Bir Devletin En Ağır Cezası: Türkiye’de İdam Cezasının Hukuk Tarihi
25 Ekim 1984’te Türkiye’de son ölüm cezası infaz edildiğinde, ölüm cezası henüz hukuk sisteminden kalkmış değildi. Mahkemeler yıllarca ölüm cezasına hükmedebildi; dosyalar kesinleşti, Meclise geldi. Fakat darağacı bir daha kurulmadı. Bu dosya, devletin ölüm cezası verme ve infaz etme yetkisini nasıl kurduğunu ve sonunda bu yetkiden nasıl vazgeçtiğini belgeler üzerinden izliyor.
Osmanlı’dan Cumhuriyet’e, İstiklal Mahkemelerinden Yassıada’ya, darağacından mutlak anayasal yasağa. Ölüm cezasının tarihi yalnız “kimler idam edildi?” sorusu değildir; mahkeme, yüksek yargı, TBMM, infaz hukuku, Anayasa ve Avrupa insan hakları sistemi arasındaki uzun bir hukuk zinciridir.
Osmanlı’dan Cumhuriyet’e, İstiklal Mahkemelerinden Yassıada’ya, darağacından mutlak anayasal yasağa
Türkiye’de ölüm cezasının tarihi yalnız “kimler idam edildi?” sorusuyla anlatılamaz. Asıl hukuk tarihi sorusu daha zordur: Bir insanın yaşamına devlet eliyle son verilmesi için hangi makamların hangi işlemleri yapması gerekiyordu; bu yetki zaman içinde nasıl sınırlandı ve sonunda hukuk düzeninden nasıl çıkarıldı?
Bu dosya, ölüm cezasını bir siyasi idamlar listesine indirmeden; Osmanlı ceza hukukunun çoğul yapısından Tanzimat kanunlaştırmasına, Millî Mücadele’nin olağanüstü mahkemelerinden 1924 Anayasası’na, 765 sayılı Türk Ceza Kanunu’ndan TBMM’nin “infazı tamamlama” yetkisine, Yassıada ve 12 Mart kırılmalarından 12 Eylül infazlarına, 1984 sonrasındaki fiilî moratoryumdan 2001–2006 arasındaki kaldırılma sürecine kadar izler.
Hukukun bu hikâyesinde darağacı yalnız bir sonuçtur. Ondan önce mahkeme kararı, temyiz veya onama, Meclis komisyonu, parlamento görüşmesi, kanun, Resmî Gazete ve infaz işlemi gelir. Bazen bu zincirin bir halkası özellikle güçlendirilmiş, bazen olağanüstü rejimlerde zayıflatılmış, bazen de bütünüyle ortadan kaldırılmıştır.
25 Ekim 1984’te Türkiye’de son ölüm cezası infaz edildiğinde, ölüm cezası henüz hukuk sisteminden kalkmış değildi. Mahkemeler yıllarca ölüm cezasına hükmedebildi. Kesinleşen dosyalar TBMM’ye ulaştı. Fakat darağacı bir daha kurulmadı. Yirmi yıla yaklaşan bu sessizliğin ardından Türkiye, önce ölüm cezasının alanını daralttı, sonra Anayasa’dan çıkardı, ardından mevzuattaki kalıntılarını temizledi ve nihayet ölüm cezasını her koşulda yasaklayan uluslararası rejime bağlandı.
Bu nedenle “Türkiye’de idam cezası ne zaman kaldırıldı?” sorusunun tek tarihli bir cevabı yoktur.
Bu dosyanın temel tezi de budur:
Ölüm cezasının tarihi, yalnız devletin öldürdüğü insanların değil; devletin öldürme yetkisini hangi hukukî mekanizmalarla kurduğu ve sonunda bu yetkiden nasıl vazgeçtiğinin tarihidir.
I. Ölüm cezası neden diğer cezalardan farklıdır?
1. Geri döndürülemeyen ceza
Ceza hukukunun hemen bütün yaptırımlarında hukuk, teorik olarak kendi hatasıyla yeniden karşılaşabilir.
Hapis cezasına mahkûm edilmiş kişinin suçsuz olduğu daha sonra anlaşılabilir. Yeniden yargılama yapılabilir. Beraat kararı verilebilir. Haksız tutuklama veya mahkûmiyet için tazminat gündeme gelebilir. Kaybedilen yıllar geri getirilemese bile hukuk, hiç değilse yanlış hükmü ortadan kaldırabilir.
Ölüm cezasında böyle bir imkân yoktur.
İnfaz gerçekleştirildiği anda yeni delilin, değişen içtihadın veya sonradan ortaya çıkan bir hukuka aykırılığın hükümlü bakımından pratik anlamı sona erer. Hukuk kendi hatasını tespit edebilir; fakat o hatanın sonucunu geri alamaz.
Bu yüzden ölüm cezası, “en uzun hapis cezasından biraz daha ağır” bir yaptırım değildir. Niteliği farklıdır. Hukuk, burada insanın özgürlüğünü sınırlamakla yetinmez; kişinin fizikî varlığını devlet kararıyla sona erdirir.
Bu geri dönülmezlik, ölüm cezası tarihinin her döneminde farklı hukukî güvenceler üretmiştir. Türkiye’de kesinleşmiş ölüm hükmünün yıllarca ayrıca TBMM’nin önüne gitmesi, bu güvencelerden biridir. Anayasa Mahkemesi 1972 yılında parlamenter aşamayı tam da bu bakımdan “yerine getirme için tamamlayıcı koşul” olarak değerlendirmiş ve yaşam hakkının geri getirilemez niteliği karşısında ek güvence fikrine bağlamıştır.
2. Cezalandırma ile intikam arasındaki sınır
Ölüm cezası tartışmasının ahlâkî boyutunda iki soru sık sık birbirine karışır.
Birincisi: Fail çok ağır bir cezayı hak ediyor mu?
İkincisi: Devlet, failin hayatını sona erdirme yetkisine sahip olmalı mı?
İlk soru suçun ağırlığına ve failin kusuruna yöneliktir. İkinci soru ise devlet iktidarının sınırlarına.
Modern ölüm cezası karşıtı hukuk düşüncesi, ağır suçların cezasız bırakılmasını savunmaz. Aksine, çok ağır ve uzun süreli özgürlüğü bağlayıcı yaptırımları kabul eder. Tartışma, cezalandırma yetkisinin yaşamı ortadan kaldırma noktasına kadar uzanıp uzanamayacağıdır.
Ankahukuk’ta bu mesele daha önce “Devlet İntikam Alabilir mi? İdam Cezası, Hukuk ve Vicdan Üzerine” başlıklı yazıda ahlâk ve ceza felsefesi bakımından tartışıldı:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
Bu dosyada ise aynı sorunun hukuk tarihi içindeki cevabını arıyoruz: Devletin öldürme yetkisini hangi normlar tanıdı, kim kullandı, kim sınırladı ve hangi tarihte hangi hukukî kapı kapandı?
3. Ölüm cezasının dört farklı düzlemi
Türkiye tarihini sağlıklı okumak için ölüm cezasıyla ilgili en az dört aşamayı birbirinden ayırmak gerekir:
Maddî ceza hukuku: Hangi suç ölüm cezasını gerektiriyordu?
Yargılama: Hangi mahkeme hüküm veriyor, hüküm nasıl kesinleşiyordu?
Anayasal/yasama aşaması: Kesinleşen hükmün infazı için TBMM’nin ayrıca işlem yapması gerekiyor muydu?
İnfaz: Hüküm hangi usulle, nerede ve hangi şartlarda yerine getiriliyordu?
Bu dört aşamanın hepsine birden “idam kararı” denildiğinde tarih de hukuk da bulanıklaşır.
II. Osmanlı’da ölüm cezası: Tek bir sistem yoktu
1. Modern ceza kanununu geçmişe taşımamak
Osmanlı’nın yüzyıllar süren hukuk düzenini bugünkü anlamda tek bir ceza kanununun maddeleri üzerinden okumak yanıltıcıdır.
Klasik Osmanlı ceza düzeninde şer‘î hukuk, örfî düzenlemeler ve hükümdarın kamu düzenine ilişkin yetkileri iç içeydi. Kasten öldürmeye bağlı kısas, belirli had suçları ve ta‘zîr alanındaki ağır yaptırımlar aynı hukukî temele dayanmıyordu.
Kısas, mağdur veya mirasçıların hukukî konumunu da içeren ayrı bir yapıydı. Ta‘zîr ve “siyaseten” cezalandırma ise kamu otoritesinin düzeni koruma yetkisiyle ilgiliydi. Bu nedenle Osmanlı’da “idam” sözcüğüyle karşılaşılan her olayın bugünkü anlamda ceza kanunundaki tek tip bir ölüm cezasına denk düştüğünü varsayamayız.
