığı için suç hâline getiremez; kanunda olmayan cezayı doğuramaz veya cezayı ağırlaştıramaz. Kanunilik buna engeldir. Buna karşılık kanundaki toplumsal içerikli bir kavramın anlamını açıklamada ya da belirli bir hakkın kullanım bağlamını değerlendirmede yardımcı yorum verisi olabilir.

Bu ayrım önemlidir: örf-adet suç yaratma kaynağı değildir; fakat kimi açık normatif kavramların toplumsal bağlamının anlaşılmasında yardımcı olabilir. Hâkim, yardımcı kaynağı kullanırken kanun metninin sınırını aşamaz.

13. Ceza normunu okuma tekniği

Bir ceza normunu yalnız yaptırım miktarı üzerinden okumak ciddi hata üretir. Önce normun hangi hukuki değeri koruduğu ve hangi davranışı yasakladığı belirlenir. Ardından fail, mağdur, suçun konusu, hareket, netice, nedensellik, manevi unsur ve varsa nitelikli hâller ayrılır. Bu unsurların hepsi her suçta aynı biçimde bulunmaz; suç tipinin kendi yapısı okunmalıdır.

Sonraki aşamada Genel Hükümler devreye girer: hukuka uygunluk nedeni var mı, fail kusurlu mu, fiil teşebbüs aşamasında mı, birden fazla kişi iştirak etmiş mi, birden fazla suç görünümü içtima kurallarını gerektiriyor mu? Ceza miktarına ancak sorumluluk yapısı kurulduktan sonra geçmek çoğu olayda daha güvenlidir.

Bazı ceza normları başka normlarla tamamlanır. Kanun, suç tipindeki yükümlülüğün içeriğini başka bir kanuna veya teknik düzenlemeye gönderebilir. Böyle durumlarda “ceza normunun kanuni çekirdeği” ile tamamlayıcı düzenlemenin rolü ayrılmalıdır. Bu konu kanunilik dersinde açık ceza normları ve idarenin düzenleyici işlemleri bağlamında yeniden ele alınacaktır.

14. Ceza dogmatiği ile suç siyaseti aynı şey değildir

Ceza dogmatiği, yürürlükteki hukukun kavramlarını sistematik biçimde açıklamaya ve somut olaya doğru uygulamaya çalışır. Suç siyaseti ise hangi fiillerin suç olması gerektiği, hangi yaptırımın etkili ve ölçülü olduğu, ceza hukukunun hangi alana müdahale etmesi gerektiği gibi norm koymaya dönük sorularla ilgilenir.

Bir düzenlemenin kötü ceza siyaseti ürünü olduğunu düşünmek, yürürlükteki açık hükmün yok sayılmasını sağlamaz. Tersine, dogmatik analiz mevcut hükmü doğru uygular; anayasal denetim, kanun değişikliği veya politika tartışması ayrı kanallarda yürür. Bu ayrım, “olması gereken hukuk” ile “yürürlükteki hukuk” arasında disiplin sağlar.

15. Olay çözümünün büyük haritası

1. Olaydaki insan davranışlarını ve kronolojiyi belirleyin.
2. Uygulanabilecek özel suç tipini veya tiplerini bulun; tipin kanuni unsurlarını ayırın.
3. Maddi ve manevi unsurları somut olayla eşleştirin.
4. Hukuka uygunluk nedenlerini inceleyin.
5. Kusurluluk ve kusurluluğu etkileyen hâlleri değerlendirin.
6. Gerekliyse teşebbüs, iştirak ve içtima hükümlerine geçin.
7. Şahsi cezasızlık, cezayı kaldıran/azaltan nedenler veya diğer cezalandırılabilirlik şartlarını kontrol edin.
8. Yaptırımı ve bireyselleştirme sorunlarını en son aşamada kurun.
9. Muhakeme ve infaz sorunlarını, maddi ceza sorumluluğundan ayrı başlıkta çözün.

Bu sıra mutlak bir matematik formülü değildir. Somut olay bazen bir ön sorunu öne çıkarabilir. Fakat sıranın mantığı önemlidir: ceza miktarından başlayıp geriye doğru suç teorisi kurmak yerine, önce sorumluluğun neden doğduğunu açıklamak gerekir.

16. Uygulama: aynı olayda üç farklı hukuk katmanı

Olay: Özel bir ekonomik kanunda suç olarak düzenlenen fiil nedeniyle şirket yöneticisi hakkında soruşturma açılmış; soruşturma sırasında dijital materyale el konulmuş; mahkûmiyet kesinleşirse belli bir infaz rejiminin uygulanması gündeme gelecektir.

Maddi ceza hukuku: Özel suç tipinin unsurları, yöneticinin kendi fiili ve kastı, TCK m.5 nedeniyle uygulanacak Genel Hükümler incelenir. Muhakeme: dijital materyale elkoymanın hukuka uygunluğu ayrı sorudur. İnfaz: kesinleşen yaptırımın nasıl yerine getirileceği üçüncü katmandır. Bir katmandaki sonuç diğerinin yerine geçmez.

Bu örnek, ilk dersin ana kazanımını gösterir: ceza hukukunun “hangi suç kaç yıl?” listesinden ibaret olmadığını; norm, sorumluluk, usul ve yaptırım katmanlarının bilinçli biçimde ayrılması gerektiğini öğretir.

