Bir Suç Nasıl Ölür? “Madde Kaldırıldı” Demek Neden Her Zaman “Artık Suç Değil” Demek Değildir?

Çünkü bir suç bazen açık bir ilga hükmüyle sona erer; bazen yeni ceza kanununda yeniden kurulmadığı için kaybolur; bazen Anayasa Mahkemesi kararıyla uygulanabilirliğini yitirir. Bazen de yalnızca adını kaybeder: idarî kabahate dönüşür, başka bir suç tipine taşınır, daralır ya da parçalanır.

Hukuk tarihinde en yanıltıcı kelimelerden biri “kaldırıldı”dır. Tek başına kullanıldığında kesin bir son duygusu verir. Oysa ceza hukuku bakımından bu kelime çoğu zaman yalnızca normun bir metindeki varlığını anlatır. Fiilin kendisi başka bir yerde, başka bir adla ve başka bir sorumluluk tekniğiyle yaşamaya devam ediyor olabilir. Bu dosyada bu yüzden “madde ne zaman kaldırıldı?” sorusu hiçbir zaman son soru olmayacak.

Açık ilga bile her zaman hikâyenin son cümlesi değildir

Kanun koyucu bazen tartışmaya yer bırakmaz. 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun kanuna aykırı eğitim kurumu açmayı düzenleyen 263. maddesi, 6460 sayılı Kanunla 2013 yılında yürürlükten kaldırıldı. İlk bakışta bundan daha temiz bir “suç sona erdi” örneği düşünülemez. Yine de hukukî inceleme burada bitmez. Çünkü bir maddenin silinmesi, o maddenin tarif ettiği bütün davranışların bundan sonra her koşulda ceza hukukunun dışında kalacağı anlamına gelmez. Aynı somut fiil, başka bir suç tipinin unsurlarını taşıyabilir ya da özel bir kanunda başka bir yaptırımla karşılanabilir.

TCK m.222 bu ayrımı daha da görünür kılar. 2014 tarihli 6529 sayılı Kanun, Şapka İktisası Hakkında Kanun ile Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanundaki belirli yasak ve yükümlülüklere aykırılığı hapis cezasıyla karşılayan ceza normunu kaldırdı. Fakat atıf yapılan iki tarihî kanun aynı işlemle ortadan kaldırılmadı. Böylece “kanun hâlâ yürürlükte” ile “o kanuna aykırılık hâlâ ceza suçu” cümlelerinin aynı şey olmadığı çok çıplak biçimde ortaya çıktı.

Yeni kanunun susması da bir suçun sonunu getirebilir

Bazen eski suçun karşısına ayrıca “yürürlükten kaldırılmıştır” yazılmaz. Yeni ceza kanunu yürürlüğe girer, eski kanun hukuk düzeninden çekilir ve bazı suç tipleri yeni kanunda yeniden kurulmaz. 765 sayılı TCK’daki “evlenme vaadiyle kızlık bozma” suçu bunun tipik örneklerinden biridir. 5237 sayılı TCK aynı bağımsız suç tipini devam ettirmedi.

Fakat bu örneği “eskiden suçtu, artık her hâli serbest” diye anlatmak da hatalıdır. Eski olay örgüsünde yer alan cebir, tehdit, hile, yaş küçüklüğü veya cinsel dokunulmazlığa ilişkin başka unsurlar somut olayda ayrı suçları gündeme getirebilir. Burada ortadan kalkan şey, eski kanunun bağımsız suç tekniğidir. Bu nedenle bir suçun ölümünü araştırırken normun adının değil, fiilin çekirdeğinin izini sürmek gerekir.

Anayasa Mahkemesi bazen kanun koyucunun bıraktığı çizgiyi değiştirir

Zina hükümlerinin sonu, tek bir kanun maddesinin “zina suçu kaldırılmıştır” demesiyle gelmedi. 765 sayılı Kanunun kadın ve erkek için farklı koşullarla kurduğu iki suç tipi, Anayasa Mahkemesinin farklı tarihlerde verdiği iptal kararlarıyla sistemden çıktı. Üstelik karar tarihleri ile iptal hükümlerinin hukukî sonuç doğurduğu tarihler de aynı değildi. Kocanın zinasına ilişkin m.441 bakımından iptal hükmü 27 Aralık 1997’de, kadının zinasına ilişkin m.440 bakımından ise 13 Mart 1999’da sonuç doğurdu. Yasama organı bu iptallerden sonra yeni ve eşit unsurlara dayanan bir zina suçu kurmadı; 5237 sayılı TCK da zinayı bağımsız suç olarak yeniden düzenlemedi.