Bu ayrım yalnız terminolojik değildir. Ölüm sonucunun hukukî meşruiyet kaynağı, karar veren merci ve infazın şartları dönemlere ve suçun niteliğine göre değişebiliyordu.
2. Tanzimat: Ceza hukukunun kanunlaşması
- yüzyılın ortası bu yapı bakımından büyük dönüşüm dönemidir.
1840 Ceza Kanunu, 1851 Kanun-ı Cedid ve nihayet 1858 tarihli Ceza Kanunname-i Hümâyunu, ceza hukukunun daha sistematik, yazılı ve merkezi bir norm düzenine dönüşmesinin önemli aşamalarıdır.
1858 Kanunnamesi, büyük ölçüde modern ceza kanunu tekniğine yaklaşan yapısıyla ölüm cezasını da belirli suçların karşılığı olarak kanun metni içinde düzenledi. Böylece ölüm cezası yalnız hükümdarın veya geleneksel hukuk alanlarının konusu olmaktan çıkarak modernleşen devletin yazılı ceza hukuku mekanizmasının parçası hâline geldi.
Fakat kanunlaştırma, eski ve yeni hukuk kurumlarının bir gecede birbirinden ayrılması anlamına gelmedi.
3. İki yargı alanı, tek insan hayatı
Ahmet Kılınç’ın Tanzimat dönemindeki ölüm cezası uygulamalarını belge üzerinden inceleyen çalışması bu geçişin ne kadar karmaşık olduğunu gösteriyor.
Bazı öldürme dosyalarında Nizamiye mahkemesinin ölüm cezasına varması tek başına infaz için yeterli değildi. Şer‘iye mahkemesinde yürüyen kısas süreci de sonuca ulaşmak zorundaydı. Mirasçıların kısas davasını takip etmemesi hâlinde Nizamiye mahkemesinin ölüm hükmünün fiilen askıda kalabildiği örnekler vardı.
Bu durum, “mahkeme ölüm cezası verdi; kişi idam edildi” gibi doğrusal bir anlatının Osmanlı’nın geçiş dönemine uygulanamayacağını gösterir.
Daha önemlisi, ölüm cezasının infazının yalnız hâkim ve cellattan ibaret olmadığı da belgelerde görülür. Yargı, kolluk ve belediye görevlilerinin katıldığı geniş bir infaz organizasyonu söz konusuydu.
Kaynak: Ahmet Kılınç, “İdam Cezasının Tanzimat Dönemi Osmanlı Hukukundaki Görünümüne İlişkin Birkaç Kaynak ve Bu Kaynakların Tahlili”, Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, Sayı 11, 2011, s. 33-62.
Belge / kaynak bağlantısını aç →
Tanzimat’ın bıraktığı temel hukuk sorusu
Osmanlı’nın son döneminde ortaya çıkan mesele Cumhuriyet’e de miras kalacaktır:
Mahkemenin ölüm hükmü ile devletin bu hükmü infaza dönüştürmesi aynı şey midir?
Cumhuriyet bu soruya çok açık bir “hayır” cevabı verecektir.
III. Millî Mücadele: Olağanüstü dönemde ölüm hükmü ve İstiklal Mahkemeleri
İstiklal Mahkemeleri ölüm cezası tarihinin yan konusu değildir.
Tam tersine, Türkiye’de ölüm hükmünün olağan ceza yargısından çıkarak olağanüstü yargı yetkisi içinde nasıl farklılaşabildiğini gösteren en önemli laboratuvardır.
1. Hıyanet-i Vataniye Kanunu ve Meclis tasdiki
TBMM açıldıktan kısa süre sonra, 29 Nisan 1920’de Hıyanet-i Vataniye Kanunu kabul edildi.
Millî Mücadele’nin güvenliğini tehdit eden fiillere karşı sert yaptırımlar öngören bu kanun, ölüm cezası bakımından da önemlidir. Erken TBMM döneminde bir mahkemenin ölüm hükmü ile infaz arasında Meclis iradesinin bulunduğu görülür.
Bu, henüz 1924 Anayasası kabul edilmeden önce dahi, ölüm hükmünün yalnız yargısal bir işlem olarak görülmediğini ortaya koyar.
2. 11 Eylül 1920: Firariler Hakkında Kanun
Ordudan firarların savaş gücünü ağır biçimde zayıflattığı dönemde 21 sayılı Firariler Hakkında Kanun kabul edildi.
Kanun, İstiklal Mahkemelerinin hukukî temelini oluşturdu. Mahkemeler olağan yargı teşkilatından farklıydı; Meclis üyelerinden seçilen hâkimlerle çalışıyor ve son derece geniş bir olağanüstü işlev üstleniyordu.
TBMM’nin kendi açık erişim yayınları, İstiklal Mahkemelerinin başlangıçta firar suçları için kurulduklarını; zamanla vatana ihanet, casusluk, ayaklanma, eşkıyalık, yolsuzluk ve benzeri suçlara ilişkin görevlerinin genişlediğini kaydediyor.
Resmî TBMM kaydı – Firariler Hakkında Kanun:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
3. 1922 İstiklâl Mehâkimi Kanunu: Ölüm cezasına özel rejim
31 Temmuz 1922 tarihli düzenleme, ölüm cezaları bakımından çok önemli bir ayrım kurdu.
Kanunun 5. maddesine göre İstiklal Mahkemelerinin idam dışındaki hükümleri kesin ve doğrudan infaz edilebilirdi.
Ölüm hükümleri ise kural olarak TBMM tarafından tasdik edildikten sonra infaz olunacaktı.
Fakat aynı madde, olağanüstü bir kapı daha bırakıyordu: “müstacel ve müstesna” hâl ve zamanlarda TBMM, belirli bir İstiklal Mahkemesine ölüm hükümlerini Meclis tasdiki olmadan infaz etme yetkisi verebilirdi.
TBMM’nin yayımladığı kanun ve Genel Kurul tutanaklarında hüküm açıkça görülebilir:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
Bu düzenleme, ölüm cezası tarihimizde iki farklı ilkenin çatışmasını somutlaştırır:
- Hayat hakkında son kararın ayrıca yasama organının önünden geçirilmesi
- Olağanüstü dönemde hız ve devlet güvenliği gerekçesiyle bu ek güvencenin kaldırılabilmesi
4. 1925: Şark ve Ankara İstiklal Mahkemelerinde farklı yetki
Takrir-i Sükûn döneminde bu istisna teoride kalmadı.
Şark İstiklal Mahkemesine ölüm cezalarını TBMM’nin ayrıca tasdikini beklemeden infaz yetkisi tanındı. Ankara İstiklal Mahkemesi başlangıçta aynı yetkiye sahip değildi. Daha sonra Meclisin tatilde bulunduğu dönem bakımından Ankara Mahkemesine de geçici olarak benzer yetki verildi.
Yani 1925 Türkiye’sinde iki İstiklal Mahkemesinin ölüm hükmü bakımından yetki rejimi dahi aynı olmayabiliyordu.
Burada “İstiklal Mahkemeleri idam kararı veriyordu” demek yetmez.
Asıl hukuk tarihi meselesi şudur:
Hangi İstiklal Mahkemesi, hangi tarihte, verdiği ölüm hükmünü Meclise göndermek zorundaydı; hangisi doğrudan infaz yetkisiyle donatılmıştı?
5. 1924 Anayasası m.26 ile gerilim
1924 Anayasası m.26, mahkemelerden çıkıp kesinleşmiş ölüm hükümlerinin infazını TBMM’nin bizzat yerine getireceği görevler arasında saydı.
Anayasa Mahkemesinin bugün yayımladığı resmî 1924 Anayasası metninde hüküm açıkça görülür:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
Bu noktada İstiklal Mahkemelerine tanınan doğrudan infaz yetkileriyle Anayasa m.26 arasında ciddi bir anayasa hukuku sorusu ortaya çıkar.
Dönemin hukuk düzeninde bugünkü anlamda Anayasa Mahkemesi yoktu. Kanunların Anayasaya uygunluğunun bağımsız anayasa yargısıyla denetlendiği bir sistem bulunmuyordu. TBMM, olağanüstü mahkemeleri kuran ve bazılarına doğrudan infaz yetkisi tanıyan organ olduğu gibi, Anayasa m.26’daki yetkinin de sahibiydi.
Bugünden geriye baktığımızda bu tablo, olağanüstü yargı yetkisi ile yaşam hakkı çevresindeki parlamenter güvencenin ne kadar kolay gerilim içine girebildiğini gösterir.