17. Ceza normlarının türleri ve tamamlanma biçimleri

Ceza normlarının hepsi aynı teknik yapıda değildir. Bazı hükümler suç teşkil eden davranışı ve yaptırımı aynı maddede veya yakın maddelerde açık biçimde kurar. Bazı hükümler ise suçun bir unsurunu başka bir hukuk normundaki yükümlülüğe bağlar. Özellikle ekonomik, çevresel veya mesleki düzenlemelerde “kanuna aykırı”, “izinsiz”, “yükümlülüğe rağmen” gibi bağlantılar görülebilir. Bu tür yapılarda ceza normunu okuyabilmek için yalnız TCK’ya değil, gönderme yapılan normatif düzenlemeye de bakmak gerekir.

Ancak tamamlayıcı norma başvurmak, kanunilik ilkesini devre dışı bırakmaz. Ceza tehdidinin kanuni dayanağı ve cezalandırılabilir davranışın esaslı çerçevesi kanunda bulunmalıdır. Teknik düzenleme, kanunun açık bıraktığı uygulama ayrıntısını somutlaştırabilir; idareye sınırsız biçimde “hangi davranış suçtur” deme yetkisi veremez. Bu ayrım ikinci derste açık ceza normları ve idarenin düzenleyici işlemleri bağlamında derinleştirilecektir.

18. Ceza hukuku ile Anayasa arasındaki çift yönlü ilişki

Anayasa ceza hukukuna yalnız birkaç genel ilke sağlamaz; aynı zamanda ceza normlarının koruduğu hakların ve devletin müdahale sınırlarının üst çerçevesini belirler. Yaşam hakkı, maddi ve manevi varlık, özel hayat, haberleşme, mülkiyet, ifade özgürlüğü ve örgütlenme özgürlüğü gibi alanlar hem ceza hukukunun koruduğu değerler hem de ceza normu ve muhakeme tedbirleriyle sınırlandırılabilen haklar olabilir.

Bu nedenle bir ceza normunun anayasal boyutu iki yönden incelenebilir. Birincisi, norm belirli bir temel hakkı saldırılara karşı koruyor mu? İkincisi, normun kendisi veya yaptırımının uygulanması başka bir temel hakka ölçüsüz müdahale ediyor mu? Ceza hukukunun koruma ve güvence işlevlerinin aynı anda çalışmasının en somut görünümü budur.

19. Ceza hukuku ile özel hukuk ve idare hukuku arasındaki sınır

Aynı olay birden fazla hukuk alanında sonuç doğurabilir. Bir şirket yöneticisinin hileli davranışı hem tazminat veya sözleşmenin geçersizliği sorununa hem idari yaptırıma hem de şartları varsa ceza sorumluluğuna yol açabilir. Ceza hukuku sonucu, diğer hukuk dallarındaki hukuka aykırılığın otomatik uzantısı değildir; suç tipinin unsurları bağımsız olarak kurulmalıdır.

Özellikle “hukuka aykırı” veya “göreve aykırı” gibi başka hukuk dallarındaki normlara bağlı kavramlarda ön sorun önemlidir. Önce özel hukuk, idare hukuku veya vergi hukukundaki yükümlülüğün gerçekten ihlal edilip edilmediği belirlenebilir; ardından bu ihlalin ceza normundaki tipiklik, manevi unsur ve özel şartlarla birleşip birleşmediği incelenir. Her idari aykırılığı suç, her sözleşme ihlalini dolandırıcılık saymak ceza hukukunun son çare ve kanunilik karakteriyle bağdaşmaz.

20. Ceza hukuku öğrenirken kaynak hiyerarşisi nasıl kurulmalı?

Somut bir hukuki sorun araştırılırken önce yürürlükteki normatif metin bulunmalıdır. Kanun maddesi ve varsa Anayasa veya ilgili milletlerarası andlaşma okunduktan sonra yüksek mahkeme uygulaması, daha sonra doktrin ve öğretici kaynaklar devreye girmelidir. Bu sıra, “kitapta böyle yazıyor” ile “kanun şu anda böyle” arasındaki farkı korur.

Doktrin ve ders kaynaklarının değeri azalmaz; tam tersine normun neden ve nasıl uygulandığını anlamada vazgeçilmezdir. Fakat ceza hukukunda kanun değişiklikleri bir kelime, oran veya kurumun hukuki sonucunu bütünüyle değiştirebilir. Bu nedenle iyi bir ceza hukukçusu hem dogmatik derinliği hem yürürlük kontrolünü birlikte taşır.

21. Ders sonunda sağlam olması gereken çerçeve

• Ceza hukuku hem hukuki değerleri korur hem devletin cezalandırma yetkisini sınırlar.
• Her hukuka aykırılık suç değildir; suç kanuni tanıma ve ceza hukuku sorumluluk şartlarına dayanır.
• Maddi ceza hukuku, muhakeme ve infaz farklı temel sorulara cevap verir.
• Genel Hükümler, TCK dışındaki ceza normları bakımından da m.5 üzerinden merkezi rol oynar; fakat m.5 hiyerarşik üstünlük kuralı değildir.
• Anayasa ve kanun normatif çerçeveyi kurar; içtihat ve doktrin yorum ve sistemleştirme sağlar; örf-adet suç yaratamaz.
• Somut olay çözümünde önce suç ve sorumluluk yapısı, sonra yaptırım kurulmalıdır.