Resmî evlenme olmaksızın dinsel evlenme töreni de başka bir yoldan aynı soruyu önümüze getirir. Bu alanın ceza hukuku tarihi 1926’dan başlayan ve 1936’da genişleyen bir çizgi izledi; 5237 sayılı TCK m.230/5-6 ile yeni kanuna da taşındı. Son aşamada ise Anayasa Mahkemesinin 27 Mayıs 2015 tarihli E.2014/36, K.2015/51 sayılı kararıyla iki fıkra iptal edildi. Burada suçun sonunu yasama değil anayasa yargısı yazdı.

Suçtan kabahate geçiş: devlet geri çekilmez, yöntem değiştirir

Ceza hukukundan çıkışın en ilginç biçimlerinden biri, fiilin serbest bırakılmadığı hâlde ceza mahkemesinin alanından çıkarılmasıdır. 2003 tarihli 4854 sayılı Kanun, kapsamına aldığı çeşitli özel kanun hükümlerinde adlî yaptırımları idarî para cezasına dönüştürdü. 5326 sayılı Kabahatler Kanunu 2005’te genel sistemi kurdu; 5728 sayılı Kanun ise 2008’de çok sayıda özel kanunu yeni ceza ve kabahat mimarisiyle uyumlu hâle getirdi.

Bu dönüşümü anlatırken tarihsel terminolojiye de dikkat etmek gerekir. 765 sayılı TCK kendi içinde “cürüm” ve “kabahat” ayrımı yapıyordu. Kumar oynama, dilencilik, sarhoşluk, emre aykırı davranış ve benzeri bazı fiiller eski kanunun içinde teknik olarak kabahat niteliğinde yer alabiliyordu. Yeni dönemde bu davranışların idarî yaptırım rejimine taşınması, bugün kullandığımız anlamda “ceza suçu → idarî kabahat” dönüşümünü anlatırken tarihsel kavramların mekanik biçimde birbirine karıştırılmamasını gerektirir.

İşin esasına bakıldığında ise değişim çok büyüktür. Ceza mahkemesinin verdiği mahkûmiyet ile idarî makamın uyguladığı yaptırım aynı hukukî sonuç değildir. Görevli makam, usul, başvuru yolu, adlî sicil etkisi ve yaptırımın niteliği değişir. Fiil hâlâ hukuka aykırıdır; fakat devlet ona başka bir hukuk tekniğiyle cevap vermektedir.

İhkakı hak: suçun adı gider, hukukî problem kalır

Eski ihkakı hak suçu, yalnız suç adlarını takip etmenin nasıl yanıltıcı olabileceğini çok iyi gösterir. 765 sayılı TCK m.308, kişinin devlet makamlarına başvurabileceği hâlde iddia ettiği hakkı kendi gücüyle elde etmeye yönelmesini bağımsız bir ceza hukuku konusu yapıyordu. 5237 sayılı TCK’da aynı başlıklı bağımsız suç yoktur. Fakat eski problemin bütün görünümleri ceza hukukundan silinmiş değildir.

Özellikle bir hukukî ilişkiye dayanan alacağın tahsili amacıyla cebir veya tehdit kullanılması, TCK m.150/1’de yağma suçlarının bulunduğu bölümde özel olarak düzenlenmiştir. Kanun bu durumda yağma cezasının uygulanmasını değil, kullanılan fiilin niteliğine göre tehdit veya kasten yaralama hükümlerine gidilmesini öngörür. Dolayısıyla burada “ihkakı hak kaldırıldı” demek, gerçeğin yalnız yarısını söyler. Daha doğru ifade, eski bağımsız suç yapısının ortadan kalktığı fakat alacağın cebir veya tehditle tahsili bakımından özel bir sorumluluk tekniğinin yeni kanunda yaşamaya devam ettiğidir.