6. İstiklal Mahkemelerinin kaldırılması ve mevzuatın temizlenmesi
İstiklal Mahkemelerinin fiilî faaliyet dönemi sona erdikten sonra hukukî dayanakları hemen ortadan kalkmadı.
İstiklâl Mehâkimi Kanunu ve değişiklikleri 4 Mayıs 1949 tarihli 5384 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırıldı. Kanun 11 Mayıs 1949 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı.
TBMM kanun kaydı:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
Belge Arşivi: İstiklal Mahkemelerini nereden okumalı?
TBMM’nin bugün yayımladığı İstiklal Mahkemeleri koleksiyonu, dönemi ikincil anlatılardan değil doğrudan karar defterleri ve zabıtlardan okumaya imkân veriyor.
İstiklal Mahkemeleri: Kanun, Gerekçe ve Genel Kurul Tutanakları
Belge / kaynak bağlantısını aç →
İstanbul İstiklal Mahkemesi: Kararlar ve Mahkeme Zabıtları
Belge / kaynak bağlantısını aç →
Bu dosyada İstiklal Mahkemeleri hakkında hüküm kurarken hatırat veya siyasi polemik yerine önce bu birincil arşive gidilmelidir.
IV. 1924 Anayasası: Mahkeme hükmediyor, Meclis infazı tamamlıyor
1. M.26’nın tarihî önemi
1924 Anayasası’nın 26. maddesi, Türkiye’de ölüm cezasının anayasal mimarisini açık şekilde kurdu.
Madde, TBMM’nin görevlerini sıralarken “mahkemelerden çıkıp kesinleşen ölüm cezası hükümlerini yerine getirmeyi” Meclisin bizzat yapacağı işler arasında sayıyordu.
Buradaki sistemde üç farklı şey vardır:
- Mahkeme ölüm cezasına hükmeder.
- Hüküm hukukî anlamda kesinleşir.
- Kesinleşmiş hükmün infazı için TBMM aşaması gerekir.
Dolayısıyla mahkeme kararının kesinleşmesi, hükümlünün hemen infaz edilebilir hâle geldiği anlamına gelmez.
2. “TBMM idamı onayladı” neden yetersiz bir ifade?
Günlük tarih anlatılarında sıkça “Meclis idamı onayladı” denir.
Bu ifade anlaşılırdır; fakat teknik hukuk bakımından eksiktir.
TBMM, ceza mahkemesinin üzerinde bir temyiz mahkemesi değildir. Sanığın suçlu olup olmadığını baştan yargılamaz. Mahkemenin delil değerlendirmesini Yargıtay gibi kontrol etmez.
Meclisin işlemi, kesinleşmiş ölüm cezasını infaza elverişli hâle getiren anayasal/yasama aşamasıdır.
Bu fark özellikle 1961 Anayasası döneminde Anayasa Mahkemesi kararlarıyla çok daha açık biçimde ortaya konacaktır.
V. 765 sayılı Türk Ceza Kanunu: Ölüm cezası olağan ceza hukukunun içindeydi
1. Ölüm cezasını yalnız “siyasi suç” sanmamak
1 Mart 1926 tarihli 765 sayılı Türk Ceza Kanunu, Cumhuriyet’in temel ceza kanunu olarak uzun yıllar yürürlükte kaldı.
Türkiye’nin kolektif hafızasında ölüm cezası çoğu kez TCK m.125 ve m.146 ile, yani devlete ve anayasal düzene karşı suçlarla birlikte hatırlanır.
Bu anlaşılırdır; çünkü Yassıada, THKO, 12 Eylül ve Öcalan gibi siyasi tarih bakımından çok görünür dosyalar bu hükümlerle ilişkilidir.
Ancak ölüm cezası yalnız siyasi suçların cezası değildi.
765 sayılı TCK, belirli nitelikli öldürme hâllerinde de ölüm cezası öngörüyordu. TCK m.450’nin çeşitli tarihsel şekillerinde taammüt, canavarca saik, birden fazla kişiye karşı öldürme veya başka bir suçu hazırlamak/gizlemek amacıyla öldürme gibi ağırlaştırılmış hâller ölüm cezasına bağlanmıştı.
Bu nedenle Türkiye’nin ölüm cezası tarihini sadece “siyasi idamlar” üzerinden anlatmak, adi suçlara ilişkin çok geniş bir ceza hukuku alanını görünmez kılar.
2. TCK m.125 ile m.146 aynı şey değildi
TCK m.125 ve m.146 çoğu popüler anlatıda birbirine karıştırılır.
M.125 devletin ülke bütünlüğü ve hâkimiyet alanına yönelik çok ağır fiillerle bağlantılıydı.
M.146 ise Anayasal düzeni cebren değiştirme veya ortadan kaldırmaya teşebbüs çizgisindeki suç düzenlemesiydi.
Her ikisi de tarihsel dönemlerde ölüm cezasına bağlanabilmiş olsa da farklı suç tipleriydi.
Öcalan dosyasında m.125, THKO ve bazı 12 Eylül yargılamalarında ise m.146 uygulaması bu ayrımı somutlaştırır.
3. 2004’e gelindiğinde ölüm cezasının mevzuattaki genişliği
4 Mayıs 2004 tarihli TBMM Genel Kurul görüşmelerinde verilen bilgiye göre o dönemin mevzuatında:
- Türk Ceza Kanununda 13,
- Askerî Ceza Kanununda 26,
- Kaçakçılığın Men ve Takibine Dair Kanunda 1,
- Orman Kanununda 1
olmak üzere toplam 41 maddede ölüm cezası öngörülmekteydi.
Bu rakam, kaldırılma sürecinin yalnız TCK m.125 ve 146’nın silinmesinden ibaret olmadığını açıkça gösterir.
TBMM Genel Kurul Tutanağı, 4 Mayıs 2004:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
“41 madde” rakamı neyi ifade ediyor?
Bu sayı Cumhuriyet tarihi boyunca hiçbir değişiklik olmadan aynı 41 hükmün yürürlükte kaldığı anlamına gelmez.
Ceza kanunları defalarca değişmiş, bazı maddelerin kapsamı genişletilmiş veya daraltılmıştır. 41 rakamı, 2004 anayasal kaldırma görüşmelerinde dönemin mevzuat tablosuna ilişkin parlamenter bilgidir.
Referans çalışmada rakamın tarihsel bağlamı korunmalıdır.
VI. Ölümün bürokrasisi: 647 sayılı Kanun ve infaz rejimi
Ölüm cezasının hukukta bulunması, yalnız mahkemeye “ölüm cezasına hükmet” yetkisi verilmesi demek değildir.
Devlet, bu cezayı kabul ettiği anda ölümün nasıl gerçekleştirileceğini de düzenlemek zorunda kalır.
1. 1712 sayılı Kanunla değişen 647 sayılı Kanun m.2
3 Mayıs 1973 tarihli 1712 sayılı Kanun, 647 sayılı Cezaların İnfazı Hakkında Kanunun çeşitli maddelerini değiştirdi.
Değiştirilen m.2, ölüm cezasını açık biçimde “hükümlünün asılması suretiyle hayatının sona erdirilmesi” olarak tanımlıyordu.
Kanun metni yalnız infaz yöntemini değil, infazın erteleneceği ve gerçekleştirilemeyeceği bazı hâlleri de düzenledi.
Ölüm cezası:
- hükümlünün mensup olduğu din veya mezhebin özel günlerinde infaz edilemezdi,
- gebe kadın bakımından doğuma kadar,
- akıl hastalığına tutulan hükümlü bakımından iyileşmeye kadar ertelenirdi,
- Yargıtay onaması ve TBMM’nin infaza karar vermesinden sonra yerine getirilebilirdi,
- gizli şekilde infaz edilirdi,
- asker kişilerin askerî suçlardan doğan ölüm cezalarında özel düzenlemeler saklı tutulurdu.
TBMM’de yayımlanan 1712 sayılı Kanun metni:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
2. “Gizli infaz” neyi değiştiriyordu?
Tarihsel ölüm cezalarının bir kısmında kamusal teşhir, cezanın caydırıcı ve ibret verici yönünün parçası sayılmıştır.
Modernleşen infaz hukuku ise ölümü seyirlik bir kamusal cezalandırma olmaktan çıkarmaya yönelmiştir.
647 sayılı Kanundaki “gizli şekilde infaz” ifadesi bu dönüşümün izlerinden biridir.
Ancak cezanın kamudan gizlenmesi, onun devlet örgütü içindeki bürokrasisini ortadan kaldırmaz.
Aksine, ölüm hükmünün infazı için:
- kesinleşmiş mahkeme ilamı,
- yüksek mahkeme/onama aşaması,
- TBMM işlemi,
- cezaevi ve infaz organizasyonu,
- sağlık ve güvenlik tedbirleri,
- infaz tutanağı
gibi birbirini takip eden işlemler gerekir.
Darağacının arkasında büyük bir dosya vardır.
3. İnfaz hukukunun trajik özelliği
Hapis cezası bakımından infaz hukuku, hükümlünün kurum içindeki yaşamını düzenler.
Ölüm cezasında infaz hukukunun nihai amacı ise hükümlünün yaşamını sona erdirecek devlet işlemini doğru usulle gerçekleştirmektir.
Bu yüzden ölüm cezasının insan hakları hukukundan çıkarılması yalnız bir “ceza miktarı değişikliği” değildir. Devletin infaz hukukundan, görevi insan öldürmek olan bir prosedür bütünü çıkarılmıştır.
VII. 1961 Anayasası ve Anayasa Mahkemesi: Yaşam hakkına ek güvence olarak Meclis
1. 1961 Anayasası m.64
1961 Anayasası m.64, “mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilmesine karar vermeyi” TBMM’nin yetkileri arasında tutmaya devam etti.
Resmî metin:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
Fakat 1961 sistemi iki meclisliydi: Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu.
Bu nedenle “karar verme” yetkisinin nasıl kullanılacağı büyük önem taşıdı.
2. AYM E.1972/13, K.1972/18: Şekil değil hayat meselesi
Anayasa Mahkemesi, Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan hakkındaki ilk infaz kanunuyla ilgili 1972 kararında, ölüm cezalarının yerine getirilmesine ilişkin parlamenter işlemin kanun biçiminde yapılması gerektiğini kabul etti.
Kararın daha önemli tarafı ise TBMM aşamasının hukukî niteliğine ilişkin açıklamasıdır.
AYM, bu aşamayı ölüm cezasının yerine getirilmesi bakımından bir “yerine getirme koşulu” veya “tamamlayıcı koşul” olarak nitelendirdi.
Meclisin önüne gelmesinin amacı yalnız formalite değildi. AYM’ye göre TBMM, sahip olduğu af ve cezanın değiştirilmesi yetkilerini de değerlendirebiliyor; böylece ortadan kaldırıldığında geri getirilemeyecek yaşam hakkı bakımından ek güvence sağlanıyordu.
AYM kararı:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
Bu içtihat ölüm cezası tarihimizin en önemli hukukî belgelerinden biridir.
Çünkü hukuk, bir taraftan ölüm cezasına izin verirken diğer taraftan bu cezanın geri döndürülemezliği nedeniyle olağan mahkeme hükmünün üzerine ikinci bir güvence katmanı yerleştirdiğini açıkça kabul etmektedir.
3. AYM E.1974/39, K.1974/51 ve “karar” kelimesi
1974 tarihli AYM kararı, Anayasa m.64’teki “karar vermek” ibaresinin kanun yapma biçiminden bağımsız bir parlamento kararı anlamına gelmediğini açıklığa kavuşturdu.
Mahkeme çoğunluğu, burada “karar verme” ifadesinin kanun yapma yetkisinden farklı bir tasarruf biçimi yaratmadığını; ölüm cezalarının infazına ilişkin yetkinin kanun biçiminde kullanılmasını esas aldı.
Bu ayrıntı önemlidir. Çünkü parlamento tarihindeki infaz “kanunları”, teknik anlamda maddî genel kurallar getiren klasik kanunlardan farklıydı; çoğu belirli bir veya birkaç hükümlünün kesinleşmiş ölüm cezasına ilişkin bireyselleştirilmiş yasama işlemleriydi.
VIII. Belge üzerinden erken Cumhuriyet: Menemen/Kubilay dosyası
Türkiye’nin ölüm cezası tarihini soyut normlarla anlatmak kolaydır.
Fakat hukuk mekanizması gerçek bir dosya üzerinden görüldüğünde çok daha öğretici hâle gelir.
Menemen/Kubilay yargılaması bu bakımdan Ankahukuk’un sahip olduğu en değerli iç arşivlerden biridir.
1. Mahkeme kararı
Ankahukuk’ta Divanı Harp kararnamesi yayımlanmıştır:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
Bu belge, olağanüstü dönemin yargılama dilini, isnatları, hukukî nitelendirmeleri ve ölüm hükümlerini doğrudan tarihî metinden izlemeye imkân verir.
2. Kararın TBMM’ye sevki
Hükümle iş bitmez.
Ankahukuk arşivindeki bir başka belge, Kubilay davası kararının TBMM’ye sevk sürecini gösterir:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
Böylece okuyucu, ceza mahkemesinden çıkan ölüm hükmünün yürütme/yasama bürokrasisi içinde nasıl dolaştığını görür.
3. TBMM Adalet Komisyonu ve 611 sayılı karar
Ankahukuk’taki TBMM Adalet Komisyonu raporu ve Meclis kararı:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
Bu üç belge yan yana okunduğunda, “idam edildi” cümlesinin arkasındaki hukuk zinciri görünür olur:
yargılama → kesinleşme/sevk → komisyon incelemesi → TBMM işlemi → infaz
Hukukun Hafızası açısından esas değer tam da buradadır. Aynı olayın farklı devlet organlarında ürettiği belgeler birbirine bağlandığında tarih, ansiklopedik bilgi olmaktan çıkar ve hukuk sürecine dönüşür.
IX. Yassıada: Olağan anayasal zincirin kırıldığı yer
27 Mayıs 1960 sonrasında kurulan Yüksek Adalet Divanı, olağan ceza yargısı ve olağan TBMM infaz sisteminin dışında özel bir darbe hukukunun parçasıydı.
1. 592 sanık, 15 ölüm hükmü
TBMM’nin yayınlarında Yassıada yargılamalarında 592 kişinin yargılandığı, 15 ölüm cezası verildiği kaydedilir.
Bu 15 ölüm hükmünden Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan hakkındaki cezalar Millî Birlik Komitesi tarafından onaylanarak infaz edildi; diğer ölüm cezalarının önemli bölümü hapse çevrildi.
TBMM yayını:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
2. Neden olağan ölüm cezası rejimi değildi?
Yassıada’da ölüm hükümlerinin arkasında 1924 Anayasası’nın olağan mahkeme + TBMM sistemi değil, darbe sonrasında oluşturulmuş özel anayasal/yargısal düzen bulunuyordu.
Bu nedenle Yassıada idamları, ölüm cezası tarihinin yanında anayasal iktidarın kim tarafından kullanıldığı sorusunun da parçasıdır.
Mahkeme, olağan yargı hiyerarşisi içinde kurulmuş tabii hâkim değildi. Kararların olağan temyiz mekanizması yoktu. Ölüm hükümleri bakımından son siyasal-hukukî aşama Millî Birlik Komitesiydi.
Bu yönüyle Yassıada, İstiklal Mahkemeleriyle birlikte şu soruyu tekrar önümüze getirir:
Olağanüstü siyasal dönemlerde, ölüm cezası çevresindeki hukukî güvenceler neden ilk zayıflayan mekanizmalardan biri olur?
3. Sonradan gelen hukukî yüzleşme
Yassıada kararları on yıllar sonra bile hukuk düzeninin tartışma konusu olmaya devam etti. TBMM tutanaklarında, doğal hâkim ilkesi ve 1924 Anayasası bakımından yargılamaların hukukî meşruiyeti yeniden değerlendirildi.
Bu durum ölüm cezasının geri döndürülemezliği tartışmasına somut bir örnek sunar: Bir yargılama sistemi daha sonra hukukî ve demokratik meşruiyet bakımından ağır eleştiriye uğrayabilir; ancak infaz edilmiş ölüm cezasının sonucu geri alınamaz.
X. 12 Mart ve THKO: Bir ölüm hükmünün bütün hukuk yolculuğu
Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan dosyası, Türkiye’de ölüm hükmünün mahkemeden infaza kadar hangi aşamalardan geçtiğini belge üzerinden izlemek için eşsiz bir örnektir.
1. Mahkeme
Ankara Sıkıyönetim Komutanlığı 1 Numaralı Askerî Mahkemesi, 9 Ekim 1971’de üç sanık hakkında TCK m.146/1 uyarınca ölüm cezasına hükmetti.
Ankahukuk’taki gerekçeli karar:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
Bu belge yalnız hüküm sonucunu değil, mahkemenin fiilleri TCK m.146 altında nasıl değerlendirdiğini de gösterir.
2. Askerî Yargıtay ve kesinleşme
Hükümler Askerî Yargıtay incelemesinden geçti ve onandı. Karar düzeltme sürecinden sonra dosya kesinleşmiş ölüm hükümleri olarak yasama aşamasına taşındı.
İşte bu noktada ceza davası artık aynı zamanda bir parlamento dosyası hâline geldi.