Geniş suç tipleri bazen daha dar normlara parçalanır

765 sayılı Kanunun “edebe muhalif” gibi geniş ve döneminin ahlâk dilini taşıyan bazı suç alanları, 5237 sayılı TCK’da aynı başlık altında korunmadı. Bununla birlikte eski norm kapsamındaki kimi davranışlar bugün hayasızca hareketler, müstehcenlik veya başka suç tiplerinin unsurlarını oluşturabilir. Burada yapılabilecek en büyük hata, eski bir maddeyi bugünkü bir maddeyle eşittir işaretiyle bağlamaktır. Eski normun kapsadığı her fiilin yeni suçta karşılığı yoktur; yeni suçun kapsadığı her davranış da eski normun devamı sayılamaz.

Bu yüzden “norm göçü” dediğimiz şey ancak unsurlar karşılaştırıldığında kurulabilir: fail kim, hareket ne, mağdur kim, kast hangi yönde, korunan hukukî değer ne? Ceza hukuku tarihini yalnız başlıklarla okumak, bu ayrımları görünmez kılar.

Ceza hukuku bazen yıllar sonra yeniden genişler

Bir davranışın ceza hukukundan çıkması, sonsuza kadar orada kalacağı anlamına da gelmez. Hayvanlara yönelik fiillerin serüveni bunun önemli örneklerinden biridir. 2021 tarihli 7332 sayılı Kanunla 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanununda belirli fiiller adlî suç olarak düzenlendi. Fakat bu gelişmeyi “eski suç geri geldi” diye tek cümlede anlatmak doğru olmaz; yeni düzenlemenin her bir fiil bakımından geçmişteki normla aynı unsurları taşıyıp taşımadığı ayrıca incelenmelidir.

Ceza politikası bu nedenle doğrusal bir özgürleşme veya sürekli sertleşme hikâyesi değildir. Devlet bir dönemde ceza tehdidini geri çekebilir, başka bir dönemde yeni toplumsal hassasiyetler, yeni koruma ihtiyaçları veya yeni anayasal değerlendirmelerle yeniden suç ihdas edebilir.

Bir suçun sona ermesi geçmişte işlenen fiilleri de etkileyebilir

Normun tarihini doğru belirlemek yalnız hukuk tarihçisinin merakı değildir. Ceza hukukunun zaman bakımından uygulanması bakımından da somut sonuç doğurabilir. Fiilin işlendiği tarihte suç olan bir davranış daha sonra suç olmaktan çıkarılmış veya daha hafif bir rejime bağlanmışsa lehe kanun ilkesi gündeme gelebilir. Buna karşılık daha önce suç olmayan bir davranışın sonradan suçlaştırılması, aleyhe biçimde geçmişe yürütülemez.

Bu yüzden “suç ne zaman öldü?” sorusunun ikinci bir boyutu daha vardır: yeni düzenleme, daha önce işlenmiş fiiller bakımından ne sonuç doğurur? Tarihsel dönüşüm ile ceza hukukunun zaman bakımından uygulanması birbirinden kopuk değildir.

Bu dosyada bir normu nasıl izleyeceğiz?

Her kayıt için önce suçun adı değil, fiilin çekirdeği belirlenecek. Norm 1926 ilk metninde mi vardı, yoksa sonradan mı doğdu? Ara değişiklikler fiilin kapsamını gerçekten değiştirdi mi? Son, açık ilga ile mi, yeni kanunda korunmama ile mi, Anayasa Mahkemesi kararıyla mı, idarî yaptırıma geçişle mi geldi? Ve en önemlisi: aynı davranış bugün başka bir suçta, kabahatte veya özel kanunda yaşamaya devam ediyor mu?

Bu yöntem aynı zamanda araştırmayı madde numaralarının sonsuz biyografisine dönüşmekten korur. Aynı madde numarasının yıllar içinde farklı suçlara verilmiş olması ilginç olabilir, fakat fiilin hukukî statüsünü değiştirmiyorsa bu dosyanın ana meselesi değildir. Burada merkezde her zaman davranış vardır.