3. Başbakanlık ve Meclise sevk
Ankahukuk’un yayımladığı Senato belgesinde, kesinleşmiş mahkeme ilamlarının ve Askerî Yargıtay kararlarının TBMM’ye nasıl gönderildiği görülebilir.
Belge / kaynak bağlantısını aç →
Bu belge, hukuk tarihinin çok önemli bir dönüşümünü çıplak biçimde gösterir:
ceza dosyası → yasama dosyası
4. 1576 sayılı ilk infaz kanunu
17 Mart 1972’de 1576 sayılı Kanun kabul edildi.
Kanun, üç hükümlünün kesinleşmiş ölüm cezalarının yerine getirilmesine ilişkindir.
Fakat süreç burada bitmedi.
5. AYM iptali: Usul neden ölüm cezasında hayati önem taşır?
Anayasa Mahkemesi E.1972/13, K.1972/18 sayılı kararla 1576 sayılı Kanunu şekil yönünden iptal etti.
İptal, “sanıklar suçsuzdur” sonucuna dayanmıyordu. Yasama sürecindeki usul sorunları ve İçtüzük/Anayasa ilişkisi üzerinden verildi.
İşte tam da bu nedenle karar ölüm cezası tarihi açısından olağanüstü önemlidir.
Bir vergi kanununda yapılan şekil hatası daha sonra düzeltilebilir.
Bir ölüm cezasının infazında yapılan şekil hatası, infaz gerçekleştikten sonra anlamsız bir tespit hâline gelebilir.
AYM’nin kararın sonucunu hızla yayımlama ihtiyacı da bu geri döndürülemezlikle bağlantılıydı.
6. 1586 sayılı ikinci kanun ve infaz
Yasama süreci yeniden işletildi.
2 Mayıs 1972’de 1586 sayılı yeni infaz kanunu kabul edildi. Üç ölüm cezası 6 Mayıs 1972’de infaz edildi.
Bu dosya, ölüm cezasının hukuk tarihinde “usul” ile “esas” arasındaki ayrımın neden hayati olduğunu gösterir.
Aynı dosyanın Ankahukuk’taki belgeleri
Bu olay, yeni Dosya 06 içinde yalnız birkaç paragrafla geçilmemelidir.
Ankahukuk’un kendi THKO iddianame, gerekçeli karar ve Senato/Meclis belgeleri aynı alt bölümde birbirine bağlanmalı; okuyucu mahkeme kararından yasama dosyasına geçebilmelidir.
XI. 12 Eylül: Ölüm cezasının yeniden yoğun biçimde kullanıldığı dönem
12 Eylül 1980 askerî müdahalesi sonrasında ölüm cezası yeniden yoğun biçimde uygulandı.
TBMM’nin 12 Eylül’e ilişkin resmî yayınında, dönem içinde verilip infaz edilen ölüm cezalarının, demokratik hayata geçişten sonra Meclisin onayladığı iki dosyayla birlikte toplam 50’ye ulaştığı belirtilir.
TBMM yayını:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
1. 1982 Anayasası m.87: Parlamenter aşama devam ediyor
1982 Anayasası’nın ilk hâlinde de TBMM’nin görev ve yetkileri arasında mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilmesine karar verme yetkisi bulunuyordu.
Yani yeni anayasal rejim, ölüm cezası bakımından mahkeme hükmünün üzerine yasama aşamasını korudu.
2. Hıdır Aslan dosyası: Son ölüm hükmünün Meclis yolculuğu
Hıdır Aslan hakkındaki dosya, ölüm cezası mekanizmasının 1980’lerin ortasında nasıl işlediğini belgeleyen güçlü bir örnektir.
TBMM Adalet Komisyonu raporunda:
- askerî mahkeme hükmü,
- Askerî Yargıtay onaması,
- karar düzeltme talebinin reddi,
- TBMM’ye geliş,
- komisyonun ölüm cezasının yerine getirilmesi yönündeki değerlendirmesi
bir arada görülür.
Hıdır Aslan hakkındaki ölüm cezasının yerine getirilmesine dair 3049 sayılı Kanun, 3 Ekim 1984’te kabul edildi; 19 Ekim 1984 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı.
TBMM kanun kaydı:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
Komisyon raporu:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
Hıdır Aslan’ın cezası 25 Ekim 1984’te infaz edildi.
TBMM’nin resmî 12 Eylül yayını onu Türkiye’de ölüm cezası infaz edilen son hükümlü olarak kaydeder.
XII. 25 Ekim 1984’ten sonra: Kanunda ölüm var, infaz yok
25 Ekim 1984, ölüm cezasının hukukî olarak kaldırıldığı tarih değildir.
Fakat Türk hukuk tarihinde çok önemli bir sınır çizgisidir.
Bu tarihten sonra fiilî infaz yapılmadı.
1. 423 infaz bilgisi
4 Mayıs 2004 tarihli TBMM Genel Kurul görüşmelerinde, 14 Nisan 1926’dan 1984’e kadar toplam 423 ölüm cezası infazı gerçekleştirildiği; son infazların 25 Ekim 1984 tarihinde yapıldığı bilgisi verilmiştir.
Aynı görüşmelerde, 1984 sonrasında TBMM Adalet Komisyonunda 26 kişiye ait idam dosyasının beklediği de ifade edilmiştir.
Kaynak:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
Bu sayılar parlamenter tartışmadaki resmî kayıttır. Akademik çalışma bakımından dönemsel infaz listeleriyle ayrıca karşılaştırılması yararlıdır; fakat 2004’te TBMM kürsüsünde kaldırılma tartışmasının gerekçesi olarak kullanılan temel rakamlardır.
2. “Moratoryum” kelimesini dikkatli kullanmak
1984 sonrası dönem genellikle ölüm cezasında moratoryum olarak anılır.
Fakat Türkiye’de tek bir kanun çıkarılıp “ölüm cezalarının infazı şu tarihten itibaren durdurulmuştur” denilmedi.
Moratoryum daha çok fiilî ve siyasî-anayasal uygulamayla ortaya çıktı:
- mahkemeler ölüm cezası vermeye devam etti,
- hükümler kesinleşebildi,
- bazı dosyalar TBMM’ye ulaştı,
- ancak Meclis infaz mekanizmasını işletmedi,
- ölüm cezası hukuken varlığını sürdürürken fiilen uygulanmadı.
Bu yüzden 1984–2001/2004 dönemi “ölüm cezasının kaldırıldığı dönem” değil, ölüm cezasının hukukta bulunduğu fakat devletin fiilen infaz etmediği dönem olarak tanımlanmalıdır.
XIII. Öcalan dosyası: Moratoryumun en büyük sınaması
29 Haziran 1999’da Ankara 2 Numaralı Devlet Güvenlik Mahkemesi, Abdullah Öcalan hakkında 765 sayılı TCK m.125 uyarınca ölüm cezasına hükmetti.
Yargıtay 9. Ceza Dairesi, E.1999/1296, K.1999/3623 sayılı kararıyla hükmü onadı.
Ankahukuk’ta Yargıtay ilamının tam metni bulunmaktadır:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
1. Hukukî olarak ne olmuştu?
Ölüm hükmü verilmişti.
Yüksek yargı incelemesi tamamlanmıştı.
Hüküm kesinleşmişti.
Eski sistemin mantığına göre dosyanın infaz bakımından TBMM aşamasına ilerlemesi mümkündü.
Fakat Türkiye 1984’ten beri hiçbir ölüm cezasını infaz etmemişti.
Bu nedenle Öcalan dosyası yalnız bir ceza davası değil, Türkiye’nin fiilî ölüm cezası moratoryumunun siyasî ve hukukî dayanıklılık testi hâline geldi.
2. Avrupa insan hakları sistemi ve bekleme
1990’ların sonunda Türkiye’nin Avrupa Konseyi sistemi içindeki konumu, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, ölüm cezasının Avrupa’da hızla terk edilmesi ve Türkiye’nin Avrupa Birliği süreci, ölüm hükmünün infazını yalnız iç politika meselesi olmaktan çıkarmıştı.
Öcalan dosyası, ölüm cezasının artık hukuk düzeninde taşınması giderek zorlaşan bir kalıntıya dönüştüğünü görünür kıldı.
Birkaç yıl sonra Türkiye ölüm cezasını bir dosya için değil, bütün hukuk sistemi bakımından kaldırma yoluna girecekti.
XIV. Ölüm cezası nasıl kaldırıldı? Tek kanun değil, aşamalı sökülme
Türkiye’nin ölüm cezasını kaldırma süreci bir gecede olmadı.
Hukuk düzenindeki ölüm cezası katman katman söküldü.
1. 2001 – 4709 sayılı Kanun: İlk büyük anayasal daraltma
3 Ekim 2001 tarihli 4709 sayılı Kanunla Anayasa m.38’e ölüm cezasını sınırlandıran yeni bir hüküm eklendi.
Ölüm cezası savaş, çok yakın savaş tehdidi ve terör suçları dışındaki alanlarda anayasal olarak yasaklandı.
Bu, kaldırılmanın ilk büyük anayasal eşiğidir.
Henüz mutlak yasak yoktur; fakat ölüm cezasının olağan ceza hukukundaki meşruiyet alanı ciddi biçimde daraltılmıştır.
TBMM kanun metni:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
2. 2002 – 4771 sayılı Kanun: Büyük ölçüde dönüşüm
3 Ağustos 2002 tarihli 4771 sayılı Kanun, savaş ve çok yakın savaş tehdidi hâllerinde işlenmiş suçlar için öngörülen idam cezalarını istisna tutarak, çeşitli kanunlardaki ölüm cezalarını müebbet ağır hapis cezasına dönüştürdü.
Bu nedenle “ölüm cezası 2002’de tamamen kaldırıldı” cümlesi doğru değildir.
2002 düzenlemesi çok büyük bir kaldırma adımıdır; fakat istisnalar bırakmıştır.
TBMM kanun metni:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
3. 2003 – AİHS Ek 6 No’lu Protokol
Türkiye, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne Ek 6 No’lu Protokolü 15 Ocak 2003’te imzaladı.
Avrupa Konseyi Treaty Office kayıtlarına göre:
- İmza: 15 Ocak 2003
- Onay: 12 Kasım 2003
- Türkiye bakımından yürürlük: 1 Aralık 2003
6 No’lu Protokol barış zamanında ölüm cezasının kaldırılmasının temel Avrupa hukuk belgesidir; savaş zamanı bakımından istisna imkânı bırakır.
Avrupa Konseyi resmî kaydı:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
4. 2004 – 5170 sayılı Kanun: Anayasa’dan mutlak çıkarılış
7 Mayıs 2004’te kabul edilen 5170 sayılı Kanun ölüm cezasının anayasal tarihindeki dönüm noktasıdır.
Değişiklikler:
- Anayasa m.15’te ölüm cezası rejimine ilişkin istisna kaldırıldı,
- m.17’de ölüm cezasının infazına ilişkin ifade çıkarıldı,
- m.38’e mutlak yasak yerleştirildi,
- m.87’den TBMM’nin kesinleşmiş ölüm cezalarının yerine getirilmesine karar verme yetkisi çıkarıldı.
Anayasa artık:
“Ölüm cezası ve genel müsadere cezası verilemez.”
diyordu.
Bu yalnız bir yaptırımın kaldırılması değildir.
1924’ten beri Anayasa metinlerinin ayrıntılı biçimde düzenlediği bir devlet yetkisi anayasal sistemden silinmiştir.
TBMM kanun metni:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
Kabul tarihi 7 Mayıs 2004, Resmî Gazete’de yayımlanma tarihi 22 Mayıs 2004’tür.
5. 2004 – 5218 sayılı Kanun: Mevzuatın temizlenmesi
Anayasa değiştiğinde alt mevzuattaki “ölüm” ve “idam” hükümleri kendiliğinden görünmez olmaz.
Bu nedenle 14 Temmuz 2004 tarihli 5218 sayılı Ölüm Cezasının Kaldırılması ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun çıkarıldı.
Kanun, TCK ve özel kanunlardaki ölüm cezası hükümlerini hapis cezalarıyla değiştirdi; 647 sayılı Kanundaki ölüm cezasına ilişkin infaz hükümlerini de sistemden çıkardı.
TBMM Genel Kurul tutanaklarında 5218 kapsamında Orman Kanunu ve 647 sayılı Kanundaki “ölüm” hükümlerinin tek tek temizlendiği görülebilir:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
6. 2006 – AİHS Ek 13 No’lu Protokol: Son uluslararası kilit
Ek 13 No’lu Protokol ölüm cezasını yalnız barış zamanında değil, her koşulda kaldırmayı amaçlar.
Avrupa Konseyi resmî kayıtlarına göre Türkiye bakımından:
- İmza: 9 Ocak 2004
- Onay: 20 Şubat 2006
- Yürürlük: 1 Haziran 2006
Böylece Türkiye’nin iç hukukta tamamladığı kaldırma, ölüm cezasını savaş zamanı dâhil her koşulda yasaklayan uluslararası hukuk taahhüdüyle güçlendirildi.
Avrupa Konseyi Treaty Office:
Belge / kaynak bağlantısını aç →
XV. “Türkiye’de idam ne zaman kaldırıldı?” sorusunun doğru cevabı
Tek tarih vermek kolaydır. Hukuken eksiktir.
25 Ekim 1984
Son fiilî infaz.
Ölüm cezası hâlâ kanundadır; ancak bundan sonra Türkiye’de başka bir ölüm cezası infaz edilmez.
3 Ekim 2001
Anayasal alanın büyük ölçüde daraltılması.
4709 sayılı Kanunla ölüm cezası savaş, çok yakın savaş tehdidi ve terör suçları dışındaki alanlarda Anayasa düzeyinde yasaklanır.
3 Ağustos 2002
Kanunlardaki ölüm cezalarının büyük bölümünün müebbet ağır hapse dönüştürülmesi.
4771 sayılı Kanun. Ancak savaş ve çok yakın savaş tehdidi istisnası devam eder.
1 Aralık 2003
AİHS Ek 6 No’lu Protokol Türkiye bakımından yürürlüğe girer.
Barış zamanı için uluslararası kaldırma güvencesi.
7 Mayıs / 22 Mayıs 2004
Anayasal mutlak yasak.
5170 sayılı Kanun kabul edilir ve yayımlanır. Ölüm cezası Anayasadan bütün istisnalarıyla çıkarılır; TBMM’nin ölüm cezalarının infazına ilişkin yetkisi sona erer.
14 / 21 Temmuz 2004
Alt mevzuatın temizlenmesi.
5218 sayılı Kanunla ölüm/idam hükümleri kanunlardan çıkarılır ve yerine ağırlaştırılmış müebbet rejimi yerleşir.
1 Haziran 2006
AİHS Ek 13 No’lu Protokol Türkiye bakımından yürürlüğe girer.
Ölüm cezasının savaş dâhil her koşulda kaldırılması uluslararası yükümlülük olarak tamamlanır.
Sonuç
Günlük dilde “Türkiye ölüm cezasını 2004’te kaldırdı” denilebilir.
Referans niteliğindeki hukuk tarihi metninde ise daha doğru ifade şudur:
Türkiye ölüm cezasını önce fiilen terk etti; 2001–2004 arasında iç hukukta aşamalı biçimde söktü; 2006’da her koşulda kaldırmayı öngören Avrupa insan hakları rejimi bakımından süreci tamamladı.
XVI. Ölüm cezasının yerini ne aldı?
Ölüm cezasının kaldırılması “en ağır suçların artık ağır biçimde cezalandırılmayacağı” anlamına gelmedi.
5218 sayılı Kanun ve yeni ceza hukuku sistemiyle birlikte ölüm cezasının bıraktığı yerde ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası öne çıktı.
Bu dönüşümün hukukî anlamı önemlidir.
Devlet, ağır suçlara karşı toplumun korunması ve uzun süreli özgürlükten yoksun bırakma imkânını korudu.
Fakat artık cezanın infazının amacı hükümlünün fizikî varlığını ortadan kaldırmak değildir.
Bu değişim, cezanın ağırlığından çok devletin ceza verme yetkisinin sınırının yeniden çizilmesidir.
XVII. Ölüm cezası ve adlî hata: Hukukun kendi kendisiyle yüzleşmesi
Ölüm cezası tartışmasında adlî hata yalnız teorik bir ihtimal değildir.
Her hukuk sistemi yanlış tanıklık, hatalı bilirkişi değerlendirmesi, sahte delil, hukuka aykırı soruşturma, yanlış kimliklendirme veya yıllar sonra değişen bilimsel tekniklerle karşılaşabilir.
Hapis cezasında yeniden yargılama en azından hukukî statüyü düzeltebilir.
Ölüm cezasında infazın ardından yapılacak yeniden yargılama, kişi bakımından yalnız tarihsel bir itibar meselesine dönüşür.
Yassıada’nın on yıllar sonra demokratik hukuk devleti bakımından yeniden tartışılması, İstiklal Mahkemeleri hakkındaki arşivlerin bugün yeniden okunması ve bazı tarihî yargılamaların hukukî niteliğinin değişen standartlarla sorgulanması bize bunu hatırlatır:
Hukukun kesin olduğunu düşündüğü dönemsel hükümler, tarih içinde yeniden değerlendirmeye açılabilir. Ölüm ise yeniden değerlendirmeye açılamaz.
XVIII. Ölüm cezası ve siyaset: Neden olağanüstü dönemlerde görünürleşir?
Türkiye’nin infaz tarihine bakıldığında ölüm cezasının en görünür olduğu dönemlerin bir bölümünün aynı zamanda siyasal rejim kırılmalarıyla çakışması tesadüf değildir.
- Millî Mücadele ve İstiklal Mahkemeleri,
- 27 Mayıs ve Yassıada,
- 12 Mart,
- 12 Eylül,
ölüm cezası tarihinin merkezî başlıklarıdır.
Bununla birlikte ölüm cezasının yalnız siyasi nitelikli suçlara uygulanmadığı unutulmamalıdır. Adi suçlardan mahkûm edilen çok sayıda kişi de ölüm cezası rejiminin içindeydi.
Asıl hukuk tarihi dersi şudur:
Olağanüstü dönemlerde devlet, güvenlik ve rejimi koruma ihtiyacını daha geniş ceza yetkileriyle karşılamaya yönelir. Ölüm cezası varsa, bu yetki siyasal krizlerin içinde çok daha görünür hâle gelir.
Bu nedenle ölüm cezasının kaldırılması aynı zamanda devletin olağanüstü dönemlerde kullanabileceği en geri dönülmez ceza aracının elinden alınmasıdır.
XIX. Ölüm cezasının normatif haritası: Hangi hukuk katmanında ne değişti?
Türkiye’de ölüm cezasının kaldırılmasını anlamanın en güvenli yolu, yalnız kronolojiye değil normlar hiyerarşisine de bakmaktır. Çünkü aynı anda Anayasa, Türk Ceza Kanunu, Askerî Ceza Kanunu, özel ceza kanunları, infaz kanunu ve uluslararası sözleşmeler farklı şeyler söylüyor olabilirdi.
Bu nedenle kaldırılma sürecini beş ayrı hukuk katmanında okumak gerekir.
1. Anayasa düzeyi
1924, 1961 ve 1982 Anayasalarının ilk hâllerinde ölüm cezası yalnız varsayılan bir ceza değildi; kesinleşmiş hükmün infazında TBMM’ye görev veren açık anayasal hükümler bulunuyordu.
Bu önemlidir. Çünkü ölüm cezası, kanun koyucunun basitçe ceza kanununa yerleştirdiği bir yaptırım olmaktan çıkıyor, anayasal sistemin işleyişi içinde ayrıca tanınan bir kurum hâline geliyordu.
2001 değişikliği bu alanı daralttı.
2004 değişikliği ise kurumu Anayasa’dan tamamen çıkardı.
Bu yüzden 2004 anayasa değişikliği yalnız “bir ceza kaldırıldı” şeklinde okunamaz; Anayasanın devlet organları arasında paylaştırdığı bir yetki de ortadan kaldırıldı.
2. Maddî ceza hukuku düzeyi
765 sayılı Türk Ceza Kanunu ile Askerî Ceza Kanunu ve bazı özel ceza kanunları, ölüm cezasını belirli suçların karşılığı olarak öngörüyordu.
Burada kaldırılmanın teknik güçlüğü ortaya çıkar: Anayasa “ölüm cezası verilemez” dediği anda, onlarca kanun hükmündeki “idam” veya “ölüm” ibaresinin de yeni yaptırım rejimine uyarlanması gerekiyordu.
5218 sayılı Kanun bu nedenle yalnız sembolik bir kanun değildir. Anayasal yasağın, ceza mevzuatının somut maddelerine çevrilmesidir.
3. İnfaz hukuku düzeyi
647 sayılı Kanun, ölüm cezasının nasıl uygulanacağını düzenliyordu.
Dolayısıyla ölüm cezasının kaldırılması için yalnız suç tiplerinin yaptırımlarının değiştirilmesi yetmezdi. “Asılarak infaz”, erteleme sebepleri, TBMM kararının infazdaki yeri ve ölüm cezasına özgü diğer infaz hükümlerinin de sistemden çıkarılması gerekiyordu.
Bu, cezanın hukuk sisteminden gerçekten “sökülmesinin” en somut aşamalarından biridir.
4. Yasama usulü düzeyi
Ölüm cezasının Türk hukuk tarihindeki ayırt edici özelliklerinden biri, belirli dönemlerde kesinleşmiş mahkeme hükmünün tek başına infaz için yeterli olmamasıdır.
Özellikle 1961 Anayasası döneminde kesinleşmiş ölüm hükümlerinin infazı kanun biçimindeki yasama işlemiyle tamamlanıyordu.
Bu yüzden ölüm cezası tarihi aynı zamanda bir parlamento hukuku tarihidir.
Adalet komisyonları, Millet Meclisi, Cumhuriyet Senatosu, Genel Kurul görüşmeleri ve Cumhurbaşkanının kanunların yayımlanmasına ilişkin anayasal konumu, ceza dosyasının son halkalarına dâhil oluyordu.
5. Uluslararası hukuk düzeyi
İç hukukta kaldırma ile uluslararası hukukta bağlanma aynı tarih değildir.
Ek 6 No’lu Protokol, barış zamanındaki kaldırmayı uluslararası yükümlülük düzeyine taşıdı.
Ek 13 No’lu Protokol ise savaş ve savaş tehdidi dâhil bütün koşullarda ölüm cezasının kaldırılmasını güvenceye aldı.
Bu nedenle ölüm cezasının Türkiye’deki son hukukî hikâyesi, yalnız Ankara’da değil Strasbourg’da da tamamlandı.
XX. Bir hüküm nasıl darağacına dönüşüyordu? Sürecin anatomisi
Ölüm cezasının hukuk tarihini anlamak için soyut maddeler kadar süreç de önemlidir.
Olağan rejimde tipik zincir şöyle kuruluyordu:
1. Suç isnadı ve yargılama
Savcılık veya askerî savcılık iddianame düzenler, görevli mahkeme yargılama yapar ve ilgili kanun hükmünün koşullarının gerçekleştiği kanaatine varırsa ölüm cezasına hükmederdi.
Bu aşamada henüz ortada bir infaz yoktur.
Ortada yalnız bir mahkûmiyet hükmü vardır.
2. Kanun yolu ve kesinleşme
Hüküm, dönemin yargı teşkilatına göre Yargıtay veya Askerî Yargıtay denetiminden geçebilirdi.
Ölüm hükmünün infaz rejimine girebilmesi için önce kesinleşmesi gerekiyordu.
Bu ayrım, “mahkeme idam kararı verdi ve asıldı” biçimindeki kısa tarih anlatılarını teknik olarak eksik kılar.
3. Dosyanın yasama organına ulaşması
Kesinleşmiş hüküm, anayasal sistemin öngördüğü usulle TBMM’ye sevk edilirdi.
Dosyaya artık yalnız yargı belgeleri değil, yasama belgeleri eklenmeye başlardı.
Bir ölüm cezası dosyasının hayatında bu an çok önemlidir:
Dosya artık yalnız ceza davası değildir. Aynı zamanda parlamento dosyasıdır.
4. Komisyon
İlgili Meclis komisyonu dosyayı inceler ve Genel Kurula sunulmak üzere rapor hazırlardı.
Kubilay ve THKO belgelerinde bu aşamanın gerçek örnekleri bugün görülebilir.
5. Genel Kurul ve kanun
1961 Anayasası döneminde infaz işlemi kanun biçiminde gerçekleştirildiği için ölüm hükmü parlamento görüşmesine konu olurdu.
Bu, ölüm cezasını hukuk tarihimizde benzersiz kılan özelliklerden biridir:
Bir mahkeme kararının infaza dönüşmesi için yasama organı, belirli bir kişi veya kişiler hakkında kanun kabul edebiliyordu.
6. Yayımlanma ve infaz
Kanunlaşma aşamasının tamamlanmasından sonra infaz hukukunun şartları devreye girerdi.
Cezaevi, infaz görevlileri, sağlık kontrolü, güvenlik, tutanak ve diğer işlemler ölüm cezasının son bürokratik halkalarını oluştururdu.
Bir ölüm hükmünün darağacına dönüşmesi işte bu kadar çok kurumun ve belgenin bir araya gelmesini gerektiriyordu.
Bu nedenle ölüm cezasının kaldırılması yalnız bir yaptırımın ceza cetvelinden silinmesi değildir.
Mahkeme, yüksek yargı, parlamento ve infaz kurumlarının birlikte ürettiği bir devlet sürecinin bütünüyle ortadan kalkmasıdır.
XXI. Hukuk dili nasıl değişti? “İdam”, “ölüm cezası” ve “ağırlaştırılmış müebbet”
Hukuk tarihindeki dönüşüm yalnız kurumlarda değil, dilde de izlenebilir.
Eski kanun ve belgelerde “idam”, “ölüm cezası”, “ölüm hükmü” ve “idam hükmünün yerine getirilmesi” gibi ifadeler kullanılır.
2000’li yıllardaki reformlarla birlikte hukuk dili değişmeye başlar.
Artık kanun koyucu ölümün nasıl infaz edileceğini değil, eski ölüm cezalarının hangi hapis cezasına dönüştürüleceğini konuşmaktadır.
Bu dil değişimi önemlidir.
Çünkü hukuk dili çoğu zaman devletin yetki alanının haritasıdır.
Bir dönemde kanun “asılmak suretiyle hayatının sona erdirilmesi” diyebiliyordu.
Bir başka dönemde aynı hukuk sistemi “ölüm cezası verilemez” demeye başladı.
İki cümle arasındaki mesafe yalnız kelime mesafesi değildir.
Devletin kendisi hakkında verdiği iki farklı karardır.
Belge Masası
18 TEMEL BELGE
Ankahukuk arşivinde bu dosyayı derinleştiren belgeler
XXIV. Sonuç: Hukuk önce ölümü düzenledi, sonra devlete “yapamazsın” dedi
Türkiye’nin ölüm cezası tarihi düz bir çizgi değildir.
Osmanlı’da ölüm sonucu doğuran farklı hukukî kurumlar vardı.
Tanzimat, cezayı giderek yazılı ve merkezi ceza hukuku içinde düzenledi.
Millî Mücadele’de İstiklal Mahkemeleri olağanüstü yetkilerle donatıldı; bazı dönemlerde ölüm hükmü için Meclis tasdiki arandı, bazı dönemlerde belirli mahkemelere doğrudan infaz yetkisi verildi.
1924 Anayasası, kesinleşmiş ölüm cezalarının infazını TBMM’nin bizzat görevleri arasına koydu.
1961 ve 1982 Anayasaları parlamenter aşamayı başka ifadelerle devam ettirdi.
765 sayılı Türk Ceza Kanunu yalnız siyasi suçlarda değil, bazı ağır adi suçlarda da ölüm cezasını ceza sisteminin gerçek bir yaptırımı olarak taşıdı.
647 sayılı Kanun ölümün nasıl uygulanacağını ayrıntılı biçimde tarif etti.
Yassıada, 12 Mart ve 12 Eylül gibi olağanüstü siyasal kırılmalar, ölüm cezasının devlet iktidarıyla ilişkisini çok daha görünür hâle getirdi.
25 Ekim 1984’te son infaz yapıldı.
Fakat ölüm cezası hemen ortadan kalkmadı.
Türkiye yaklaşık yirmi yıl boyunca ölüm cezasının hukuken var olduğu ama fiilen uygulanmadığı bir ara dönem yaşadı.
1999’da Öcalan hakkında ölüm cezasının kesinleşmesi, bu ara rejimin en büyük sınaması oldu.
Sonra devlet yavaş yavaş geri çekildi.
2001’de ölüm cezasının alanını daralttı.
2002’de büyük bölümünü müebbet hapse dönüştürdü.
2003’te barış zamanındaki kaldırmayı Avrupa insan hakları sistemiyle güvenceye aldı.
2004’te Anayasa “ölüm cezası verilemez” dedi.
Aynı yıl mevzuattaki ölüm hükümleri temizlendi.
2006’da savaş hâli için bile geri dönüş kapısı uluslararası hukukla kapatıldı.
Bir asra yaklaşan hukuk yolculuğunun başında devlet, bir insanın hangi usulle asılacağını düzenliyordu.
Sonunda aynı hukuk düzeni devlete:
“Bu cezayı artık veremezsin.”
dedi.
Belki hukuk tarihindeki ilerleme her zaman yeni haklar eklemekle ölçülmez.
Bazen ilerleme, devletin bir zamanlar kendisine ait gördüğü en ağır yetkilerden birini kendi elinden alabilmesidir.
Ve ölüm cezasının Türkiye’deki hikâyesi, tam olarak böyle bir yetki kaybının hikâyesidir.
Sık Sorulan Sorular
Türkiye’de son idam ne zaman yapıldı?
TBMM kaynaklarında son fiilî ölüm cezası infazı 25 Ekim 1984 tarihiyle ilişkilendirilir. Hıdır Aslan bu tarihte infaz edilen ve TBMM yayınlarında Türkiye’nin son idam mahkûmu olarak belirtilen kişidir.
Türkiye’de ölüm cezası 1984’te mi kaldırıldı?
Hayır. 1984 son fiilî infaz tarihidir. Ölüm cezası kanunlarda ve Anayasa’da daha uzun süre varlığını sürdürdü.
Ölüm cezası 2002’de tamamen kaldırıldı mı?
Hayır. 4771 sayılı Kanun ölüm cezalarının büyük bölümünü müebbet ağır hapse dönüştürdü; ancak savaş ve çok yakın savaş tehdidi hâlleri bakımından istisna bıraktı.
Ölüm cezası Anayasa’dan ne zaman tamamen çıkarıldı?
5170 sayılı Kanunla 2004 yılında ölüm cezasına ilişkin anayasal istisnalar kaldırıldı ve Anayasa m.38’e “Ölüm cezası ve genel müsadere cezası verilemez” hükmü yerleştirildi.
TBMM mahkemenin idam kararını temyiz mi ediyordu?
Hayır. TBMM bir ceza temyiz mahkemesi değildi. Kesinleşmiş ölüm hükmünün yerine getirilmesi için anayasal ve yasama aşamasını işletiyordu. Anayasa Mahkemesi bu aşamayı ölüm cezasının yerine getirilmesi bakımından tamamlayıcı koşul olarak değerlendirmiştir.
İstiklal Mahkemelerinin bütün idam kararları doğrudan mı uygulanıyordu?
Hayır. 1922 İstiklâl Mehâkimi Kanununda idam hükümlerinin kural olarak TBMM tasdikinden sonra infazı öngörülmüş, ancak olağanüstü ve acil durumlarda Meclisin belirli mahkemelere tasdiksiz infaz yetkisi verebilmesine imkân tanınmıştır.
Ölüm cezası nasıl infaz ediliyordu?
647 sayılı Cezaların İnfazı Hakkında Kanunun 1973’te değiştirilen 2. maddesinde ölüm cezası hükümlünün asılması suretiyle hayatının sona erdirilmesi olarak tanımlanmış, infazın Yargıtay onaması ve TBMM kararı sonrasında gizli biçimde yapılması öngörülmüştür.
AİHS Ek 6 ve Ek 13 No’lu Protokoller arasındaki fark nedir?
Ek 6 No’lu Protokol ölüm cezasının barış zamanında kaldırılmasını esas alırken, Ek 13 No’lu Protokol ölüm cezasının savaş dâhil her koşulda kaldırılmasını öngörür. Ek 13 No’lu Protokol Türkiye bakımından 1 Haziran 2006’da yürürlüğe girmiştir.
Kaynakça ve başvuru kaynakları
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi, 1924 Anayasası ve 1961 Anayasası resmî metinleri.
- Anayasa Mahkemesi, E.1972/13, K.1972/18; E.1974/39, K.1974/51.
- TBMM, İstiklal Mahkemeleri: Kanun, Gerekçe ve Genel Kurul Tutanakları.
- TBMM Açık Erişim, İstanbul İstiklal Mahkemesi karar ve mahkeme zabıtları.
- TBMM, 1712 sayılı Kanun ve 647 sayılı Cezaların İnfazı Hakkında Kanun değişiklikleri.
- TBMM, Hıdır Aslan hakkında ölüm cezasının yerine getirilmesine ilişkin Komisyon Raporu ve 3049 sayılı Kanun.
- TBMM Genel Kurul Tutanağı, 4 Mayıs 2004.
- 4709, 4771, 5170 ve 5218 sayılı kanunların TBMM kayıtları.
- Avrupa Konseyi Treaty Office, Türkiye’nin AİHS Ek 6 ve Ek 13 No’lu Protokol kayıtları.
- Ahmet Kılınç, “İdam Cezasının Tanzimat Dönemi Osmanlı Hukukundaki Görünümüne İlişkin Birkaç Kaynak ve Bu Kaynakların Tahlili”, Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, 2011.
- TBMM, Türk Hukukunda Ölüm Cezası.
- Ankahukuk tarihî dava ve belge arşivi: Kubilay, THKO/Deniz Gezmiş, Abdullah Öcalan ve ölüm cezası içerikleri.
Tarayıcınızın Türkçe seslendirme özelliği kullanılır.
💬Yorumlar ve Katkılar0 katkı
✎ Yorum / katkı ekle